Altera complebant Hispanæ castra cohortes, 220
Auxilia Europa genitoris parta tropæis.
Martius hinc sonipes campos hinnitibus inplet,
Hinc juga cornipedes erecti bellica raptant:
Non Eleus eat campo ferventior axis.
220. Altera, et quidem præstantissima exercitus pars erant Hispani.
Cf. Liv. XXVII, 14.
221. _Europa_, in E.
--_genitoris_, Hamilcaris. _tropæis_, victoriis.
222. Hispania præstantissimos equites et equos præbuit. Hæc quam
ornate splendideque expressit!
--_campos hinnitibus inplet_, ut ap. Virg. Ge. III, 94.
223. _juga bellica_, currum bellicum, cui agitando generosiores equi
olim adhibebantur.
224. _axis Eleus_, currus in Olympiis, quæ Elide, prope Alpheum
agebantur.
--_ferventior_, celerius.
221. _Europa_ scripti et priscæ edd. probb. N. Heins., Drak. et
Lefeb., qui posterior _Europa_ pro _ex E._ positum putat, ut
_prole_ VIII, 535, quem elegantem idiotismum adseruerint Jan.
Gruter. in Criticis et Scalig. Lect. Anson. II, 12, p. 118, ed.
Gryph. Aptius laudasset Virg. Æn. I, 167, V, 663. Propert. I, 2,
2, 4, 13; II, 31, 11; III, 17, 37, τεύχεα χαλκῷ Hom. Il. ζ, 504.
Vulgg. _Europæ_, quo aures minus offenduntur. _Europeis_ Tell.
_Europe_ conj. N. Heins.
222. _hinc s._ et _Hinc juga_ scripti. Vulgo _huic_. Sed _hic
campos sonipes_ et _Hinc juga_ Med.
Prodiga gens animæ, et properare facillima mortem. 225
Namque ubi transcendit florentes viribus annos,
Inpatiens ævi spernit novisse senectam,
Et fati modus in dextra est. Hic omne metallum:
225. Hispanos olim ad αὐτοχειρίαν admodum proclives fuisse, more
eorum, qui, quum natura timidi sint et melancholici, facile malis
adflicti animum despondent, plures testantur v.c. Liv. XXXIV, 17, et
Justin. XLIV, 2.
--_prodiga animæ_, vitam spernens et profundens, tanquam rem vilem.
conf. Hor. Od. I, xii, 38, et quæ loca Drak. laudat, Ovid. Am. III,
ix, 64. Stat. Th. III, lxix, 602 (_largus animæ_). Claud. in Rufin.
II, 183, et Prudent. περὶ στεφ. hymn. II, 17. Sic et _projicere
animam_, _vitam_, etc. Vid. ad V, 226. Sic _saxo_, h.e. præcipitio
mortem adcelerant Cantabri inf. III, 328 sq. Vel alio modo teste
Strab. I. c. et gladio Iazyges, de quibus vid. Val. Fl. VI, 123 sq.
227. _Inpatiens ævi_, vitæ pertæsus, _spernit_, non vult, recusat,
ut ap. Ovid. Met. IX, 117, et Hor. Od. I, i, 21.
228. _Fati modus_, vitæ, fato adsignatæ, finis et terminus,
_in dextra est_, dextra vitæ finem imponit; h. ipsa necem sibi
consciscit. Cf. III, 328. Strab. III, p. 156, 249. Montes Hispaniæ,
quos veteres auctt. miris laudibus prædicant, nunc quoque omnibus
metallis abundant, sed inpr. ferrum effoditur, et aurum argentumque
eorum, quamdiu America utrumque copiose suppeditat, in futura fere
tempora reservatur. De copia et celebritate auri Fodinarum in terris
Callaicorum, Asturum et Cantabrorum, quibuscum Hannibali multæ
gravesque fuerunt pugnæ, (unde _debellata procul_, etc. inf. IV, 59)
Cf. Hens. ad Claud. Cons. Prob. v. 49; et Laud. Seren. v. 75.
Withof.
Electri gemino pallent de semine venæ,
Atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit. 230
Sed scelerum causas operit Deus. Astur avarus
Visceribus laceræ telluris mergitur imis,
Et redit infelix effosso concolor auro.
229. _Electrum_, ἤλεκτρον, h.l. non succinum, gemma illa ex resina,
quam nos _Bernstein_, seu _Agtstein_, vocamus, sed nobilius metalli
genus, cujus quatuor partes auro constant et quinta argento, ut ap.
Hom. Od. δ, 73; ο, 459; ς, 295. Ovid. Met. XV, 319, al. Vid. loc.
class. Plin. XXXIII, 4, s. 23, et Intpp. ad Virg. Ge. III, 522, et
Æn. VIII, 402, 624.
--_gemino de semine_, h. auro et argento.
231. Conf. egregius Ovidii locus, Met. I, 137 sqq.
--_Astur_, etc. Comparant verba Plin. XXXIII, 4, «Plurimum _auri_
Asturia gignit; neque in alia parte terrarum tot sæculis hæc
fertilitas.»
233. Silius hunc versum, quod alios jam monuisse video, debet Statio
Silv. IV, 7, 15, 16. Cf. Barth. et Gesn. ad Claud. in Cons. Mall.
Theod. 41.
Hinc certant, Pactole, tibi Duriusque, Tagusque,
Quique super Gravios lucentes volvit arenas, 235
Infernæ populis referens oblivia Lethes.
Nec Cereri terra indocilis, nec inhospita Baccho,
Nullaque Palladia sese magis arbore tollit.
234. _certant tibi_, ut _pugnare_, _contendere_, _bellare_, _luctari
alicui_. Vid. hæc verba in Ind. Id potissimum moneo, ne quis cum
Drak. ad IV, 592 _luctari_ pro _obluctari_ positum, vel cum
N. Heins. ad XIV, 454, _obluctari_ legendum censeat. Est potius
græca loquendi forma, pro _certare_, etc. cum aliquo, ut μάχεσθαι,
vel ἐρίζειν τινὶ h. σύν τινί.
--In _Durio_ (_Duero_) olim aurum, quod nunc frustra in eo, æque ac
in Lethe, quæritur, repertum aureumque inde sceptrum Joannis III,
confectum dicitur.
235. _Gravii_, populus Hispaniæ Tarrac., inter Lethen et Durium.
Conf. V.L. et III, 366. Ubi Silius _Gravios violato_, h. corrupto
_nomine Graium_, adeoque quasi Graios dici, et Græcorum coloniam
esse memorat; captus forte perverso Romanorum studio et more, urbium
populorumque nomina et origines a Græcis repetendi, de. quo vid.
Heyne Exc. IV, ad Virg. Æn. VII, p. 118 sq. ed. prior. Sed vera
quoque historia subesse potest: nam Diomedem certe, priusquam in
Italia consideret, in Hispaniam venisse, testatur Dionys. Per. v.
483 sqq. quem Silii narrationi III, 366 sq. favere jam monuit Drak.
ad XVI, 368: Nollem itaque Cellario miram oscitantiam, et poetæ
turpem errorem exprobrasset Lefeb., qui non minus turpiter errat,
putans, veteres _Grabios_ esse Sarmatas, seu Scythas, quorum nomen
hodie supersit in Polonia et Germania, ubi plura loca nomine
_Grabow_, et Sarmatas in Hispania memorari III, 384. Ab iisdem nomen
_Graviscæ_, seu Grabiscæ VIII, 475, deducendum putat, ut alia
passim. --_lucentes_, aureas. Terra tam agri, quam vini culturæ
idonea.
236. _Lethes_, ὁ Λήθης (vel ὁ τῆς Λήθης Strab., _Oblivionis
fluvius_ Plin.), qui et _Limæas_, _Limæa_, _Limeas_, _Limia_ et
_Limius_, nunc _Lima_ vocatur, Hispaniæ citerioris, seu Tarrac. fl.,
inter Durium et Minium, diversus ab inferorum fluvio, qui _Lethe_,
Λήθη, femin. genere, ἀπὸ τῆς λήθης, h. ab oblivione, dicitur.
Lusitani Celtici, Guadianam s. Anam fl. adcolentes, illum cum
Turdulis, bell; sociis, olim trajecisse, deinde, orta ibi seditione,
ducem communem amisisse, et tandem offensionum oblitos terræque
amœnitate captos, sedem eo loco communem stabilemque fixisse
perhibentur: unde fluvius ille, æque ac Lethe apud inferos, (unde
_referens obliv. I. L._) vi aquis propria, patriæ rerumque
præteritarum oblivionem inducere credebatur et _Oblivio_ nominari
solebat. Quam diuturna et constans hæc fama fuerit, vel ex eo patet,
quod D. Junius Brutus, A.U. DCXVII pro consule huc missus, milites
nec precibus nec minis ad flumen illud transmittendum inpellere
potuit. Vid. Flor. II, 17. Liv. Epit. LV. Mel. III, 1. Ptol. II, 6.
Plin. IV, 22 s. 35. Plutarch. Qu. Rom. p. 272. Strab. III,
p. 153, C; et Appian. de reb. Hispan. c. 71 sqq. ubi vid. Cl.
Schweighæus. T. III, p. 295 sq.
237. _Cereri indocilis_, ut XI, 11.
238. _Palladia arbore_, Palladi sacra, oliva. Conf. III, 324, 405,
ubi vid. not.
--_Olea non alia major in Bætica arbor_, Plin. XVII, 12.
234. _Hic_ recte, opinor, emend. Dausq. et N. Heins.
235. _Gromos_ vel _Grumos_ e c. Ox. (cujus alia excerpta, quæ
Drak. possidebat, et _Groinos_ habebant) et _Gronios_ ex Put.,
quocum ed. Med. congruit, ad marg. Silii notavit N. Heins. Vossius
ad Mel. III, 1, p. 228, monet, h.l. in melioribus Silii libris,
quos vellem nominasset, _Grovios_ inveniri, quam lectionem, in
MSS. quoque Melæ, Plin. IV, 20 s. 34, et Ptolem. III, 6 (ubi
Γρούϊοι) expressam, non improbat N. Heins. ad III, 366, ubi tamen
omnes libri constanter vulgatam tuentur, excepta ed. Veneta, quæ
_Gravidos_ habet, manifesto operarum errore: nam h.l. _Gravios_
exhibet.
Hæ postquam Tyrio gentes cessere tyranno,
Utque dati rerum freni, nunc arte paterna 240
Conciliare viros; armis consulta Senatus
Vertere, nunc donis: primus sumsisse laborem,
Primus iter carpsisse pedes, partemque subire,
Si valli festinet opus: nec cetera segnis,
Quæcumque ad laudem stimulant: somnumque negabat 245
Naturæ, noctemque vigil ducebat in armis;
239. _Tyrio tyranno_. Hannibali, cujus indolem et naturam iisdem
fere coloribus adumbrat Liv. XXI, 4
240. _arte paterna_; πολλὰς πόλεις τῇ πειθῷ προσηγάγετο, de
Hamilcare Diodor. XXV, 2.
--_partem_ laboris, operis.
240. _Atque_ frustra emend. Lef.
241. Non deserenda videtur vulgaris distinctio, _Conciliare viros
armis, c. S. V. n. donis_, h. nunc populos ad belli societatem
sollicitare, nunc, etc. _nunc scita_ pro _consulta_ conj. Dausq.
Sed vid. Gron. ad Liv. III, 37.
246. _Alternum_ pro _Naturæ_ malebat N. Heins.
Interdum projectus humi: turbæque Libyssæ
Insignis sagulo duris certare maniplis:
Celsus et in magno præcedens agmine ductor
Imperium perferre suum: tum vertice nudo 250
Excipere insanos imbres cælique ruinam.
247. _turbæ Libyss_., militum gregariorum. «Multi sæpe militari
sagulo opertum, humi jacentem inter custodias stationesque militum
conspexerunt», Liv. XXI, 4.
248. _duris certare maniplis_, patientia et laboribus certabat cum
milite, molestiis ærumnisque adsueto et ad bellum indurato.
251. _insana_ dicuntur magna, vel quæ modum excedunt, ut ap. Virg.
Æn. II, 776; VI, 135 al. cf. ad v. 2, 58 et 101. Burm. ad Val. Fl.
I, 605; II, 525; IV, 641, et, quos Drak. laudat, Barth. ad Stat. Th.
I, 367, et Intpp. ad Plaut. Trin. III, 2, 47. Valetudinis προξένους,
insalubres imbres intelligit Dausq., eodemque sensu Sardiniæ montes
insanos (Liv. XXX, 39 et Flor. II, 6, 35), dictos putat.
--_cœli ruinam_, ut XII, 630, ventum ac procellam, vel tonitru: nam,
quod Drak. monet, quum tonat, Jupiter, vel cælum et æther _ruere_
dicitur. Vid. Cerda et Heyne ad Virg. Ge. I, 324, et Æn. I, 129.
Heins. et Burm. ad Val. Fl. I, 663; VIII, 334. Broukh. ad Prop. I,
viii, 7. Jani ad Horat. Od. I, xvi, 12. Burm. ad Phædr. IV, xvii,
24. Possis etiam grandinem, vel pluviam, quæ de cœlo ruit, seu
decidit, intelligere, ut VI, 322, et _ruina grandinis_ apud
Lucretium, libro VI, versu 155.
246, 247. Ita distinguit Drak., ut sensus sit, Hannibalem noctu
interdum vigilasse, interdum in terra nuda cubasse, sed semper
armatum. Vulgo post _armis_ colon, et post _humi_ comma ponunt:
quod posterius certe non spernendum videtur. Vid. not.
248. _Insigni_ quædam edd. _Incinctus sagulo_ corrig. N. Heins.,
refrag. Drak., qui monet, Pœnis _sinus cingere_ inadsuetum fuisse
ipsosque propterea passim _discinctos_ vocari (vid. ad II, 56),
Silii vero mentem esse, Hannibalem hoc præter reliquos duces
insigne habuisse, quod gregarii militis habitu semper usus fuerit,
quod etiam memorant Liv. XXI, 4; Frontin. Strat. IV, 3, ex. 7; et
Saresb. Polycr. V, 7. [“ad II, 56”: in Not.]
250. _par ferro_, tanquam dignius tanto duce, suspic. Barth. Adv.
XLIII, 5.
251. _ruinam_ scripti et primæ edd. Vulgo _ruinas_; non male,
conf. Virg. Æn. III, 571 al.
Spectarunt Pœni, tremuitque exercitus Astur,
Torquentem quum tela Jovem, permixtaque nimbis
Fulmina, et excussos ventorum flatibus ignes
Turbato transiret equo: nec pulvere fessum 255
Agminis ardenti labefecit Sirius astro.
252. Sæpe in ipsa tempestate equo vectus conspiciebatur.
253. _Torquentem tela_, ut Διὸς βέλος dixit Pind. et βέλος ἐνέσκηψε
θεὸς Herod.
254. Cf. Lucan. I, 151. Sed poeta h.l. tumet.
--Vulgari sententia, impulsu nubium a ventis, qui in tempestate
dominantur, facto ignes elici putabantur, unde ap. Virg. Æn. II,
648. --_venti Fulminis_, et ib. VI, 594 _turbo_ pro fulmine; ap.
Claudian. Rufin. II, 222. _madidis elisa tonitrua Coris_; Ern.
255. _Turbato equo_, consternato, ap. Virg. Æ. VII, 767.
252. _exterritus Astur_ Ox. et Put. cum priscis editis, prob.
Barth. Adv. VII, 15. Sed exquisitior est lectio Col., R. 2, et al.
edd., _exercitus Astur_, pro Asturicus, h. Hispanicus, ἁπλοῦν et
ἐθνικὸν ἀντὶ κτητικοῦ, simplex pro possessivo, ut _exercitus
Scytha_ dixit Claud. Eutrop. I, 508. _Astur equus_ Martial XIV,
197. Ἕλληνα πόλεμον Thucyd. ap. Thom. Mag. Ἕλληνα στρατὸν,
Σκύθην οἶμον, Ἄραψ τέκτων, ἄνθρωπον ἦθος, Κυζικηνὸς, Τυρσηνοὶ
et similia alii, ut monent D. Heins. et Drak. ad h.l. et XVI, 180,
cf. not. ad v. 14. Bentl. ad Hor. Od. I, 22, 2; II, 13, 8. Broukh.
ad Prop. I, 11, 30. Scalig. ad Virg. Culic. p. 5. Merul. ad Enn.
Ann. 1, p. 42. Barth. ad Claud. Cons. Hon. IV, 310. Heins. ad
Claud. R. Pros. I, 17, ad Ovid. Fast. IV, 362; V, 683, et inf.
III, 339; XVII, 11, al. _exerritus_ Tell.
254. _ventorum ex flatibus_ edd. recentt.
Flammiferis tellus radiis quum exusta dehiscit,
Candentique globo medius coquit æthera fervor,
Femineum putat inventa jacuisse sub umbra:
Exercetque sitim, et spectato fonte recedit. 260
258. _medius fervor_, m. dies, seu meridies, quo tempore sol medium
cæli spatium tenet, μέσον οὐρανον ἀμφιβεβήκει, Il. θ, 68; π, 777.
Vid. Burm. ad Val. Flacc. III, 482, et ad Phædr. III, xix, 8.
--_Candenti globo_ solis, ut ap. Virg. Æ. VI, 725.
260. Comparant Curt. VII, 5, 9 sq. et Lucan. IX, 591 sq.
--_Exercet sitim_, h. exercet se in siti perferenda, tolerat sitim,
ut _ex. curas_, XI, 374. Vid. ad v. 675.
258. _æquora_ priscæ edd., h. campos, propr. apertos et æquabiles.
ut passim; vid. Ind.
259. _umenti j. s. umbra_ Col., unde _humenti_ edidit Drak. et
_uventi_ conj. N. Heins., ut II, 469; III, 522; VII, 650; VIII,
227, 451, 460; IX, 30; XI, 510. Non ignoro quidem, sæpius propter
rorem _noctem humidam_ ejusque _umbram humentem_ dici v.c. II,
469. Virg. Æn. II, 8; III, 589 (ubi vid. Cerda et Heyne) IV, 7,
351; V, 738, 835. Id vero ab h.l. alienum est, et _horrenti_
potius refingerem, nisi satis apta esset vulgaris lectio, _umbra_
arboris _inventa_, h. casu oblata, obvia, ut monent Burm. et
Lefeb.
Idem conreptis sternacem ad prælia frenis
Frangere equum, et famam letalis amare lacerti;
Ignotique amnis tranare sonantia saxa,
Atque e diversa socios arcessere ripa.
261, 262. _equum sternacem_, ferocem qui facile equitem sternit,
effundit: ut ap. Virg. Æn. XII, 364.
--_Frangere equum_, ejus ferociam, h. domare, ut fr. _iram_, _vim_,
_furorem_, _gentem_, _urbem_, etc., ἐπιγνάμπτειν κῆρ Hom. Il. α,
569; ἐνικλᾷν νόημα Il. θ, 408; στρατηγοὺς κλαστήσεις Aristoph.
Equit. p. 596. Drak. laudat Senec. Herc. fur. v. 31, et Gronov. ad
Senec. Herc. Œt. v. 20.
263. _lacerti letalis_, ut _fatiferæ juvenis dextræ_, v. 641.
--_lacerti_, jactus eo inpulsi, ut XVI, 562.
264. _tranare amnis saxa_, h. amnem, in quo sunt saxa _sonantia_,
fluctibus adlisis, ut apud Virg. Æn. I, 200; VI, 551.
262. _Fingere_ conj. Ulit. ad Grat. Cyneg., ut ap. Horat. Ep. I,
2, 64, et Macrob. Sat. VI, 2, conf. Bentl. ad Horat. Od. III, 6,
22, et Burm. ad Petron. c. 128. Sed vid. not. _flammam_ R. 3,
_frameam_ conj. N. Heins. novandi prurigine.
264. _Atque e diversa_ scripti cum Parm. Med. Bas. et al.,
h. adversa, obposita, contraria, ut, monente Drak., VIII, 351;
XIV, 77. Sallust. Cat. 5. Curt. IV, 4, et aliis locis, quæ
excitavit Broukh. ad Prop. I, 3, 31 et ad Tibull. IV, i, 45. Vulgo
_Gaudet et adversa_, verbis forte e v. 270 conflatis. _socios_,
non _populos_, scripti cum Parm. et al. edd. _accersere_ Col. et
omnes libri a Lefeb. consulti, ut XI, 204; XIII, 160 al. Tirones
consulant Cl. Schelleri præc. stili bene lat. T. I, p. 38.
[“XIV, 77” recte XIV, 76]
Idem expugnati primus stetit aggere muri; 265
Et quoties campo rapidus fera prælia miscet,
Qua sparsit ferrum, latus rubet æquore limes.
265. _agger_, quidquid altum est (_Anhöhe_), v.c. vallum et murus,
inf. v. 308, 368, 373, 418; VIII, 629. Virg. Æn. VII, 159 agger ex
terra lignisque confectus, cui turris rotata imponebatur, v. 348.
--_aggeres murorum_ Virg. Æn. X, 24, 144; XI, 381, _a. viæ_ ibid.
V, 273; _a. fluminis_ h. ripa inf. X, 92; _a. æquoris_, h. fluctus,
XVII, 275.
267. _Sparsit ferrum_, huc illuc gladium movit; nisi malis, tela
jecit, misit, ut XI, 390. Virg. Æn. XI, 650; XII, 50. Sic et
_fundere_, II, 109; V, 655; VII, 647; βέλεα χέειν Hom. Ill. ο, 590.
[“XI, 390” recte XI, 388]
--_rubet_ sanguine effuso.
--_limes_, conf. IV, 463, 464; IX, 378, 379; et, quem Silius his
locis imitatus est, Virg. Æn. X, 513, _latumque per agmen ardens
limitem agit ferro_, etc.