Nec Stygis ille lacus, viduataque lumine regna,
Sed Superum sedes, nostrosque tenebit honores.
Tum juvenis, magno præcellens robore mentis,
Excipiet patriam molem, celsusque feretur,
Æquatum imperio tollens caput: hic fera gentis 605
Bella Palæstinæ primo delebit in ævo.
At tu transcendes, Germanice, facta tuorum,
Jam puer auricomo præformidate Batavo.
601, 602. Cf. Virg. Ge. I, 503; Æn. I, 289, 290; et Hor. Od. I, ii,
45 sq.
--_viduata lumine regna_, ut ap. Virg. Cul. v. 372, ubi vid. Intpp.
603. _juvenis_, Titus.
--_præcellens robore mentis_, cf. Suet. Tit. c. 3; Tac. Hist. II, 1.
604. _molem patriam_, paterni imperii; vel majestatem et potentiam
patris. Vide Gronovii Observat. I, 21 extr.
606. Confer Sueton. ibid. cap. 5; Tacit. Histor. lib. V, i, 10 seq.;
et Joseph. de b. Jud.
607. Laudes Domitiani, ut XIV, 687 sq.
--Vers. 607, quod jam Drak. monuit, spectat ad expeditionem, quam
anno Chr. LXX et ætatis circiter XIX, in Germanos suscepit, et ad
duplicem de iis triumphum cognomenque _Germanici_ propter victoriam
imaginariam a. Chr. LXXXI, ab ipso sumtum. Vid. Dodwell. Annal.
Stat. §. 8; Suet. Dom. 2, 6, 13; Tac. Agr. 39 sq.; et Hist. IV, 85
sq.; Martial. II, 2; VIII, 26 al.; Stat. Silv. I, 1; IV, 1 al.
--_transcendes_, ut apud Sen. Troad. 702, et Thyest. 912.
608. _puer_ ex usu Romanorum dicitur. Cf. IV, 130, 454; Duker. ad
Flor. II, 6, p. 296, et simil. loc. Martial. II, 2.
--_auricomo Batavo_, Germanis, quibus, æque ac Gallis, crinis tam a
natura, quam ab arte rutilus est; cf. IV, 202, et Tac. Germ. c. 4,
ubi vid. Lips.
602. _sedem_ scripti; _superam sedem_, et v. 604, _celsoque_
malebat N. Heins.
607. _transcendes_ Oxon. Vulgo _transcendens_.
608. _præformidate_, non _performidate_, scripti. _Britanno_
scripti et priscæ edd. Tum sensus h.l. est, Britannos, quibus
_rutilæ comæ_ a Tac. Agric. c. 11, tribuuntur, timuisse, ne
Domitianus olim, patris exemplo, (de quo vid. not. ad v. 598)
bellum ipsis inferret. Sed vulgata aptior, judice etiam Drak.
_Batano_ R. 2.
Nec te terruerint Tarpeii culminis ignes:
Sacrilegas inter flammas servabere terris; 610
Nam te longa manent nostri consortia mundi.
Huic laxos arcus olim Gangetica pubes
Submittet, vacuasque ostendent Bactra pharetras.
609. Cf. Suet. Dom. 1, ubi vid. Ern. et Tac. Hist. III, 69... 74.
--_culminis_, templi, ut ap. Stat. Silv. III, 202; Claud. R. P. I,
68, et laud. Stil. II, 401.
610. _Sacrilegas flammas_, vid. Heyne Obss. ad Tibull. III, v, 11.
611. _Mundus_, totius universi compages, hic pro terra adcipitur,
unde _nostri mundi_, Drak. Sed hanc ipsam ob causam præstiterit,
cælum interpretari et _longa_, longinqua, sera, remota. Cf. mox v.
626, 627.
--_mundum_ pro cælo dici, observant Drak. ad XII, 336; Broukh. Vulp.
et Heyne ad Tibull. III, iv, 18; Ill. Harles. ad Val. Fl. I, 246
(_ipse suo voluit commercia mundo Jupiter_, etc.), 563, et in
Anthol. lat. poet. p. 9 et 164.
612, 613. Silius imitatur morem poetarum seculi Augustei, qui in
Augusti gratiam de rebus ejus _Parthicis Indicisque_ magnifice
loquuntur; quorum tamen adulatio honestior est, quoniam Augustus
arma certe contra Parthos paravit, eoque tantum iis metum incussit,
ut signa militaria restituerent. De Domitiano ne hoc quidem constat.
Cf. tamen Dio. Fragm. 49; Stat. Silv. IV, iii, 154 al. Dausq.
mentionem facit nummi ap. Occonem, quo Domitianus Cos. V, et Parthus
signa reddens cusus est.
613. _obtendent_ ingeniose emend. N. Heins. prob. Drak. Cf.
XIII, 69, 341; Virg. Æn. VIII, 116, 128; Ovid. Trist. II, 227.
Vulgatum defendit Schmid. et interpretatur: ostendent Parthi
pharetras suas vere vacuas, et sine fraude se agere.
Hic et ab Arctoo currus aget axe per Urbem,
Ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos. 615
Idem, indignantem transmittere Dardana signa,
Sarmaticis victor compescet sedibus Istrum.
614. Innuitur duplex triumphus de Cattis Dacisque, vid. Suet. c. 6;
Stat. Silv. I, i, 7; ii, 180; iv, 89 sq.; Martial. VIII, 65.
--_currus_ triumphales, ut I, 616; VI, 546 (ubi vid. Heins. et
Drak.); VII, 558; IX, 635.
615. _Eoos_ de Indis et Parthis.
--_Baccho cedente_, cf. XVII, 648; Herman. Mythol. Lyricorum, p.
262; et Virg. Æn. VI, 805.
616, 617. De Sarmatico bello vid. Suet. c. 6; Stat. Th. I, 19 al.
Cf. var. lect.
617. _cætibus_ Put. _sectibus_ Oxon. _legibus_, vel _cædibus_
conj. Dausq. et posterius quoque N. Heins. repug. Gronov. Diatr.
Stat. c. 2; ubi hanc docet esse poetæ mentem: _perdomabit Istrum
sedibus S._, h.e. Sarmatas in sua ripa, transgressus Istrum
indignantem, non illos transgressos in ripa Romana.
Quin et Romuleos superabit voce nepotes,
Quîs erit eloquio partum decus: huic sua Musæ
Sacra ferent; meliorque lyra, cui substitit Hebrus, 620
Et venit Rhodope, Phœbo miranda loquetur.
618. Eloquentia iis quoque Romanis antecellet, qui ea maxime
inclaruere, cf. Suet. c. 20. Minervæ filium se jactabat, teste
Philostr. vit. Apoll. VII, 12; VIII, 10. Sapientia Palladi Jovique
par dicitur Stat. Silv. I, i, 37 sq.; et Martial. VI, 10.
619. Studium ejus poeticum turpiter laudant multi v.c. Quintil.
Inst. Or. IV; Proœm. et X, i, 91; Val. Fl. I, 12 sq. (ubi vid.
Heins.); Tac. Hist. IV, extr. Plin. in Præf. Stat. Ach. I, 14.
--_huic sua Musæ Sacra ferent_, poetæ in ejus honorem carmina
scribent, vel tanquam fautor et princeps poetarum coletur. Sed
proprie hæc intelligere, a reliqua adulatione vix abhorret.
620. _melior lyra_, etc., vincet ipsam Orphei Thracii lyram, quæ
tamen fluviorum retardavit cursum, et montes silvasque secum duxit;
cf. Hor. Od. I, xii, 7 sq., et a Drak. laudatum Occonis numisma
XVII, cum duabus lyris.
619. _Qui ferit_ Col. _Qui serit e. patrum decus_ Put. _Bisque
erit_ corrig. N. Heins.
Ille etiam, qua prisca, vides, stat regia nobis,
Aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe,
Et junget nostro templorum culmina cælo.
Tunc, o nate Deum, Divosque dature, beatas 625
Imperio terras patrio rege. Tarda senectam
Hospitia excipient cæli, solioque Quirinus
Concedet, mediumque parens fraterque locabunt:
Siderei juxta radiabunt tempora nati.»
622. Capitolium, incendio absumtum (v. 609), et a Vespasiano jam
instauratum, (Suet. Vesp. 8; Tac. Hist. IV, 53) sed de cælo tactum
iterum restituit. Vid. Suet. c. 5; Stat. Silv. I, 6, extr. IV,
iii, 16.
623. _Aurea Capitolia_ dixit exemplo Virg. Æn. VIII, 348, ubi vid.
Heyne.
624. Hæc inprimis spectant ad splendida ingentiaque templa, quæ
Flaviæ genti Jovique Custodi, in Capitolio, sacravit, vid. ad v.
595; Suet. c. 5; Tac. Hist. III, 74; Martial. IX, 4 (_Addita quid
Latio Flavia templa polo_, etc.) et 35, ubi aliarum quoque ædium
mentio fit. Cf. Virg. Æn. VIII, 99.
625. Comparant Virg. Æn. IX, 642, et Stat. Silv. I, i, 76. Statio et
Martiali passim _Deus_, _Jupiter_, _Tonans_, dicitur. Vota Jovis
personam dedecent.
--_dature_, geniture, ut VII, 492.
626. _Tarda senectam Hospitia excipient cæli_, sero Dii senem in
consortium recipient. Cf. Hor. Od. I, ii, 45 seq. Sed poeta iterum
personæ, quam loquentem ipse induxit, inmemor fuisse videtur.
Jupiter certe falsus fuit vates: nam Domitianus anno ætatis XLV
occisus est. Nec _Divos_ quoque _dedit_; sed unicum habuit filium.
627. _Hospitia_, ut XIII, 278.
--_solioque Q. Concedet_, cedet, vel decedet, adsurget, honoris
causa.
629. Post apotheosin, Cæsares eorumque liberi sidera nova fieri
putabantur. Vid. Burm. ad Val. Fl. I, 19, et Ovid. Trist. V, ii, 52.
Corona autem, vel caput radiatum divinitatis, sive consecrationis
signum. Vid. Suet. Aug. 94; Flor. IV, 2; Plin. Paneg. c. 52, ubi
vid. Schwarz. Lucan. VII, 458. Cf. Stat. Theb. I, 27 sq.
--_tempora_, caput, _nati_, qui inmatura morte defunctus et
consecratus est. Vid. Græv. et Ern. ad Suet. c. 3. Vocem _nati_
pluraliter capiebat Dausq. qui Domitiano quoque filiam fuisse,
Domitiam Longinam, cum Cell. et aliis putabat. Sed hanc potius
uxorem ejus, ex Suet. Dom. c. 1 notam, fuisse, nec aliorum Domitiani
liberorum mentionem facere Stat. Silv. I, i, 99 sq. aliosque, sed
tantum patrem, filium, fratrem ac sororem memorare, jam monuit Drak.
qui etiam h.l. exprimendum curavit nummum Domitiani, a Tristan.
Comment. Hist. T. I, p. 348, illustratum, in quo filius stellatus
conspicitur, orbique insidet, ut pater ap. Occonem, quem laudavit
Dausq.
622. _Ille_ Med., ut conj. N. Heins. et Scalig. _vides_ Col. et
Ox. Vulgatam lect. _Illa etiam q. p. Fides_, etc. propugnat
Dausq., quia _Fides_ passim _prisca_ dicitur et in Capitolio
colebatur. Male! Cf. quos Drak. et Heins. citarunt, Noster inf.
IV, 425, 665; IX, 528; XII, 708, XIII, 733, 825; Virg. Æ. VI, 760,
Gron. Obss. IV, 17.
625. _Tuque o n. Deum_, vel _Dei_ malebat N. Heins.
Dum pandit seriem venturi Juppiter ævi, 630
Ductor Agenoreus, tumulis delatus iniquis,
Lapsantem dubio devexa per invia nisu
Firmabat gressum, atque humentia saxa premebat.
Non acies, hostisve tenet; sed prona minaci
Prærupto turbant, et cautibus obvia rupes. 635
Stant clausi, mœrentque moras et dura viarum;
Nec refovere datur torpentia membra quiete.
Noctem operi jungunt, et robora ferre coactis
Adproperant humeris, ac raptas collibus ornos.
630. Cf. Liv. XXI, 36, 37, qui copiosius planiusque eadem memorat.
--_seriem_ al. ordinem. Vid. Burm. ad Val. Fl. II, 218; IV, 449.
633. _humentia_ nive.
635. _obvia_ forte contraria, adversa, _cautibus_, propter saxa
aspera et abrupta; cf. VV. DD. ad Virg. Æ. III, 499.
--_rupes obvia_ cum _cautibus_, ad perpendiculum fere declivis;
Lenz. Sed vid. var. lect.
638. _Noctem operi jungunt_, ut ap. Virg. Æn. VIII, 411, ne noctu
quidem ab opere cessant.
--_coactis_, densis, pluribus oneri submissis; vel incurvis, ut
_vertice coacto pinus_, ap. Sen. Hippol. 1223.
635. _turbant_, non _turbat_, Col. et Oxon. _ovia_ Puteol. _abvia_
Tell. _obsita_ conj. N. Heins. _invia_ Burm. _avia_ reposuit
Lefeb. Quæ omnia et mihi in mentem venerunt. _Cautes Alpium inviæ_
dicuntur Plin. XXXVII, 2, _et cursibus_, vel potius _et cuntibus
obvia rupes_ emend. Withof. coll. sup. v. 481, 530 sq.; IV, 518,
651; VII, 147, 307; IX, 272; Ovid. Met. III, 91, 568; VIII, 548;
XI, 138; quibus locis _obvium_ dicitur, quod conatui alicujus
obstat.
Jamque ubi nudarunt silva densissima montis, 640
Adgessere trabes; rapidisque adcensus in orbem
Excoquitur flammis scopulus: mox proruta ferro
Dat gemitum putris resoluto pondere moles,
Atque aperit fessis antiqui regna Latini.
His tandem ignotas transgressus casibus Alpes, 645
Taurinis ductor statuit tentoria campis.
640 sq. Montes _nudari_, _exui_, _spoliari_ arboribus, ut contra
_amiciri_ iis et _vestiri_ dicuntur. Vid. Burm. ad Val. Fl.
III, 332.
--Mireris Silium non fecisse mentionem rei multo mirabilioris,
aceti, quo infuso ardens rupes refrixerit, et magis putrefacta sit:
tota quoque hæc historia, propter silentium Polybii, difficultatem
adgerendarum arborum, quæ in superioribus Alpium jugis frustra
quæruntur, aliasque rationes, in dubium vocata est nuper a Matthiæ
in Obss. ad Liv. lib. XXI, p. 40 sq. sed defensa a Boettigero in
Ephemerid. Brunsvic. Lenz.
643. _pondere_, saxo, _resoluto_, diviso, vel putrefacto igni et
infuso aceto; unde _putris moles_, montes igne exesi, πέτρα ψαφαρὰ,
ap. Appian. b. Hannib. c. 4, quem vide et Liv. XXI, 37.
644. _aperit regna Latini_, ostendit Latium, et viam in hanc terram
pandit.
646. Cf. Polyb. III, 60; et Liv. XXI, 38, 39.
--_Taurini_ in Italia Transpadana ad Alpium radices habitabant,
eorumque urbs, _Augusta Taurinorum_, nunc _Turinum_ vocatur et
Pedemontii caput est. Plin. III, 17.
--_statuit tentoria_, quinto vel sexto mense, postquam ex Hispania
moverat, Alpibus die XV superatis. Vid. Appian. l.c. et Liv. XXI, 38
pr. Quanam parte Hannibal Alpes transierit, ne inter antiquos quidem
scriptores constitit. Vide Liv. XXI, 38; Lips. Epist. ad Belgas
Cent. I, Ep. 93; Opp. T. II, pag. 826 sqq., et _Folard_ ad Polyb.
643. _putris_ Col. Vulgo _patiens moles_, quod Dausq. venuste
dictum putabat pro rupes reluctari nescia, cedens et cædua, quum
antea esset incædua et non nisi Herculi pervia. Male!
Interea, voces Jovis atque oracula portans,
Emensis aderat Garamantum lætus arenis
Bostar, et ut viso stimulabat corda Tonante:
«Maxime Belide, patriis qui mœnibus arces 650
Servitium dextra, Libycas penetravimus aras.
Nos tulit ad Superos perfundens sidera Syrtis:
Nos pæne æquoribus tellus violentior hausit.
647 sqq. Cf. sup. v. 6... 13, et ad I, 414.
650. _Belides_, Hannibal, cf. II, 49.
652. Cf. Lucan. IX, 447... 497, et de campis Bactrianis Curt. IV, 7,
et VII, 4.
--Cf. Virg. Æn. III, 564 sq. ubi vid. Heyne.
653. _violentior_, ob arenas et ardorem solis.
650. Ita scripti et priscæ edd. Vulgo _Belidæ, patriis qui a m.
a._ Sed _Belida_ edidit Lef. quæ forma græca et N. Heinsio in
mentem venerat. Cf. ad XII, 258; XIII, 71, 796; XVI, 192; Heins.
ad Ovid. Epist. III, 87, et ad Virg. Æ. III, 475; VI, 126.
[“XVI, 192” recte XVI, 191]
651. _aras_, h.e. templum Hammonis, non _oras_, Col. et Ox.
Ad finem cæli medio tenduntur ab orbe
Squalentes campi: tumulum natura negavit 655
Inmensis spatiis, nisi quem cava nubila torquens
Construxit turbo, inpacta glomeratus arena:
Vel si, perfracto populatus carcere terras,
Africus, aut, pontum spargens super aera, Corus
Invasere truces capientem prælia campum, 660
Inque vicem ingesto cumularunt pulvere montes.
654. Ad occasum a meridie porriguntur. Cf. Cellar. Geogr. I, 1, 2,
p. 7, 8; Lucan. IX, 351, 496.
655. _Squalentes_, cf. ad I, 211.
656. Ut ap. Hom. Iliad. μ, 157.
658. Conf. VII, 569 sq.
--_carcere_, cf. Virg. Æn. I, 54; et Burm. ad Val. Fl. I, 584.
659. _Africus_ et _Corus_ venti contrarii.
660. _capientem prælia_, iis aptum, patentem.
654. _panduntur_ conj. Burm. _orbe_ scripti, R. 3; Med. Vulgatum
_ore_ ortum ex errore typogr. in ed. Marsi, qui in Comment.
nostram lect. illustravit.
657. _Constrinxit_ Put.
659. _surgens_ Oxon. non improb. N. Heins. ut sit pro surrigens,
ut _porgens_ pro porrigens; _aera_, non _æthera_, scripti; _aut_
(populatus) _pontum, surgens super æquora, Corus_ perperam
reposuit Lefeb., quo judice absurdam huic loco medicinam facit
N. Heins., nec altius sapit Drak. quod nollem ei excidisset!
661. _montes_ Colon. Vulgata _montis_ non spernenda tamen, si
ἀρχαϊκῶς scripta censeatur.
Has observatis valles enavimus astris:
Namque dies confundit iter; peditemque profundo
Errantem campo, et semper media arva videntem,
Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis. 665
662. Commentarii loco sint verba Lucan. IX, 493 sqq.; Curt. VII, 4,
§. 28, 29; Plin. IV, 5; Arrian. III, 1; VI, 5.
--_enare_ pro evadere, transire, quoniam via per hos campos, ut in
mari, ad astra dirigitur, quod jam monuit Drak. coll. XV, 375, et
XVI, 335; Add. XVII, 370, et vid. inf. ad v. 682.
663. _dies confundit iter_, incertum reddit, quoniam astra non
conspiciuntur.
665. _Cynosura_, h.l. pro quovis sidere, et reliqua ad ornatum
spectant. Nam _Cynosura_ proprie est ἄρκτος, vel Ursa minor, quæ
Phœnicum, ut major, vel Helice Græcorum navigationem dirigebat, cf.
Ovid. Fast. III, 107; Epist. XVIII, 149; et Trist. IV, iii, 1; Val.
Fl. I, 17; Manil. I, 299 seq.; Strab. I, p. 3; Schwarz. ad German.
Arat. v. 40, et Scheffer. milit. nav. vet. IV, 6.
Verum ubi defessi lucos nemorosaque regna
Cornigeri Jovis, et fulgentia templa subimus,
Exceptos hospes tectis inducit Arisbas.
Stat fano vicina (novum et memorabile!) lympha,
Quæ nascente die, quæ deficiente tepescit, 670
Quæque riget, medius quum sol adcendit Olympum,
Atque eadem rursum nocturnis fervet in umbris.
666 sq. De templo Jovis Hammonis cf. Curt. IV, 7. Lucan. IX, 511
sqq.; Diodor. I, 13; XVII, 50; Herodot. II, 42; IV, 181. De
vestigiis ejus etiamnum reliquis, vid. _Grammaye_ Afric. illustr.
p. 10.
669 sq. De _Solis fonte_, vid. Curt. l.c. Ovid. Met. XV, 309 sq.;
Plin. II, 103; V, 5, ubi vid. Hard. Mel. I, 8; Diodor. XVII, 50,
pag. 528, al. 589, B; Herodot. IV, 181; Arrian. III, 4, et inpr.
Lucret. VI, 848 sq., ubi in causas hujus miraculi inquirit, Silioque
præivisse putatur.
671. Cf. Virg. Ge. IV, 401. Sed _adcendit_ h.l. est, illustrat; Cf.
XV, 681; Claud. Cons. Mall. Theod. 78, et Burm. ad Val. Fl. III,
411, et V, 370.
--_medius sol_, vid. ad I, 258.
667, 668. Ita Col. et Oxon. Vulgo novus versus, ab infaceto
versificatore procusus, inseritur: _fulgentia t. columnis
Advenimus_ (_Advehimur_ ant. ed. Ven. quod reponere præstat, quam
_attigimus_, vel _adpulimus_, similiusve cum Dausq.) _magnis, quam
læta fronte_ (_mente_ Put.) _sacerdos Exceptos, hospes_, etc. Hunc
versum vel propterea delendum monet Drak., quod Arisbas hospes
est, non sacerdos, a quo v. 694, distinguitur.
671. _medius... accendit_ Col. et Put. Vulgo _medium_: Non male,
et ne opus quidem videtur, ut tum, vel _adscendit_ coll. Hom.
Iliad. θ, 68, et Virg. Æn. VIII, 97; corrigas cum N. Heins., vel
_adcedit_ cum Drak. qui et _medius sol adscendit O._ ex Val. Fl.
II, 444; defendi posse notat, licet ei lectio c. Col. propter
antithesin, quam Silius hoc et seq. vs. captaverit, præferenda
videtur.
Tum loca plena Deo, dites sine vomere glebas
Ostentat senior, lætaque ita mente profatur:
«Has umbras nemorum, et connexa cacumina cælo, 675
«Calcatosque Jovi lucos prece, Bostar, adora.
«Nam cui dona Jovis non divulgata per orbem,
«In gremio Thebes geminas sedisse columbas?
«Quarum, Chaonias pennis quæ contigit oras,
«Inplet fatidico Dodonida murmure quercum. 680
673. _loca plena Deo_, sc. silvas, in quibus oraculum erat. Cf.
Lucan. IX, 522.
--_dites sine vomere glebas_, sponte frugiferas, cf. Lucan. IX, 420
seq.; Curt. IV, 7, §. 16.
675. _cacumina_ nemorum.
676. _Calcatos_, sæpius visitatos, quia locus ipsi sacer; vel, quod
D. Heins. jam monuit, habitatos, ut χορεύων ap. Musæum, v. 48, pro
ναίων.
677. De origine oraculi cf. Herodot. II, 54... 57, Jac. Gronov. ad
Steph. Byzant. Fragm. de Dodone, Strab. VII, p. 329, al. 506.
Triglandi Conjectan. in Thes. Antiq. Gr. T. VII; Parrhas. ad Claud.
de R. P. I, 31; Serv. ad Virg. Ecl. IX, 13, et D. Heins. ad h.l. qui
omnes fere fabulam inde ortam putant, quod πελειάδες et columbæ et
mulieres fatidicæ dicuntur, et columbæ fuerunt subjectum τῶν ἐνταῦθα
μαντευομένων, singularisque earum in vaticiniis usus, vid. et Tiraq.
ad Alex. ab Alex. VI, 2, et Aristoph. in Avib. 720 sq.
678. _In gremio Thebes_, ἐν Θήβῃσι, sed ταῖς Αἰγυπτίῃσι, ut κόλπους
λειμώνων ap. Aristoph. in Ranis, D. Heins. Cf. Drak. et ad II, 574.
Sunt vero etiam, qui fabulentur, has columbas e gremio Thebes,
virginis, evolasse. Lefeb. hæc notat: «An hæc ficta e _Theba_ q.d.
arca Noachi, qui columbas emisit? Valde suspicor.» Sed veremur, ut
multis id adrideat.
679. _Chaonias oras_, Epirum. cf. Intp. ad Virg. Ecl. IX, 13; Ge. I,
8, et Prop. I, ix, 5.
680. _Dodonida_ R. 2; prob. Lefeb. _murmure_, non _munere_,
scripti et editi ante Marsum, ne improb. quidem Dausq. Conf.
v. 698. _Chaonis quercus loquax_ Sen. Herc. Œt. 1623, de silva
Dodonæa, in qua columbæ oracula reddunt, quod vel ex Hom. Odyss.
ξ, 328; π, 233, notum.
«At quæ, Carpathium super æquor vecta, per auras
«In Libyen niveis tranavit concolor alis,
«Hanc sedem templo Cythereia condidit ales:
«Hic ubi nunc aram lucosque videtis opacos,
«Ductore electo gregis, (admirabile dictu!) 685
«Lanigeri capitis media inter cornua perstans
«Marmaricis ales populis responsa canebat.
681. Mare _Carparthium_ pars maris Ægæi, a Carpatho ins. (hod.
_Scarpanto_) inter Cretam et Rhodum sic dicta. Sed quare columba tam
late vagatur? Poeta forte v. 678, Thebas Bœotiæ perperam innuit, non
Ægypti urbem, a qua Hammonii non nisi decem dierum iter aberant,
teste Herodoto IV, 181.
682. _niveis_, vid. V.L. Nota D. Heins. hæc est: «Nigræ πελειάδες
sunt: πέλον enim τὸ μελανίζον χρῶμα, nigricans color; unde et bovem
nigram πέλλην dicunt, et πελίωμα τὸ μέλαν.»
--_concolor_ Afris fuscis, sed Lefeb. judice, quia voc. _Libye_, ab
orientali _Lub_, significat _nigrum_, _ustum_.
--_tranare_, ut _nare_, seu _enare_, pro volare. Cf. XII, 95; XIII,
185, 238. Hinc _pennarum_ et _alarum remi_ XII, 98; Ovid. Met. V,
558; _remigium alarum_ Lucret. VI, 743; Virg. Æn. I, 301, et VI, 19,
ubi vid. Heyne. εἰρεσία πτερῶν Lucian. in Timone, T. I, p. 183,
edit. Schmid. (Chrestom. Gr. Stroth. p. 166.) Cf. ad v. 662; Cerda
ad Virg. Ge. IV, 59, et Æn. IV, 245; VI, 16; Heins. ad Ovid. A. A.
II, 47, et Drak. inf. ad XII, 98, ubi verba Aristophan. in Avib. τὼ
πτέρυγε ναυστολεῖν et Nonn. Dionys. XXXI, 15: νηχόμενος πτερύγεσσι
excitat, et contra _volare_ de navi monet dici, ut διαπτᾶσθαι Eurip.
Med. 1, unde ἐρετμὰ, τάτε πτερὰ νηυσὶ πέλονται ap. Hom. Odyss. λ,
124; de quo vid. Cerda ad Virg. Æn. III, 520, et Barth. ad Claud.
Cons. Hon. VI, 38.
683. _Cythereia ales_, columba, Veneri sacra.
685... 687. De columba, quæ medio arietis capiti insidens oracula
ediderit, vid. Turneb. Advers. XIV, 18; Dempster. paralip. ad Rosini
Antt. Rom. II, 5, et inpr. Beger. Thes. Brandenb. T. III, p. 221
sq., unde Drak. gemmam h.l. exprimendam curavit.
682. Vox _niveis_ et contextui et fabulæ adversatur; vid. Herodot.
II, 57 al. Hinc _furvis_ conj. N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Met.
III, 273; _piceis_ Burm. _nigris_ Drak. et Beger. Thes. Brandenb.
T. III, p. 222, quod et mihi in mentem venit et a Lefeb. receptum
video; _liveis_ Dausq. voce inaudita et metro contraria.
683. _templo_, non _primo_, Col. et Oxon. non repug. Dausq.
684. _nunc arma_ scripti constanter, unde _aram_ cum Drak. dedi,
suadente N. Heins. Vulgo _aras_.
685. _Ductori_ non male emend. N. Heins.
Idem v. 690, malebat _tenuere_ scil. æthera. Sed vid. not. Ibid.
_pavore_ in scriptis, suffrag. Dausq. vid. ad v. 31, et ad I, 82.
Vulgo _favore_, quod operarum errore in ed. Lefeb. relictum.
[“ad v. 31, et ad I, 82”: in Nott.]
«Mox subitum nemus atque annoso robore lucus
«Exsiluit, qualesque premunt nunc sidera quercus,
«A prima venere die: prisco inde pavore 690
«Arbor numen habet, coliturque tepentibus aris.»
688. _subitum_, subito enatum, unde _exsiluit_.
689. _premunt_, alias feriunt, vel tangunt vertice.
690. _venere_, provenere, crevere, ut ap. Virg. Ge. I, 54, et
II, 11.
--_pavore_, vid. ad I, 82.
691. _Arbor numen habet_, vid. ad v. 499, 673, et cf. X, 167;
Gronov. Obss. I, 13, pag. 111, et Intpp. ad Virg. Ge. II, 16.
Dumque ea miramur, subito stridore tremendum
Inpulsæ patuere fores, majorque repente
Lux oculos ferit: ante aras stat veste sacerdos
Effulgens nivea, et populi concurrere certant. 695
Inde ubi mandatas effudi pectore voces,
Ecce intrat subitus vatem Deus: alta sonoro
Conlisis trabibus volvuntur murmura luco,
Ac major nota jam vox prorumpit in auras:
694. _ferit_, vid. ad II, 580, et Drak. ad h.l.
697. Cf. Virg. Æn. VI, 45 sq., 77 sq. Deus dicitur _intrare_ (Stat.
Achill. I, 514.) ut _insidere_, _inrumpere_ (Lucan. V, 167; Stat.
Th. X, 341), _possidere_, _inplere_, _inhabitare_, _incolere_ vatem,
qui ita _plenus_ et _totus Dei_, ὅλος τοῦ θεοῦ, vel κάτοχος ἐκ τοῦ
θεοῦ et ἔνθεος fit, (_Phœbo intrata sacerdos_ XII, 323.) et _deum
pectore adcipit_, _tenet_, vel _suspirat_ (IV, 777), ut contra,
furore cessante, _excutit_. Cf. ad I, 124; Burm. ad Val. Fl. I, 207;
IV, 445; VI, 673; Heyne ad Virg. Æn. V, 679.
--_alta murmura_, ut _alta vox_.
698. _Conlisis trabibus_, arboribus sono quasi percussis et
repercussis.
699. _major nota vox_, ut ap. Val. Fl. II, 226.
«Tenditis in Latium, belloque agitare paratis 700
«Assaraci prolem, Libyes: cœpta aspera cerno,
«Gradivumque trucem currus jam scandere, et atram
«In latus Hesperium flammam exspirare furentes
«Cornipedes, multoque fluentia sanguine lora.
700. Cf. ad I, 125, et Virg. Æn. VI, 83 seqq.
--_agitare_, cf. ad I, 146.
701. _Assaraci prolem_, cf. v. 566, et Virg. Æn. I, 284. _Libyes_,
o Pœni, vid. ad I, 189.
702, 703. _flammam atram_, atri belli, et æstum furoris.
701. Vulgarem distinctionem, _prolem: Libyes cœpta_, etc. sustulit
N. Heins.
«Tu, qui pugnarum eventus, extremaque fati 705
«Deposcis, claroque ferox das vela labori,
«Invade Ætoli ductoris Iapyga campum:
«Sidonios augebis avos, nullique relinques,
«Altius Ausoniæ penetrare in viscera gentis;
«Donec victa tibi trepidabunt Dardana regna. 710
«Nec ponet pubes unquam Saturnia curam,
«Dum carpet superas in terris Hannibal auras.»»
705. _extrema_, finem, eventum.
706. _Deposcis_, scire cupis.
--_dare vela labori_, ut famæ ap. Martial. VIII, 70; pro studere,
operam dare; vel summo studio ad laborem perficiendum
adcelerandumque ferri, quo forte sensu _vela dare fatis_, h.e.
mandatis consiliisque deorum, dixit Virg. Æn. III, 9, et contra
_vela contrahere_ Hor. Od. II, 10, extr.
707. Pete Cannas, vid. ad I, 51 et 125.
708. _augebis avos_, h.e. majorum gloriam, ut αὔξειν, ὀφέλλειν.
--_nulli relinques_, sc. gloriam et famam, h.e. permittes, concedes,
adeoque nemo poterit.
711. Romani non sine timore et bello erunt.
712. Cf. Virg. Æn. I, 387, 388.
--In hoc Hammonis oraculo, sicut in toto Silii poemate, continuam
Virgilii imitationem deprehendere est, quæ, licet aliquando
felicior, sæpius tamen ibique præsertim pallet, et quasi Maroniani
solis radios caliganti orbe jam debiles remittit. Non ita profecto
vaticinatur Cumæa illa sacerdos, quum, vere Deo præsente plena, nec
jam _mortale sonans_, divina voce, _Horrendas canit ambages,
antroque remugit_. _Ed._
Talia portabat lætis oracula Bostar,
Inplebatque viros pugnæ propioris amore.
* * * * *
* * * *