Asperat hæc fœdata genas, lacerataque crines,
Atque urbem complet mæsti clamoris Imilce. 775
Edonis ut Pangæa super trieteride mota
It juga, et inclusum suspirat pectore Bacchum.
774. Præclare adfectus materni vis singulis Imilces factis verbisque
exprimitur.
--_Asperat_, auget, _hæc_, metum hujus iræ paternæ, Imilces,
conjugis, mœror, ut _asperare ignes_ dixit Val. Fl. V, 369; _a.
iram_ Tac. hist. II, 48; cf. ad v. 669.
776 sq. Conf. Virg. Æn. IV, 300 sqq. (ubi vid. Heyne de _orgiis
trietericis_ et _motis sacris_), et Lucan I, 674 sq.
--_Edonis_, Baccha, ab Edonis, populo Thraciæ, ubi orgia Bacchi
potissimum celebrabantur. Conf. Intpp. ad Theocr. VII, 111; Bentl.
ad Hor. Od. III, xxv, 9, et viros doctos, in V.L. laudatos.
--_Pangæa juga_, ut II, 73.
777. _suspirat_, ἀναπνεῖ, pro spirat, πνεῖ, ut XII, 136, et XIII,
426; D. Heins. Similiter _totum spirant præcordia Phœbum_, Drak.
monente, dixit Claud. de R. P. I, 6; cf. ad III, 240 et 697; Burm.
ad Val. Fl. II, 278.
774. _Asperat_ Col. Recte. _Asperad_ Oxon. Vulgo _imago Aspar: ad
hæc_, etc. ut _Aspar_ sit Hannibalis filius et nomen Punicum, ut
_Bostar_, _Gestar_, _Hamilcar_, et alia. _Aspera ad hæc_ conj.
Dausq. et Scalig. quod recepit Cell.
776. In _Edonis_, Gr. Ἠδωνίς, ut alii in _Bistonis_ et _Sidonis_,
secundam corripuit etiam Lucan. I, 675, ubi _Odonis_ scribendum
putabat Salmas. ad Solin. c. 9, pag. 153, al. 109, quia Ὀδονὲς
ἑλκεσίπεπλοι Dionysio sunt populus Thraciæ, quod probavit Berkel.
ad Steph. Byz. Ethn. voc. Ἠδωνοί. Sed vid. Heins. et Burm. ad
Virg. Æn. XII, 365; ad Ovid. Rem. Am. v. 593; Oudendorp. ad Lucan.
l.c. Heyne ad Virg. Cir. v. 165, et quos Drak. laudat, Silium
nostrum V, 463; VIII, 57, 412, 578, 579; XV, 15, 337, (quibus
locis eadem utitur licentia) Heins. ad Ovid. Trist. IV. i, 42;
Broukh. ad Prop. I, iii, 5; IV, ii, 61; Spanhem. ad Callim. H. in
Apoll. v. 73; Bentl. ad Hor. Od. I, xxv, 11; III, xxv, 9; Barth.
ad Stat. Silv. I, vi, 64, et Theb. V, 78, Serv. ad Virg. Æ. I,
343, et Intpp. ad Catull. Nupt. Pel. et Thet. v. 37; conf. sup. ad
III, 252, et ad VI, 303.
Ergo inter Tyrias, facibus ceu subdita, matres
Clamat, «Io conjux! quocumque in cardine mundi
Bella moves, huc signa refer: violentior hic est, 780
Hic hostis propior! tu nunc fortasse sub ipsis
Urbis Dardaniæ muris, vibrantia tela
Excipis intrepidus clipeo, sævamque coruscans
Lampada, Tarpeiis infers incendia tectis.
778. _facibus subdita_, propr. facibus subditis, igni admoto
combusta, unde _clamat_; vel simpl. pro incitata sc. furore, ut
_faces subjicere invidiæ_, _bellis_, etc., et _subdere ignem
seditioni_ Liv. VIII, 32: vel _subdita_, subjecta, permissa, adeoque
stimulata _facibus_, h.e. ceu Mænas, quæ adcensis facibus noctu per
montes ac nemora cum clamore discurrit. Ejusmodi certe faces
contextui aptiores sunt. Cf. V.L.
779 seq. Tota oratio spirat furentem ac bacchicum mentis fervorem,
quo instincta Imilce in absentem maritum acerrime invehitur; et
gravissimæ indignationis adfectum, qui, elevata herois laude ac
gloria, tenerrimos paterni amoris sensus agitat et v. 787 sq., cum
amara inrisione permiscetur; sed, quod minus exspectes et probes,
nimis abrupte v. 791, (ubi τὸ _porro_ ῥητορικῶς magis, quam δεινῶς
dictum) ad pios philosophicosque, etsi præclaros, sensus descendit,
quibus enthusiasmi impetus, qui subito v. 796, iterum effervescit,
interrumpitur.
--_Io conjux_, ut _Io Bacche!_ cf. ad V, 634, in V.L.
--_cardine mundi_, plaga, seu regione.
781. _propior_ tibi, tanquam patri; ad te magis spectat.
782. _vibrantia_ se, vibrata; vid. ad I, 539.
778. _concita_, vel simile quid legendum semper putavi cum Burm.
In vulgata certe lect. quocumque te vertas (vid. not.), duri quid
inest, cujus tamen rei culpa in ipso forte poeta residet. De
facibus Bacchicis agi videtur; unde non satisfaciunt Schmid. et
Lefeb. qui Vulgatam defendunt ex VII, 351; X, 228; XVII, 224; ut
sit hypallage et græcismus.
Interea tibi prima domus atque unica proles 785
Heu! gremio in patriæ Stygias raptatur ad aras.
I nunc, Ausonios ferro populare penates,
Et vetitas molire vias! I, pacta resigna
Per cunctos jurata Deos! sic præmia reddit
Carthago, et tales jam nunc tibi solvit honores! 790
788. _molire vias_, ut ap. Virg. Æn. X, 477, et VI, 477; ubi vid.
Heyne.
--_vetitas_, vid. ad III, 501.
--_pacta resigna_, irrita fac, rumpe, propr. sigillo ablato. Schmid.
adcipit pro simpl. _signa_, firma.
[789 sq.] Vis verborum _sic_ et _tales_ voce et gestu declaranda.
786. _gremio in p._ scripti; _gremio e. p._ malebat N. Heins. h.l.
et XI, 587. Vulgg. _gremio patriæ_ prob. Lefeb.
790. _solvit_ Col. _fovit_ Ox. et Put. _vovit_ libri editi.
Quæ porro hæc pietas, delubra adspergere tabo?
Heu primæ scelerum causæ mortalibus ægris,
Naturam nescire Deum! justa ite precari
Ture pio, cædumque feros avertite ritus.
791. Notum est, priscos homines sanguinis effusionem religioni
habuisse, iisque morem fuisse θεοὺς καρποῖς, h.e. ἀπαρχαῖς ἀγάλλειν,
hisque frugum primitiis ac libaminibus solum deinde tus sine hostiis
addere. Cf. loc. class. Ovid. Fast. I, 337... 454, et IV, 409 seq.
792. _ægris mortalibus_, ut ap. Virg. Ge. I, 237; cf. ad I, 85, in
V.L.
794. _Ture pio_, quo pietatem in Deos testamini, ut ap. Tibull. II,
ii, 3; III, iv, 10, et Virg. Æn. IV, 637; V, 745.
795. Conf. Intpp. ad Act. Apost. XVII, 28, 29; Dausq. citat Cic.
Leg. I, 8; Epictet. I, iii, 9; Polyb. Ecl. 25, et al.
--_hactenus_, id tantum, _sit satis_; sufficiat certe animalia, non
homines mactasse. Conf. XIII, 270, et IX, 347, ubi Drak. laudat
Gronov. Obss. I, 15, et Obss. in Script. Eccles. c. 22. Lefeb. qui
vers. 791, _tabum_ etiam de sanguine humano intellexerat, h.l.
vertit: _contentons-nous à l’avenir de n’immoler que des animaux sur
les autels_. Ernesti toto h.l. non victimas humanas, sed in genere
cruenta sacrificia reprehendi putat, quoniam his sublatis et illæ
tollantur, ideoque jungit _hactenus sit satis_, hoc sensu: desinite
nunc tandem cruentis sacrificiis Deos colere; aut si firmiter vobis
persuasistis, Superis tale nefas placere posse, me immolate. Neuter
mihi quidem sententiam suam persuasit.
793. _ite precati_ Col. Ox. R. 3, Parm. Med. Sed exquisitius est
vulgatum _ite precari_ h.e. precatum, ut _veni sperare_, _ruit
animare_, et similia græce dicuntur; vid. quos Drak. laudat. Prop.
I, i, 12; Stat. Silv. V, iii, 11; Ovid. Am. II, ii, 21; Vulp. ad
Prop. I, vi, 34; Heins. ad Claud. R. P. III, 386, 387, et in
Rufin. II, 98; conf. sup. ad I, 170, et inf. ad XIV, 581; ubi
Drak. citat Stat. Th. VII, 177.
Mite et cognatum est homini Deus: hactenus, oro, 795
Sit satis ante aras cæsos vidisse juvencos;
Aut si, velle nefas Superos, fixumque sedetque,
Me, me, quæ genui, vestris absumite votis.
797. _nefas_, nefaria hæc sacrificia, sc. humana.
--_fixumque sedetque_, cf. Virg. Æ. IV, 15.
798. _absumite_, perdite, mactate, _vestris votis_, victima vota,
vel votorum, quæ fecistis quorumque rei estis, solvendorum causa.
Cf. Virg. Æ. III, 279, et ibi Heyne.
796. _fudisse_ conj. N. Heins. quod languet, quia vox _cæsos_
eandem exprimit notionem.
798. _absumite_, non _assumite_, Col. et Put.
Cur spoliare juvat Libycas hac indole terras?
An flendæ magis Ægates, et mersa profundo 800
Punica regna forent, olim si sorte cruenta
Esset tanta mei virtus prærepta mariti?»
799. _hac indole_, hoc puero tantæ indolis.
800. _Ægates_, ut I, 61.
--_mersa Punica regna_, jactura tot navium hominumque, qua simul
imperium maris nobis ereptum, et populus nomenque Pœnorum ad
internecionem prope redactum est.
802. _virtus mariti_, ut μένος Ἄρηος, etc., vid. ad v. 599.
801. _sorte_ non _forte_, Col. R. 3, Parm. Med.
802. _præcepta_ Ox. h.e. ante diem intercepta, propr. ante capta,
ut _prævertere_ III, 329, et _præsumta_ V, 209; VI, 300; prob.
N. Heins. quem vid. ad Val. Fl. IV, 341, 751; ad Virg. Æ. X, 277;
ad Claud. Cons. Mall. v. 262; ad Ovid. Epist. XVII, 107, et Fast.
IV, 940; cf. ad VI, 300; XV, 659; XVI, 338, et Gronov. ad Liv.
XXII, 41. [“XV, 659; XVI, 338” recte XV, 656; XVI, 337]
Hæc, dubios vario Divumque hominumque timore,
Ad cauta inlexere Patres; ipsique relictum,
Abnueret sortem, an superum pareret honori. 805
Tum vero trepidare metu vix compos Imilce,
Magnanimi metuens inmitia corda mariti.
803. _Hæc_, verba.
804. _cauta_, consilia.
--_ipsique_, Hannibali. An ut αὐτὸς ἔφα?
803. _hominisque_ Ox. Put. R. 3, Med. h.e. Hannibalis, cujus
vindictam, filio cæso, non minus quam deorum iram, sacrificio
neglecto, extimescebant. Id probavit Barth. Adv. VI, 3, et recepit
Lefeb. nec spernendum crediderim, quia tum τὸ _ipsique_ v. seq.
minus durum est, et facilius intelligitur, cur v. 810, ipse
Hannibal _æquatus Superis_ sibi videatur; _Superum Hannibalisque
favore_ conj. Heins. Lenior certe medicina foret, _Divum
Hannibalisque timore_, vel _Divumque ducisque t._, nisi malis
_regique_ pro _ipsique_ refingere.
806. _sui_ pro _metu_ scribendum censebat N. Heins. ut _sui_
exciderit ob cognatas literas voc. _vix_. Equidem leviori
mutatione reponerem _trepidat mentis_. Pro vulgata lect. stat
Lefeb., quum _compos_ absolute dicatur inf. XVII, 226. Sed ibi
v. 222, integra loquendi forma _mentis compos_, quæ repetitur,
præcesserat, et præterea τὸ _metu_ merito supposititium videbatur
N. Heins. quum _metuens_ mox subsequatur. Itaque aut versus 806 et
807 corruptos, aut, quo magis fere sententia mea qualiscumque
inclinat, a mala manu insertos laciniasque esse, e margine
adsutas, necesse est.
His avide auditis ductor sic deinde profatur:
«Quid tibi pro tanto non inpar munere solvat
Hannibal æquatus Superis? quæ præmia digna 810
Inveniam, Carthago parens? noctemque diemque
Arma feram; templisque tuis hinc plurima faxo
Hostia ab Ausonio veniat generosa Quirino.
809 seq. Oratio bene convenit ingenio Hannibalis, quod in gratia
quoque referenda superbiæ indicia prodit.
810. _Hannibal æquatus Superis_, quod divina res et sacrificii causa
ejus arbitrio permittitur; Cellar. coll. Plinio, Epist. I, 7, pr.
Non male. Confer tamen ad v. 803, in variis lectionibus.
813. _ab Ausonio Quirino_, a populo Romuli, h.e. Romano.
809. _nunc impar_ rectius putabat N. Heins. ut imparem se
fateatur. Sed Drak. monet, vulgatæ lect. eundem sensum esse: Quid
tibi solvam pro tanto munere, quod ei non inpar sit?
813. _veniet_ R. 2, non inprob. Lefeb. coll. Terent. Eunuch. II,
ii, 53, _faxo insultabis_, pro _insultes_.
At puer armorum et belli servabitur heres.
Spes, o nate, meæ, Tyriarumque unica rerum, 815
Hesperia minitante, salus, terraque fretoque
Certare Æneadis, dum stabit vita, memento.
Perge, patent Alpes; nostroque incumbe labori.
Vos quoque, Dî patrii, quorum delubra piantur
Cædibus, atque coli gaudent formidine matrum, 820
Huc lætos vultus totasque advertite mentes.
Namque paro sacra, et majores molior aras.
817. _stabit_, vid. ad II, 639, in variis lectionibus.
--_certare memento_, confer ad III, 118.
820. _formidine matrum_, præclare pro cædibus et sacrificiis, quæ
matres potissimum horrent et reformidant.
822 seqq. Color orationis fere ut apud Virg. Æneid. XI, 515 sq.
--_sacra_ majora, stragem Romanorum.
816. _nutante_, vel _titubante_ conj. N. Heins. invita Minerva.
Nam, quod Drak. jam bene animadvertit, nulla duci gloria nascitur
ex eo, quod saluti sit patriæ suæ adversus hostem vel _nutantem_,
vel _titubantem_.
822. _Namque operosa sacra_ emend. N. Heins. qui vulgatam frigere
putabat; _majores_, non _meliores_, Col. Put. et R. 2. Inter hunc
et sq. versum nonnulla λείπειν, Scaliger notavit ad marg. Silii
sui.
Tu, Mago, adversi conside in vertice montis:
Tu lævos propior colles adcede, Choaspe:
Ad claustra et fauces ducat per opaca Sychæus. 825
Ast ego te, Trasymene, vago cum milite præceps
Lustrabo, et Superis quæram libamina belli.
Namque haud parva Deus promissis spondet apertis,
Quæ spectata, viri, patriam referatis in urbem.»
823... 827. Conf. Liv. XXII, 2, et inpr. 4; Polyb. III, 82, extr.
823. _mons_ et _colles_ sunt montes Cortonenses, cf. ad v. 720. De
_Sychæo_ et _Choaspe_, cf. III, 245, 317.
825. _claustra_ et _fauces_, angustiæ saltus et montium. Cf. V, 42
sqq.
826. _vago milite_, expedito.
827. _libamina belli_, cf. v. 822.
828. _Deus promissis spondet apertis._ Confer v. 722 sqq., 733 sq.
829. _viri_, legati.
824. _lectos_ R. 3, et Med. _bivios colles_ conj. N. Heins. quem
vid. ad Ovid. Epist. XVII, 178.
* * * * *
* * * *