Q. Fabius Maximus et L. Valerius Flaccus, legati Romanorum, in Sagunti
portum invehuntur, et inde ab Hannibale repulsi Carthaginem petunt;
1-24.
Hac occasione usus, dux Pœnorum milites ad periculum sibi inminens
propulsandum, urbem totis viribus obpugnandam, et bellum ipsis deinde
Romanis inferendum exstimulat; 25-55.
Asbyte, Iarbæ, Gætulorum regis, filia, virgo fortissima venatuique
adsueta, cum grege mulierum Pœnis auxilio venit; 56-88.
Hujus impetum fortiter reprimit Mopsus, Cretensis, sagittandi
peritissimus, qui, magna prius edita hostium strage, in ipsam virginem
inruit, et Harpen, ejus comitem, occidit; sed propter necem Dorylæ et
Icari, filiorum suorum, animum despondet, dolorisque inpatientia e
muro se præcipitat; 89-147.
Tum Theron, Herculis sacerdos, pugnæ succedens, clava sua magnam
hostium multitudinem prosternit, ipsamque Asbyten, curru excussam,
interficit, et caput, hastæ adfixum, ostentat; 148-205.
Cujus rei dolore et ira percitus Hannibal, virginis cædem vindicare
parat, et Saguntini, ejus adspectu consternati, fugam capessunt;
Theron autem, dum suos revocare et mœnibus hostem prohibere conatur,
gladio per pectus adacto perit, ejusque corpus ter circa rogum Asbytes
raptatur; 206-269.
Interim Senatus Carthaginiensium, adventu legatorum Rom. perculsus,
frequens in curiam venit, et de responso iis reddendo consilia capit.
Ibi Hannon et Gestar mutuis se verborum contumeliis lacerant. Ille,
inveterato Hannibalis odio incensus, auctor est, ut superbia
temeritasque juvenis merito castigetur; nec Romani, qui tantum virtute
valeant, novo injustoque bello lacessantur; 270-326.
Hic vero, factioni Barcinæ, quæ apud milites plebemque plurimum gratia
valebat, addictus, Hannonis oratioriem refellit, et ad bellum Romanis,
duce Hannibale, fortissimo reique militaris peritissimo juvene,
inferendum, Patribus animum incendit; 327-375.
Quibus orationibus habitis, Hannon res Saguntinis reddendas et
Hannibalem Romanis dedendum censet: quæ sententia omnium fere, qui
adsunt, indignationem movet. Fabius itaque, sinu effuso, bellum Pœnis
indicit, et cum reliquis legatis Romam redit; 376-390.
Hæc dum Carthagine geruntur, Hannibal, aliquot populis, qui
defecerant, repente obpressis, omnibus copiis Saguntum obpugnare
perseverat, et lætus adcipit clipeum, aliaque arma, ab Hispanis sibi
dono missa, in quibus præter alia origines et fata Carthaginis,
singulari opera et artificio expressa, miratur; 391-456.
Saguntini jam unicam spem, in adventu classis Romanorum, qui tam
procul erant, positam abjiciunt; et longa obsidione inopia omnium ita
crescit, ut corticibus et frondibus arborum coriisque aqua mollitis
famem tolerare cogantur; 457-474.
Hanc urbis fortunam commiseratur Hercules, ejus conditor, et clam
Junone, noverca sua, Fidei auxilium inplorat, quæ, ejus precibus mota,
fractum Saguntinorum animum adeo erigit, ut vel ultima experiri non
recusent; 475-525.
Sed conatus Fidei non fugit Junonem, quæ præter opinionem prope urbem
est, et extemplo Tisiphonen ab inferis evocat; 526-542.
Hæc Furia formam adspectu terribilem exuit, et in Tiburinæ, morte
Murri viduatæ, speciem conversa, Saguntinos hortatur, ut, quum nihil
jam spei reliquum sit, morte voluntaria æternum servitium effugiant;
543-579.
Tum petit tumulum, ex quo serpens prorepit, et ad mare contendit;
580-591.
Hoc prodigio perterriti Saguntini, Genios jam urbe excedere sibi
persuadent, et Tisiphones ope ex desperatione in rabiem vertuntur; qua
instincti, arma, vestes, aurum, et quidquid publicarum, vel privatarum
rerum superest, in rogum ingentem, ad id raptim exstructum,
conjiciunt; et deinde parentes seque invicem jugulant: quo facto,
Hannibal urbem capit; et Furia ad inferos revertitur; 592-707.
Cæruleis provecta vadis jam Dardana puppis
Tristia magnanimi portabat jussa Senatus,
Primoresque Patrum. Fabius, Tirynthia proles,
Ter centum memorabat avos, quos turbine Martis
Abstulit una dies, quum Fors non æqua labori 5
Patricio Cremeræ maculavit sanguine ripas.
1. _vadis_, mari. Vid. ad I, 52.
--_Dardana_ ut I, 14.
2. _Tristia_ cf. ad I, 147.
3. _Primores Patrum_, Fabium et Poplicolam. Priorem nominat etiam
Flor. II, 6, 7, ubi vid. Duk. Sed Q. Bæbium Tampilum et P. Valerium
Flaccum, qui a nostro Poplicola non diversus est, missos tradunt
Cic. Phil. V, 10, et Liv. XXI, 6, qui c. 18 novæ legationis, cui
Fabius interest, mentionem facit.
--_Tirynthia proles_. Nam Fabius, auctor gentis Fabiæ, ex Herculis
cum Vinduna, Evandri filia, concubitu natus dicitur. Conf. Vaill.
Numism. Cons. Gent. Tab. VIII, et inf. VI, 627, 636; VII, 36, 44;
VIII, 217; Plut. vit. Fab. M., Juven. VIII, 14; Ovid. Fast. II, 237,
375 sq. et ex Ponto III, 3, 99; Prop. IV, i, 26; ubi v. Intpp.
4. Conf. VI, 637 sq.; VII, 40 sq. et Perizon. Animadv. hist. c. 5,
p. 194 sqq. Res vel tironibus nota ex Liv. II, 48 sq.; Dionys.
IX, 22; Flor. I, 12; Ovid. Fast. II, 193 seq.
--_Ter centum_, numero rotundo et poet. pro CCCVI, quot periisse
omnes fere memorant.
--_turbine Martis_, infelici pugna, ut passim. Vid. Ind. _vortex
pugnæ_ IV, 230.
5. _Fors non æqua_, iniqua, adversa, _labori_, conatui et virtuti.
Conf. ad v. 364, et III, 2.
1. _Cæruleis_, quod usitatum maris epitheton est, Col. et omnes
edd. teste Drak. Sed, si Lefeb. fides potius habenda est, in
quibusdam edd. _æruleis_, et in R. 2, _hæruleis_ exstat.
_Herculeis_ Ox. et Put. Non male, si non, ut I, 199, fretum
Gaditanum, quo legati, Romam petentes, non transmittebantur, sed
mare Sagunto, vel Monœco proximum intellexeris. Conf. I, 273, 585;
_porrecta_ R. 2.
4. _numerabat_ Tell. quod arridebat Cell. et arridere potest,
coll. I, 72, 364, et Virg. Ge. IV, 209. Sed _memorare_ idem fere
esse, quod numerare, recensere, jam monuit Drak.
5. _atra dies_ quosdam legere, ad oram Silii notavit N. Heins.
conf. Virg. Æn. VI, 429; XI, 28. Sed poetam h.l. in oppositione
vocum _ter centum avos_ et _una dies_ ludere, observat Drak., ut
Ovid. ex P. I, 2, 4, et Fast. II, 236.
Huic comes æquato sociavit munere curas
Poplicola, ingentis Volesi Spartana propago.
8. _Poplicola_, seu _Publicola_ (v. V.L.) notum cognomen, quod
P. Valerius, L. Bruti collega, in locum Tarquinii Collatini, primi
Cos., subfectus, _a populo colendo_ primus adceperat, quum fasces
populo in concione submisisset, secures teste Plut. ab iis
sustulisset, legemque de provocatione a Consulibus ad populum
dedisset. Cf. Liv. II, 7 et 8; Flor. I, 9 (ubi vid. Duker. p. 80.);
Dionys. L. V. _Valerius_ noster, vir consularis, legatus ad Pœnum
missus, propr. cognomen _Flacci_ habuit, sed poeta ei longe nobilius
majorum cognomen tribuit, ut inf. VI, 62, Atilius, M. Reguli filius,
_Sarranus_ dicitur, etsi idem, quod pater, nomen habuit: quod recte
jam monuit Periz. Anidmadv. hist. c. 1, p. 24. Valerium _Volesum_,
seu Volusum, P. Valerii Poplicolæ, prisci Cos., patrem, ex Sabinis
oriundum, cum Tatio, Sabinorum rege, Romam venisse, refert Dionys.
Halic. II, 46. Inde h.l. _Spartana propago_, quia Sabini originem
ducunt a Spartanis, e quibus quosdam acerbis Lycurgi legibus ad
patriam deserendam commotos, et cum Sabinis permixtos fuisse, idem
Dionys. II, 49, 51, et Plut. Qu. Rom. 15, tradit; quod jam
animadvertit Drak., qui etiam comparavit inf. XV, 546 _Amyclæum
nepotem_, h. Claudium Neronem, quod Claudia quoque gens a Sabinis
Romam translata, unde idem Nero VIII, 412; similiter Therapnæo
(Spartano) _a sanguine Clausi_ ortus dicitur.
8. _Poplicola_ ex fide marmm. (v.c. ap. Gruter. p. 150, inscr. 7
et bis p. 296.) et auctorum Græcorum, Dionysii, Plut. et Dionis,
scribendum putabant N. Heins., Drak., Sigon. ad Liv. II, 8, et
Schott. ad Auctor. de Vir. Illustr. c. 15. Omnes tamen libri h.l.
habent _Publicola_, vel _Poblicola_, ut in numo ap. Mediobarb.
p. 31. et in Fastis Capitol. ap. Gruter. p. 289. Præterea a
_populus_ formatur _populicus_ et _populicola_, (h. populum
colens, δημοκηδὴς ap. Dionys. L. V. et Plut.) pro quo olim non
modo _poplicus_ et _Poplicola_, sed et molliore forma _publicus_
et _Publicola_ dicebatur. Conf. Vorst. ad Val. Max. IV, i, ex. 1.
_Folci_ Col. _Volesi_ nomen legitur etiam inf. XIII, 244, et ap.
Liv. I, 58; II, 30; Juven. VIII, 182. Dionys. Halic. II, 46.
Plutarch. et Gruter. p. 6 et 460. _Volusus_ est ap. Rutil. Itin.
I, 169, in Inscript. Aræ Terentinæ, in Fastis Capitol. et in numo
gentis Valeriæ ap. Patin. Zosimus, a Cell. laudatus, lib. II, pr.
Valeriorum originem a _Valeso_ quodam Sabino repetit; unde
_Valesius_, et postea _Valerius_, judice Pompon. Leg. II, D. de
orig. jur. n. 36. Conf. Spanhem. de U. et P. N. p. 60 et Heins. ad
Ovid. ex P. III, 2, 105.
Is, cultam referens insigni nomine plebem,
Ausonios atavo ducebat consule fastus. 10
9. Versus, qui nimio doctrinæ ostentandæ studio debetur.
10. Sensum huj. vers. non percepit Ern. qui eum ita interpretatur
«in fastis Rom. post avum consul inscriptus, seu in annalibus Rom.
illius nepos denominatus; quam formulam luculentius elatam vid. ap.
Hor. Od. III, 4, 5.» _atavo consule_, uno ex majoribus, Valerio
Publicola; Volesi f. et Bruti collega; _atav._ non propr. dicitur:
nam Valerius noster non quinto, sed nono gradu primi Publicolæ domum
contingebat.
--_fastus Ausonios_, annales Rom.
--_ducebat_, incipiebat, h. ejus nomen in principio fastorum inter
primos Consules legebatur. Sic fere _ducere orationem_, _causam_,
etc. dicitur. Durior videtur Schmid. explicatio «longam seriem
majorum habebat, qui fuerant Consules.»
9. _Insculptum_ Ox.
10. _fastus_, non _fasces_, Ox. Put. et a m. pr. Tell. _Fastus_ et
_fastos_ recte dici monent Bentl. et Jani ad Horat. Od. III, 17,
iv; IV, 14, iv, et, quos Drak. laudat, Heins. ad Ovid. Fast.
I, 11, ad Claud. Cons. Honor. IV, 155, et Cons. Mall. Theod. v. 2;
Gronov. ad Senec. Consol. ad Polib. c. 33; Scalig. Emend. Temp.
p. 501; Priscian. Gramm. VI, p.m. 197 al.
Hos ut depositis portum contingere velis
Adlatum Hannibali, consultaque ferre Senatus,
Jam medio seram bello poscentia pacem,
Ductorisque simul conceptas fœdere pœnas;
Ocius armatas passim per litora turmas 15
Ostentare jubet minitantia signa, recensque
Perfusos clipeos, et tela rubentia cæde.
«Haud dictis nunc esse locum; strepere omnia, clamat,
Tyrrhenæ clangore tubæ, gemituque cadentum.
11. Conf. Liv. XXI, 9.
--_depositis_, deductis, contractis, _velis_, ἱστία στείλαντες, ut
remis in portum ageretur navis.
14. _conceptas_, verbis conceptis inter pacis conditiones relatas.
18. _strepere omnia clangore tubæ_ pro, clangorem tubæ ubivis
strepere, resonare, ut ap. Virg. Æn. VI, 709.
19. _tuba Tyrrhena_, σάλπιγξ Τυῤῥηνὴ pro Τυῤῥηνικὴ, a Tyrrhenis,
h. Tuscis, seu Etruscis, inventa. Conf. ad V, 12 sq., VIII, 488;
Cerda ad Virg. Æn. VIII, 526; et Diodor. V, 40.
17. _Perfossos_ malebat D. Heins. _Pertusos_ N. Heins., refragg.
Dausq. et Drak., qui voc. _cæde_ tam ad _perfusos_, quam ad
_rubentia_ referunt.
19. _Tyrrheno c. t._, ut ap. Virg. Æn. VIII, 526, et Stat. Th.
III, 650, suspicari possis, quia et doctius est, et aures minus
obfendit. Sed vid. ad I, 123.
Dum detur, relegant pontum, neu se addere clausis 20
Festinent: notum, quid cæde calentibus armis,
Quantum iræ liceat, motusve quid audeat ensis.»
Sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi,
Converso Tyrios petierunt remige Patres.
20. _relegant pontum_, ut simpl. _legere æquora_, etc. v. Bentl. ad
Hor. Od. I, xxxiv, 5.
23. _inhospita litora_, quia ab iis _repellebantur_ legati.
24. _Converso petierunt remige_, h. navi Carthaginem. Male πρύμναν
κρουσάμενοι explicabat Scalig. ad Manil. V, 38; ut nautæ mutato
situ, navem aversam in puppim inpulerint, non, ut antea, in proram.
Hæc refutarunt a Drak. laudati Gronov. Obss. IV, 26; Scheffer. Mil.
Nav. III, 4, et Salmas. Ep. 113 et 114.
--Eodem modo Virg. Æn. XI, 713 _conversas habenas_ pro equo dixit;
Ern.
Hic alto Pœnus fundentem vela carinam 25
Incessens dextra; «Nostrum, pro Jupiter! inquit,
Nostrum ferre caput parat illa per æquora puppis.
Heu! cæcæ mentes, tumefactaque corda secundis!
Armatum Hannibalem pœnæ petit inpia tellus.
25. Egregia et adfectus plena oratio viri irati, suæque virtutis
sibi conscii.
--_fundentem_, solventem, expandentem.
26. _Incessens dextra_, persequens, h. dextram intendens ad navem,
ut milites in eam oculos converterent; qui minantis et irati gestus
est.
27. _Nostrum_ ἐναργῶς repetitur, ut passim alia verba. Drak. laudat
inf. v. 302, 531; XV, 362; Virg. Æn. VIII, 84; Lucan. I, 203; Stat.
Th. III, 62; Heins. ad Claud. in Rufin. II, 402; Bentl. ad Horat.
Od. III, xxiv, 25; et Gronov. Diatr. Stat. cap. 20.
29. _pœnæ petit_, ut mox _deposce_ sc. in pœnam. Conf. ad I, 677.
--_Hannibalem_ δεινῶς pro _me_. Drakenb. comparat XII, 198; Virg.
Æn. V, 194; Ovid. Met. VII, 11; Lucan. I, 202; Senec. Thyest. 180;
ubi vid. Gronov.
26. Hunc versum e c. Col. restituere Carrio et Modius, extruso
alio, _Insequitur, verbis amens trepidantia castra_, quem Nicander
in ejus locum substituerat, ut loco mutilo mederetur: nam priscæ
edd. neutrum agnoscunt.
Ne deposce, adero: dabitur tibi copia nostri 30
Ante exspectatum; portisque focisque timebis,
Quæ nunc externos defendis, Roma, Penates.
Tarpeios iterum scopulos præruptaque saxa
Scandatis licet, et celsam migretis in arcem,
Nullo jam capti vitam pensabitis auro.» 35
31. _Ante exspectatum_, ut ap. Virg. Georg. III, 348 (ubi vid.
Intpp.) et Ovid. Met. IV, 789; VIII, 5; Drak.
--_portisque_, etc. Tuæ urbi timebis, o Roma, quæ nunc peregrinam
Saguntum defendis.
33. Licet iterum in Capitolium, confugiatis, ut olim, quum Galli
Senones in urbe essent; nullo tamen captivi _auro vitam pensabitis_,
h. auro penso, ut tum temporis, redimetis, ut XII, 428; Confer ad
lib. I, vers. 624.