«Dummodo non pereat, totidem olfecisse lucernas
Quot stabant pueri, cum totus discolor esset
Flaccus, et haereret nigra fuligo Maroni.»
JUVENAL. VII, 215 sgg.
[80] Parlando di _cortex_ adoperato come maschile e come femminile
QUINTILIANO dice: «.... quorum neutrum reprehendo, cum sit utriusque
Vergilius auctor» I, 5, 35. I grammatici dei secoli posteriori serbano
intatta questa tradizione; «stiria dicuntur ab stillis, quae Vergilius
genere feminino, Varro neutro dixit; sed vicit Vergili auctoritas»
_Lib. de dubiis nominib._ ap. KEIL, V, 590; «mella tantum triptoton
est; vicit propter auctoritatem Vergilianam.» _Fragm. bob. de nomine_,
ap. KEIL, V, p. 558.
[81] «Grammaticus futurus Vergilium scrutatur.» SENECA, _Epist._ 108.
[82] «iamvero Ciceronis ac divi Augusti Vergilique (monimenta manus)
saepenumero videmus» PLIN. _Nat. hist._ XIII, 83. «Quomodo et ipsum
(Ciceronem) et Vergilium scripsisse manus eorum docent.» QUINTIL. I, 7,
11; «Quod ipse (Hyginus) invenerit in libro qui fuerit ex domo atque
familia Vergili,» GELL. _N. A._ I, 11, 1; «in primo Georgicon quem
ego, inquit (Probus), manu ipsius correctum legi» ID. XIII, 2, 4 «qui
scripserunt idiographum librum Vergili se inspexisse.» ID. IX, 14, 7;
«... ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis,
emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse
credebatur.» ID. II, 3, 5.
[83] «vatum studiosus novorum» è chiamato da OVIDIO, _Trist._ III 14, 7.
[84] Sulla critica di Virgilio in questo tempo e poi ved. THOMAS,
_Essai sur Servius et son commentaire sur Virgile_. Paris 1880,
GEORGII, _Die antike Aeneis-kritik_. Stuttgart 1891.
[85] Cf. KEIL, _Gramm. Lat._ V, 7 (Praefat. ad Cledonium).
[86] «Quis ad sophisticas Isocratis conclusiones, quis ad enthymemata
Demosthenis, aut opulentiam Tullianam, aut proprietatem nostri Maronis
accedat?» AUSON. _Epist._ XVII, 3.
[87] SCHMIDT, _De Nonii Marcelli auctoribus grammaticis_, p. 4 sg., 96
sgg.
[88] Veggansi i richiami a piè di pagina nella ediz. del Ribbeck.
[89] QUINTIL. I, 8, 1.
[90] «Quamquam ad intelligendas eorum virtutes firmiore iudicio opus
est; sed huic rei superest tempus, neque enim semel legentur. Interim
et sublimitate heroici carminis animus assurgat, et ex magnitudine
rerum spiritum ducat, et optimis imbuatur.» QUINTIL. I, 8, 5.
[91] QUINTIL. I, 8, 13 sgg.
[92] «et grammaticos offici sui commonemus. Ex quibus si quis erit
plane impolitus et vestibulum modo artis huius ingressus, intra haec
quae profitentium commentariolis vulgata sunt consistet; doctiores
multa adicient.» QUINTIL. I, 5, 8.
[93] «Enimvero iam maiore cura doceat (grammaticus) tropos omnes,
quibus praecipue, non poema modo, sed etiam oratio ornatur, schemata
utraque idest figuras etc. etc.» QUINTIL. I, 8, 16.
[94] «Veteres grammatici et rhetoricam docebant ac multorum de utraque
arte commentarii feruntur; secundum quam consuetudinem posteriores
quoque existimo, quamquam iam discretis professionibus, nihilo minus
vel retinuisse vel instituisse et ipsos quaedam genera institutionum
ad eloquentiam praeparandam ut problemata, paraphrases, allocutiones,
ethologias atque alia hoc genus; ne scilicet sicci omnino atque aridi
pueri rhetoribus traderentur.» SVETON. _De grammaticis et rhetorr._ 4.
[95] «Solebat autem ex Vergilio Fuscus multa trahere ut Maecenati
imputaret.» SENEC. _Suasor._ 3.
[96] «Hic enim quemadmodum ex Oceano dicit ipse amnium fontiumque
cursus initium capere, omnibus eloquentiae partibus exemplum et ortum
dedit.... Nam, ut de laudibus, exhortationibus, consolationibus taceam,
nonne vel nonus liber quo missa ad Achillem legatio continetur, vel
in primo inter duces illa contentio, vel dictae in secundo sententiae
omnes litium ac consiliorum explicant artes?... Iam similitudines,
amplificationes, exempla, digressus, signa rerum et argumenta
ceteraque probandi ac refutandi sunt ita multa ut etiam qui de artibus
scripserunt plurimi harum rerum testimonium ab hoc poeta petant.»
QUINTIL. X, 1, 16 sgg.
[97] Veggansi i luoghi di Seneca il vecchio che abbiamo già riferiti a
p. 18.
[98] Un saggio dei prodotti poetici che ottenevano onori nell'agone
capitolino istituito da Domiziano lo abbiamo oggi nella iscrizione che
accompagna il monumento di Q. Sulpicio Massimo fanciullo dodicenne che
si distinse improvvisando i versi greci riferiti in quella iscrizione.
Sono cosa intieramente retorica per tema e per tono; di poetico non c'è
che il verso. Veggasi la bella ediz. di C. L. VISCONTI, _Il Sepolcro di
Q. Sulpicio Massimo_, Roma 1871.
[99] «ut dicam quod sentio, magis oratoribus quam poetis imitandus» X,
1, 90. Da studiare agli oratori in compagnia di Virgilio e di Orazio è
proposto anche nel dialogo _De Oratoribus_, 20: «exigitur enim iam ab
oratore etiam poeticus decor, non Acci aut Pacuvi veterno inquinatus,
sed ex Horati et Vergili et Lucani sacrario prolatus.»
[100] _Vergilius orator an poeta_; di questo scritto non si conserva
che un frammento del principio, pubblicato da RITSCHL dapprima e poi
riprodotto da JAHN nel suo FLORO (Leipz. 1852).
[101] «Plures hodie reperies qui Ciceronis gloriam quam qui Vergili
dectractent.» _De Oratorr._ 12.
[102] Esprime questa venerazione anche in modo entusiastico: «Clamat
ecce maximus vates et velut divino ore instinctus salutare carmen
canit: optima quaeque dies etc.» _Dial. X_, (_de brev. vit._) 9, 2.
Altrove dice: «Homerus et Virgilius tam bene de humano genere meriti.»
_Dial. XI_ (_ad Polyb. de Consolat._) 8, 2 «vir disertissimus.» _Dial.
VIII_ 1.
[103] «auctor eminentissimus» I, 10, 10; «acerrimi iudicii» VIII, 3,
24; «poesis ab Homero et Vergilio tantum fastigium accepit» XII, 11,
26.
[104] Cfr., oltre a quanto nota ERNESTI intorno a ciò, i raffronti di
DRÄGER, _Syntax und Styl des Tacitus_. Leipz. 1868.
[105] QUINTIL. VIII, 2, 12 sgg.
[106] «propriis (verbis) dignitatem dat antiquitas. Namque et
sanctiorem et magis admirabilem faciunt orationem; quibus non quilibet
fuerit usurus.» QUINTIL. VIII, 3, 24.
[107] «Odiosa cura; nam et cuilibet facilis, et hoc pessima quod rei
studiosus, non verba rebus aptabit, sed res extrinsecus arcesset quibus
haec verba conveniant.» QUINTIL. VIII, 3, 30.
[108] «tamquam scopulum sic fugias inauditum atque insolens verbum» ap.
GELL. I, 10, 4.
[109] _Catalect._ 2.
[110] Cfr. HERZ, _Renaissance und Rococo_ not. 76. Fu già attribuito
a FRONTONE lo scritto intitolato _Quadriga, seu exempla elocutionum ex
Vergilio Sallustio Terentio Cicerone_; ma poi è stato riconosciuto non
essere esso di Frontone, bensì di ARUSIANO MESSIO. Cfr. TEUFFEL § 427,
4.
[111] Presso GELLIO II, 26, 1.
[112] «Plane multum mihi facetiarum contulit istic Horatius Flaccus,
memorabilis poeta, mihique propter Maecenatem ac maecenatianos hortos
meos non alienus.» _Ad Caes._ II, 1. I poeti che legge il suo allievo
imperiale sono Plauto, Accio, Lucrezio, Ennio; «... aut te Plauto
expolires, aut Accio expleres, aut Lucretio delenires, aut Ennio
incenderes.» _De feriis Alsiensibus_, 3, p. 224 (ed. DU RIEU). La
scuola opposta, a cui appartengono Quintiliano, e l'autore del dialogo
_De oratoribus_, faceva leggere Virgilio, Orazio, Lucano; cf. _Dial. de
orat._ 20.
[113] La maggior parte degli autori che lodano Frontone sono Galli;
tali Ausonio, Claudio Mamerto, Eumenio, Sidonio. Il grammatico
Consenzio che cita Frontone (KEIL V, 333) è anch'egli di Gallia.
Leone consigliere di Evarige, re dei Goti, si vantava di discendere
da Frontone. A lui scrive il suo amico SIDONIO: «suspende perorandi
illud quoque celeberrimum flumen quod non solum gentilitium sed
domesticum tibi, quodque in tuum pectus per succiduas aetates ab atavo
Frontone transfunditur.» (SIDON. _Ep._ VIII, 3). Piacque Frontone
anche ai suoi connazionali d'Africa, come vedesi da Minucio Felice
e Marziano Capella. Il più forte suo lodatore è però, all'infuori
del contemporaneo Gellio, Sidonio che ammira principalmente la sua
«gravitas.»
[114] DONAT. _Vit. Verg._ p. 63. Notevole per l'enfasi è l'ultimo di
quei tre distici:
«Infelix gemino cecidit prope Pergamon igni,
et paene est alio Troia cremata rogo.»
Le perioche attribuite a Sulpicio, e che nulla distoglie dal creder
sue, veggansi nell'_Anth. lat._ n.º 653 (ed. RIESE). Di Virgilio
occupavasi Sulpicio anche nelle sue epistole (cf. GELL. II, 16, 8
sgg.). Pei suoi rapporti con Frontone ved. GELL. XIX, 13, 1.
[115] Non ho potuto persuadermi dell'idea contraria che l'HERTZ
sostiene e il KRETSCHMER trova probabile, _De auctoribus A. Gelli
grammaticis_ p. 3 sg.
[116] «ei libro (Aeli Melissi) titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae
ad legendum; scriptus quippe est _De loquendi proprietate_» XVIII, 6,
3.
[117] «isti novicii semidocti» XVI, 7, 13; «turba grammaticorum
novicia» XI, 1, 5; cf. anche XVII, 2, 15.
[118] «cum pace cumque venia istorum, si qui sunt, qui Verri Flacci
auctoritate capiuntur» XVII, 6, 4.
[119] Arriva a dire di Seneca «ineptus atque insubidus homo» XII, 2, 11.
[120] Non vado quindi d'accordo in ciò con BERNHARDY (p. 872). Frontone
è oratore e la sua scuola è scuola di oratori, nè all'infuori del campo
puramente oratorio si possono cercar Frontoniani. Non c'è bisogno di
pensar a Frontone per ispiegare certe caratteristiche della lingua e
dello stile di Gellio.
[121] «Vive moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus» I, 205,
sg.
[122] «poeta verborum diligentissimus» II, 26, 11; «elegantissimus
poeta» XX, 1, 54; «multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio
peritum» V, 12, 13.
[123] «grammatici aetatis superioris haud sane indocti neque ignobiles»
II, 6, 1.
[124] «insulsa et odiosa scrutatio» (parla di una critica di Anneo
Cornuto, vera sofisticheria) IX, 10, 5; «sed Hyginus nimis hercle
ineptus fuit cum etc.» VII, 6, 5.
[125] Una volta è accennata la taccia d'improprietà con un semplice
existimatur (X, 29, 4); per un altro luogo però essa è recisamente
asserita (I, 22, 12)
[126] «ut Pindaro quoque, qui nimis opima pinguique esse facundia
existimatus est, insolentior hoc quidem in loco tumidiorque sit...
Audite nunc Vergilii versus, quos inchoasse eum verius dixerim quam
fecisse» etc. XVII, 10, 8 sgg.
[127] «oves bidentes dictae quod duos tantum dentes habeant.» XVI, 6, 9.
[128] «Illi qui Lucilium pro Horatio et Lucretium pro Vergilio
legunt... quos more prisco apud iudicem fabulantes non auditores
sequuntur, non populus audit, vix denique litigator perpetitur.» _Dial.
de Oratorib._ 23.
[129] «Ciceroni Catonem, Vergilio Ennium, Sallustio Coelium praetulit,
eademque iactatione de Homero ac Platone iudicavit.» SPARTIAN.
_Hadrian._ 16.
[130] SPARTIAN. _Hadrian_. 2; «quos versus (_Aen_. VI, 869 sgg.)
cum aliquando in horto spatians cantitaret» SPARTIAN. _L. Ver._ 4.
Il voluttuoso Lucio Vero, che portava seco anche in letto Ovidio ed
Apicio, non sapeva meglio esprimere il suo amore per Marziale che
chiamandolo il suo Virgilio. SPARTIAN. _L. Ver._ 5.
[131]
«Ennius est lectus, salvo tibi, Roma, Marone.»
_Ep_. V, 10.
«Scribere te, quae vix intelligat ipse Modestus
et vix Claranus, quid, rogo, Sexte, iuvat?
non lectore tuis opus est, sed Apolline, libris;
iudice te, maior Cinna Marone fuit.
Sic tua laudentur: sane mea carmina, Sexte
grammaticis placeant, et sine grammaticis.»
_Ep_. X, 21.
[132] «legerat (Probus) in provincia quosdam veteres libellos apud
grammatistam, durante adhuc ibi antiquorum memoria, necdum omnino
abolita sicut Romae;.... quamvis omnes contemni magisque obprobrio
legentibus quam gloriae et fructui esse animadverteret.» SVETON. _De
gramm. et rhetorr._ 24.
[133] In una questione con un grammatico dappoco le autorità invocate
sono Plauto, Sallustio, Ennio, Virgilio (VI, 17). In un altro luogo un
grammatico cerretano dice a Gellio: «si quid ex Vergilio, Plauto, Ennio
quaerere habes, quaeras licet.» (XX, 10, 2).
[134] «eoque ornamento acerrimi iudicii P. Vergilius _unice_ est usus»
VIII, 3, 24; «vetustatis, cuius amator _unice_ Vergilius fuit» IX, 3,
14; «Vergilius amantissimus vetustatis» I, 7, 16.
[135] «Vergilius quoque noster non ex alia causa duros quosdam versus
et enormes et aliquid supra mensuram trahentes interposuit, quam ut
Ennianus populus agnosceret in novo carmine aliquid antiquitatis.»
Presso GELLIO XII, 2.
[136] _Epist._ II, 1, 64 sgg.
[137]
«Curritur ad vocem iucundam et carmen amicae
Thebaidos, laetam cum fecit Statius urbem,
Promisitque diem; tanta dulcedine captos
Afficit ille animos tantaque libidine vulgi
Auditur.
JUVENAL. VII, 82 sgg.
[138] Su questo modo d'interrogare la sorte in generale v. _Hist. lit.
de la France_ III, p. 11 sgg. e i curiosi capitoli di RABELAIS, III, 10
sgg.
[139] «Sed et Vergili ac Titi Livi scripta et imagines paulum abfuit
quin ex omnibus bibliothecis amoveret, quorum alterum ut nullius ingeni
minimaeque doctrinae, alterum ut verbosum in historia negligentemque
carpebat.» SVETON. IV, 34.
[140] «Vergilium autem Platonem poetarum vocabat, eiusque imaginem
cum Ciceronis simulacro in secundo larario habuit, ubi et Achillis et
magnorum virorum.» LAMPRID. _Alex. Sev._ 30.
[141] «quas (imagines) non habebat modo verum etiam venerabatur,
Vergili ante omnes, cuius natalem religiosius quam suum celebrabat,
Neapoli maxime ubi monimentum eius adire ut templum solebat.». PLIN.
_Epist_. III, 7, 8. Questa venerazione per Virgilio, che pare fosse
come una monomania di Silio Italico, è anche confermata da Marziale in
più di un epigramma, VII, 63, XI, 48, 49. A Silio dedicava Cornuto un
suo lavoro sopra Virgilio: «Annaeus Cornutus ad Italicum de Vergilio.»
CHARIS. p. 100, cf. p. 102 (ed. KEIL).
[142]
«.... Maroneique sedens in margine templi
Sumo animum et magni tumulis adcanto magistri.»
STAT. _Silv_. 4, 54.
«.... nec tu divinam Aeneida tenta
Sed longe sequere et vestigia semper adora.»
STAT. _Theb_. XII, 815.
[143]
«Maiae Mercurium creastis Idus,
Augustis redit Idibus Diana,
Octobres Maro consecravit Idus.
Idus saepe colas et has et illas
Qui magni celebras Maronis Idus.»
MARTIAL. XII, 67. Marziale è pieno di enfasi quando rammenta Virgilio,
ch'ei chiama: magnum (IV, 14), summum (XII, 4), immensum (XIV, 186),
aeternum (XI, 52). L'idea già riferita sugl'Idi di Ottobre trovasi più
tardi ripetuta da Ausonio (323, 23):
«Sextiles Hecate Latonia vindicat Idus,
Mercurius Maias superorum adiunctus honori,
Octobres olim Maro genitus dedicat Idus.»
[144] «amavit litteratos homines, vehementer eos etiam reformidans ne
quid de se asperum scriberent.» LAMPRID. _Alex. Sev._ 3.
[145] SPARTIAN. _Antonin. Geta_ 5.
[146] «hic enim vita venerabilis, cum Platone semper, cum Aristotele,
cum Tullio, cum Vergilio ceterisque veteribus agens etc.» CAPITOLIN.
_Gordian_. 7.
[147] VOPISC. _Numerian_. 13.
[148] «omnem pueritiam in Africa transegit, eruditus litteris graecis
et latinis mediocriter, quod esset animi iam inde militaris et superbi.
Fertur in scholis saepissime cantasse inter puerulos: arma amens capio
nec sat rationis in armis (_Aen_. II, 314).» CAPITOLIN. _Clod. Alb_. 5.
[149] «cantabat praeterea versus senex, cum Gordianum filium vidisset,
hos saepissime: ostendent terris hunc tantum fata etc. (_Aen_. VI, 869
sg.).» CAPITOLIN. _Gord. iun._ 20.
[150] «si te nulla movent etc.» (_Aen_. IV, 274 sgg.) LAMPRID. _Ant.
Diadum._ 8.
[151] «versus denique illius fertur, quem statim ad Aurelianum
scripserat: «eripe me bis invicte malis» (_Aen_. VI, 365) TREB. POLL.
_Trig. tyrann._ 24.
[152] δύο ἄνδρας τῶν ἐπιφανῶν ἀπέκτεινεν Ἰούλιον Κρίσπον χιλιαρχοῦντα
τῶν δορυφόρων, ὄτι ἀχθεσθεὶς τῆ τοῦ πολέμου κακώσει ἔπος τι τοῦ Μάρωνος
τοῦ ποιητοῦ παρεφθέγξατο, ἐν ᾧ κτλ. (_Aen_. XI, 371 sg.). DION. CASS.,
75, 10.
[153] «egregius forma iuvenis, _dignus_ cui pater haud Maxentius esset»
(_Aen_. VI, 862; XII, 275); CAPITOLIN. _Opil. Macrin._ 12.
[154] «et tu legisti «incanaque menta regis romani» (_Aen_. VI, 809)
dixerunt decies.» VOPISC. _Tacit_. 5.
[155] La più antica raccolta di Centoni virgiliani trovasi nel famoso
Codice Salmasiano che è il primo nucleo dell'Antologia latina e risale
all'VIII secolo, almeno. Ne contiene dodici di vari autori e di varie
età, fra i quali anche la _Medea_ di OSIDIO GETA. Uno solo fra questi è
di argomento cristiano; esso non fu pubblicato nè dal BURMANNO nè dal
MEYER nelle loro edizioni dell'Antologia latina; lo pose in luce il
SURINGAR (_De ecclesia, anonymi cento virgilianus ineditus_. Traiect.
ad Rh. 1867), ed ha trovato accoglienza nell'_Anthologia latina_ del
RIESE (Leipz. 1869, I, p. 44).
Sui centoni in generale e sui virgiliani in particolare veggansi
HASELBERG, _Commentat. de centonibus_, Puttbus 1846; BORGEN _De
centonibus homericis et virgilianis_, Havniae 1826; _Revue analytique
des ouvrages écrits en centons depuis les temps anciens jusqu'au XIX
siècle_, par un bibliophile belge (DELEPIERRE), Londres (Trübner) 1868.
_Tableau de la littérature du centon chez les anciens et les modernes_
(dello stesso). Lond. 1875. MÜLLER, _De re metr._ p. 465 sg.; MILBERG,
_Memorabilia virgiliana_ p. 5-12.
[156] Notevole da questo aspetto è la _Ciris_ attribuita a Virgilio
stesso, la quale se non è del tutto un centone virgiliano, è pur quasi
tale.
[157] Cfr. ASCHBACH, _Die Anicier und die römische Dichterin Proba_
(Wien 1870) p. 57 sgg.
[158] Pubblicato da BURSIAN in _Sitzungsber d. Münch._ Ak. 1878, 2, 29.
[159] Tanta era la voga di questi centoni cristiani, che papa Gelasio
nella sua nota dei libri canonici credette necessario dichiarare
che quelli erano apocrifi. «Centimetrum de Christo, Vergilianis
compaginatum versibus, apocryphum.» _Decret. Gelas. Pap._ (ann. 494)
ap. LARBÉ, IV, 1264.
[160] Ausonio però se ne scusa nella lettera con cui manda il suo
centone all'amico suo Paolo: «Piget vergiliani carminis dignitatem tam
ioculari dehonestasse materia. Sed quid facerem? iussum erat; quodque
est potentissimum imperandi genus, rogabat qui iubere poterat, S.
imperator Valentinianus, vir meo iudicio eruditus.»
[161] Un'antica iscrizione romana dice: Silvano coelesti |Q. Glitius
Felix| Vergilianus poeta d. d.; ORELLI-HENZEN n.º 1179. In una
iscrizione greca di Egitto leggesi un centone omerico, di cui l'autore
chiamasi «poeta omerico.» Ved. LETRONNE, _Inscript. de l'Egypt._ II, p.
397.
[162] Trovasi anch'esso nel Codice Salmasiano e lo ha pubblicato per
primo il QUICHERAT in _Bibl. de l'école des chartes_, II, p. 132.
Il SURINGAR che lo ha ripubblicato, credendolo inedito, dopo il _De
ecclesia_ (p. 15), non ha indovinato nè il nome dell'autore, nè il
tema. Non così il RIESE che per primo lo ha collocato nella _Anthologia
latina_, I, p. 48.
[163] _Historia critica scholiastarum latinorum_ (Lugd. Bat. 1834)
vol. II. Parecchi scritti speciali sono poi venuti a luce su taluni
dei commentatori virgiliani, di WAGNER, TEUBER, RIESE ed altri. Un
lavoro critico di riassunto si ha oggi nei _Prolegomeni_ di Ribbeck
(p. 114-198), al quale però è indispensabile aggiungere quanto offre
l'importante lavoro di HAGEN, _Scholia Bernensia ad Vergili Bucolica et
Georgica._ Lips. 1867, p. 696 sgg.
[164] RIBBECK (_Prolegg_. p. 179) dice che si sa soltanto di un
commento di Elio Donato alle Georgiche e all'Eneide, non alle
Bucoliche. Ma egli ha torto. La biografia virgiliana, oggi superstite
col nome di Donato, era premessa appunto al commento alle Bucoliche,
e seguita quindi da notizie generali su queste che possediamo tuttora.
Cfr. HAGEN, _Scholl. bern._ p. 740 sgg.
[165] «puto quod puer legeris Aspri in Vergilium et Sallustium
commentarios, Vulcati in orationes Ciceronis, Victorini in dialogos
eius et in Terenti comoedias praeceptoris mei Donati, aeque in
Vergilium,» HIERONYM. _Apol. adv. Rufin._ I, p. 367.
[166] Veggansi i luoghi di Servio relativi a Donato riuniti da
SURINGAR, op. cit. p. 37 sgg., e quanto osserva RIBBECK, _Prolegomm._
p. 178 sgg.
[167] SERV. _prooem. eclog._ p. 97; cf. anche un testo latino
pubblicato da QUICHERAT in _Bibl. de l'école des chartes_ II, p. 128.
[168] Molto giovevole per tale studio riesce oggi l'edizione critica di
Servio ed anche di altri commentatori virgiliani intrapresa da Thilo
ed Hagen (Leipz. 1878 sgg.). Cfr. GEORGII, _Die alte Aeneiskritik_,
Stuttg. 1891, p. 9 sgg.
[169] «ut Servius dicit» _ad Ecl._ I, 12; III, 20; IX, 1.
[170] Cfr. LAUER, _Gesch. der homer. Poesie_ p. 6 sg.; GRÄFENHAN,
_Gesch. d. class. Philologie im Alterth._ II, p. 11 sg. Sugli
ἐνστατικοί e i λυτικοί veggasi anche LEHRS, _De Aristarchi studiis
homericis_ p. 199-224.
[171] SVET. _Tiber._ 70; cfr. GELL. XIV, 6; LAUER op. cit. p. 11.
[172] «cur» ovvero «quomodo dixit:...? Solvitur sic:...» _Ad Aen._ III,
203, 276, 341, 379; IV, 399, 545 ecc. ecc.
[173]
«.......... ut forte rogatus,
Dum petit aut thermas aut Phoebi balnea, dicat
Nutricem Anchisae, nomen patriamque novercae
Anchemoli, dicat quot Acestes vixerit annis
Quot Siculi Phrygibus vini donaverit urnas.»
IUVENAL. VII, 231 sgg.
[174] «sciendum est locum hunc esse unum de XII (al. XIII) Vergili
sive per naturam obscuris, sive insolubilibus, sive emendandis, sive
sic relictis ut a nobis per historiae antiquae ignorantiam liquide non
intelligantur.» SERV. _Ad Aen._ IX, 363 «sciendum tamen et locum hunc
esse unum de his, quos insolubiles diximus supra» id. _ad_ IX, 412; cf.
anche _ad_ XII, 74; V, 622. LEHRS, _de Aristarchi stud. hom._ p. 219
sg.; RIBBECK, _Prolegomm._ p. 109 sgg. A questa categoria appartengono
anche le _antapodosis_ (quibus locis commemorantur quae non sunt
ante praedicta) delle quali una è notata nel IX dell'Eneide v. 453 da
Servio, come _la decima_. Cf. RIBBECK, _Prolegomm._ p. 108 sg.
[175] «Ergo per ramum virtutes dicit esse sectandas, qui est y litterae
imitatio, quem ideo in silvis dicit latere, quia re vera in huius vitae
confusione et maiore parte vitiorum virtutis integritas latet.» SERV.
_Ad Aen._ VI, 136. Per questa osservazione trovansi, nelle più antiche
edizioni di Virgilio, attribuiti a questo poeta i versi di MASSIMINO
sul valore simbolico della lettera Y (_Anthol. lat._ n.º 632, ed.
RIESE):
«Littera Pytagorae, discrimine secta bicorni,
Humanae vitae specimen praeferre videtur» etc.
[176] «Refutandae enim sunt allegoriae in bucolico carmine, nisi cum ex
aliqua agrorum perditorum necessitate descendunt» _ad Ecl._ III, 20.
[177] Cfr. SCHAPER, _Ueber die Entstehungszeit der Virgilischen
Eclogen_, in _Jahrbb. f. Philolog. u. Paedag._ vol. 90 (1864) p. 640
sgg.
[178] SURINGAR, _Hist. crit. scholiastt. latinn._ II, p. 79. L'ediz.
di LION, però invece di «_Arbusta_, fruteta idest scholastici» offre
«_Arbusta_, fructeta scholastici vocabant.».
[179] _Ad Georg._ I, 230. Non mancano espressioni d'ammirazione, come:
«unde apparet divinum poetam aliud agentem verum semper attingere» _ad
Aen._ III, 349.
[180] «.... melius existimans loquacitate quadam te facere doctiorem,
quam tenebrosae brevitatis vitio in erroribus linquere» _Praef._
[181] «Si Maronis carmina competenter attenderis et eorum mentem
commode comprehenderis, invenies in poeta rhetorem summum; atque inde
intelliges Vergilium non grammaticos sed oratores praecipuos tradere
debuisse.» _Praef._
[182] Lo leggo in una edizione di Virgilio di Venezia (Giunti) 1544.
Un'altra ve n'ha di Napoli 1535 ed una di Basilea (per cura di G.
FABRICIO) 1561. Il CRINITO nel 1496 faceva alcuni estratti da un codice
fiorentino di questo commento, ma con poca sua soddisfazione: «videtur
opera ludi, non enim omnino doctus hic.... Donatus.» Cfr. MOMMSEN in
_Rhein. Museum._ N. F. XVI, p. 139 sg. VALMAGGI in _Riv. d. filol. cl._
XIV (1886) p. 31 sgg. BURCKAS, _De Tib. Cl. Donati in Aen. comment._
Iena 1888.
[183] «... inveniemus Vergilium id esse professum ut gesta Aeneae
percurreret, non ut aliquam scientiae interioris vel philosophiae
partem quasi assertor assumeret» _Praef._ (Cfr. anche il principio
della Pref., quanto allo scopo dell'Eneide).
[184] «Interea hoc quoque mirandum debet adverti, sic Aeneae laudem
esse dispositam ut in ipsa exquisita arte omnia materiarum genera
convenirent, quo fit ut Vergiliani carminis lector rhetoricis
praeceptis instrui possit, et omnia vivendi agendique officia
reperire». _Praef._
[185] Cfr. QUINTIL. II, 21.
[186] Cfr. HAGEN, _Scholia Bernensia_, p. 733, 984.
[187] _Rhetores latini minores_, ed. HALM, p. 38 sgg.
[188] Cfr. HAUPT, in _Hermes_ III. p. 223.
[189] «et Titianus et Calvus qui themata omnia de Vergilio elicuerunt
et adformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas
posuerunt allocutiones, Venerem agere statu absolutivo cum dicit Iunoni
«causa fuisti periculorum his quibus Italiani fata concesserunt»,
Junonem vero niti statu causativo et relativo, per quem ostendit non
sua causa Troianos laborare, sed Veneris.» SERV. _ad Aen._ X, 18.
Nello stesso secolo il medesimo uso di trarre temi da Virgilio era
seguìto nelle scuole dei retori d'Africa come rileviamo da AGOSTINO,
_Confession._ I, 17.
[190] «Qui in Vergilium scripsit declamationes de hoc loco hoc ait,
etc.» SERV. _ad Aen._ X, 532. Abbiamo in prosa la declamazione di
ENNODIO «Verba Didonis cum abeuntem videret Aeneam» sul tema _Aen._ IV,
365 sgg. (_Dictio_ XXVIII). Delle declamazioni in versi parleremo più
tardi.
[191] Cfr. RIBBECK, _Prolegg._ p. 186 sg.
[192] «Post apicem divinitatis ego illa sum quae vel commendo si
sint facta vel facio....; nos regna regimus et imperantes salubria
iubemus.... Ante scipiones et trabeas est pomposa recitatio.....
Poetica, iuris peritia, dialectica, arithmetica cum me utantur quasi
genitrice, me tamen asserente sunt pretio.» Questo dice la retorica
presso ENNODIO, _Opusc._ VI.
[193] All'uso di Virgilio nelle scuole in quest'epoca, e più tardi,
oltre a MACROBIO, allude anche OROSIO (I, c. 18): «Aeneas qualia
per triennium bella excitaverit, quantos populos implicuerit, odio
excidioque afflixerit, ludi literari disciplina nostrae quoque
memoriae inustum est»; ed anche, in modo più prossimo al punto di
vista di Macrobio, FULGENZIO il quale parlando di Virgilio dice: «sed
illa tantum quaerimus levia quae mensualibus stipendis grammatici
distrahunt puerilibus auscultationibus.» _De Verg. contin._ p. 742;
«si me scholarum praeteritarum non fallit memoria» ib. p. 748 «Unde et
infantibus, quibus haec nostra (Vergili) materia traditur, isti sunt
ordines consequendi» ib. p. 747. Nel quarto secolo, come rileviamo
da AUSONIO, Virgilio ed Omero erano letti nelle scuole come al tempo
di Quintiliano, e con essi Menandro, Terenzio, Orazio, Sallustio.
_Idyll._ 4, 46 sgg. Un grammatico è detto da Ausonio (_Epigr._ 135)
«arma virumque docens atque arma virumque peritus»; SIDONIO APOLLINARE
(V sec.) nel carme panegirico in onore di Antemio, pone Virgilio
come primo fra gli autori latini studiati da costui, e dopo di esso
Cicerone, Livio, Sallustio, Varrone, Plauto, Quintiliano, Tacito;
_Carm._ II, v. 184 sgg.
[194] «nullius disciplinae expers.» _In somm. Scip._ I, 6,
44; «disciplinarum omnium peritissimus» ib. I, 15, 12; «omnium
disciplinarum peritus» _Sat._ I, 16, 12.
[195] «quem nullius unquam disciplinae error involvit» _in S. Scip._
II, 8, 1; «manifestum est omnibus quid Maro dixerit, quem constat
erroris ignarum: erit enim ingeni singulorum invenire, quid possit
amplius pro absolvenda hac quaestione conferri» _in S. Scip._ II, 8, 8.
[196] _Sat._ I, 25, 12 sgg.
[197] «Conrugato indicavere vultu plerique de considentibus Evangeli
interventum otio suo inamoenum, minusque placido conventui congruentem.
Erat enim amarulenta dicacitate et lingua proterve mordaci procax, ac
securus offensarum, quas sine delectu cari vel non amici in se passim
verbis odia serentibus provocabat.» _Sat._ I, 7, 2.
[198] «cumque adhuc dicentem omnes exhorruissent.» _Sat._ I, 24, 8.
[199] «Unde enim veneto rusticis parentibus, inter sylvas et frutices
educto, vel levis graecarum notitia literarum?» _Sat._ V, 2, 4.
[200] «Qui enim moriens poema suum legavit igni, quid nisi famae suae,
posteritati subtrahendo curavit? Nec immerito; erubuit quippe de se
futura iudicia, si legeretur petitio Deae precantis filio arma a marito
cui soli nupserat, nec ex eo prolem suscepisse se noverat, vel si mille
alia multum pudenda, seu verbis modo graecis modo barbaris, seu in ipsa
dispositione operis deprehenderentur» _Sat._ I, 25, 6, 7.
[201] _In S. Scip._ I, 6, 44. Il tenore di questa parte dell'opera si
rileva dalle parole con cui se ne parla nel primo libro: «de astrologia
totaque philosophia, quam parcus et sobrius operi suo, nusquam
reprehendendus aspersit» _Sat._ I, 24, 18.
[202] La dottrina di Virgilio in cose greche è definita da Eustazio
colla seguente iperbole: «Cave, Evangele, graecorum quemquam, vel de
summis auctoribus, tantam graecae doctrinae hausisse copiam credas
quantam sollertia Maronis vel adsecuta est, vel in suo opere digessit.»
_Sat._ V, 2, 2.
[203] Altri oggi pensa che Macrobio non adoperasse il commento di
Servio, ma piuttosto il testo di Servio fosse poi interpolato con
notizie desunte da Macrobio; ved. WISSOWA, _De Macrobii fontibus._
Bresl. 1880, p 55.
[204] Lo dice egli stesso schiettamente nella prefazione (49: «nec
mihi vitio vertas si res quas ex lectione varia mutuabor, ipsis saepe
verbis quibus ab ipsis auctoribus enarratae sunt explicabo.... et boni
consulas oportet si notitiam vetustatis, modo nostris non obscure, modo
ipsis antiquorum fideliter verbis recognoscas.»
[205] «et quia nou est erubescendum Vergilio si minorem se Homero vel
ipse fateatur, dicam in quibus mihi visus est gracilior auctore.» V,
13, 1.
[206] «Cui etiam gratia hoc nomine est habenda, quod nonnulla ab illis
in opus suum quod aeterno mansurum est, transferendo, fecit ne omnino
memoria veterum deleretur: quos, sicut praesens sensus ostendit, non
solum neglectui, verum etiam risui habere iam coepimus. Denique et
iudicio transferendi et modo imitandi consecutus est ut quod apud illum
legerimus alienum, aut illius esse malimus aut melius hic quam ubi
natum est sonare miremur.» _Sat._ VI, 1, 5, 6.
[207] «nam qualiter eloquentia Maronis ad omnium mores integra est,
nunc brevis, nunc copiosa, nunc sicca, nunc florida, nunc simul omnia,
interdum levis aut torrens; sic terra ipsa hic laeta segetibus et
pratis, ibi silvis et rupibus hispida, hic sicca arenis, hic irrigua
fontibus, pars vasta aperitur mari. Ignoscite nec nimium me vocetis
qui naturae rerum Vergilium comparavi. Intra ipsum enim mihi visum est
si dicerem decem oratorum, qui apud Athenas atticas floruerunt, stilos
inter se diversos hunc unum permiscuisse.» V, 1, 19, 20.
[208] Tale, quantunque cristiano, mostrasi tuttavia nei suoi scritti
anche Prisciano, almeno quanto alla scelta delle autorità; ben diverso
in ciò dal poco posteriore Isidoro.
[209] Cfr. KEIL., _Grammat. lat._ II, p. IX sg.; XXIX sgg.; IV p. XXXV
sgg.
[210] Un saggio ne offre il suo discepolo Eutyche, assai adoperato
nel medio evo: «de quibus omnibus terminationibus et traductionibus
quia romanae lumen facundiae, meus, immo communis omnium hominum
praeceptor in quarto de nomine libro summa cum subtilitate disseruisse
cognoscitur» etc. EUTHYCHIS _Ars de verbo_, ap. KEIL, _Gramm. lat._ V,
456. Cfr. THUROT, in _Notices et extraits_ t. XXII, p. 63.
[211] Gli esempi nell'_Ars maior_ di DONATO ascendono appena ad
un centinaio, dei quali quasi ottanta sono di Virgilio. Prisciano
nell'assieme dei vari suoi scritti, molto più estesi e dotti che
quei di Donato, offre un grandissimo numero di citazioni. L'autore
più frequentemente adoperato è Virgilio, il quale è citato più di
1200 volte; non raggiungono la metà di questo numero le citazioni di
Terenzio, che è il più frequentemente adoperato dopo Virgilio; poi
vengono Cicerone e Plauto; poi Orazio e Lucano; poi Giovenale e dopo di
lui Sallustio, Stazio ed Ovidio; quindi Lucrezio, Persio etc.
[212] _Partitiones XII versuum Aeneidos principalium_, ap. KEIL,
_Grammat. lat._ III, 459-515.
[213] «Quod ita elegantius auctore (Apollonio Rhodio) digessit ut
fabula lascivientis Didonis, quam falsam novit universitas, per tot
tamen saecula speciem veritatis obtineat et ita pro vero per ora omnium
volitet, ut pictores fictoresque et qui figmentis liciorum contextus
imitantur effigies hac materia vel maxime in efficiendis simulacris
tamquam unico argumento decoris utantur, nec minus histrionum perpetuis
et gestibus et cantibus celebretur» MACROB. _Sat._ V, 17, 5. «Quod Maro
Phoenissae cantatur et Naso Corinnae» VICTORIN. _Ep. ad Salm._ 73.
Cfr. AUSON. _Epigr._ 118. Al _Cupido cruci affixus_ di Ausonio serve
di tema una pittura murale che nel triclinio di una casa di Treviri
rappresentava i _lugentas campi_ del VI dell'Eneide.
[214]
«Aut Maro Traiano lectus in urbe foro»
VENANT. _Fort._ VI, 8, 26.
«Vix modo tam nitido pomposa poemata cultu
Audit Traiano Roma verenda foro.»
Id. III, 20, 7.
[215] Cf. V. LABBE, _Biblioth. nova mss._ I, p. 688.
[216]
«In tantum prisci defluxit fama Maronis,
Ut te Vergilium saecula nostra darent.
Si fatuo dabitur tam sanctum nomen homullo
Gloria maiorum curret in opprobrium» etc.
ENNOD. _Carm._ II, 118 sgg.
Si è creduto a torto da taluno che qui si tratti del Virgilio
grammatico, di cui parleremo a suo luogo. Molti ebbero o presero il
nome di Virgilio nella decadenza e nel medio evo. Cfr. OZANAM, _La
civilisat. chrét. chez les Francs_, p. 426.
[217] Ved. su questo cod. RIBBECK, _Prolegg._ p. 209 sgg.
[218] «Si mihi nunc altius evagari poetico liceret eloquio, totum de
novo saeculo Maronis excursum, vati similis, in tuum nomen excriberem.
Dicerem de coelo redisse iustitiam etc. etc.» SYMM. _Laud. in Gratian
aug._, 8, ed. MAI p. 27.
[219] Cfr. AM. THIERRY, _Saint Jérome_, II, p. 191 sgg.
[220] Nel carme panegirico in onore di Avito, SIDONIO APOLLINARE fa
dire al re dei Goti (v. 495 sgg.):
«mihi Romula dudum
Per te iura placent; parvumque ediscere iussit
Ad tua verba pater, docili quo prisca Maronis
Carmine molliret scythicos mihi pagina mores.»
[221] «Sicuti cum poetam dicimus nec addimus nomen subauditur apud
Graecos egregius Homerus, apud nos Vergilius.» IUSTIN. _Institution._ §
2; «.... et apud Homerum, patrem omnis virtutis.» id. _in fin. prooem.
Digest._ Cfr. CASSIODOR. _De artibus_ etc. 559 (1151 MIGNE) «ut poeta
dictus intelligitur Virgilius, orator enuntiatus advertitur Cicero.»
[222] Cfr. RITSCHL, _Quaestiones Varronianae_, Bonn, 1845; MERCKLIN, in
_Philologus_ XIII, p. 736 sgg. JAHN, _Ueber die röm. Encyklopädien_, in
_Berichte d. sächs. Gesell. d. Wiss._ 1850, p. 263 sgg.
[223] CASSIODOR. _Variarum_, lib. IX, c. 21.
[224] «De operibus Vergili, legis Theodosianae libris, arteque calculi
adprime eruditus est.» GREGOR TURON. IV, 47.
[225] «Grammaticorum imbutus initiis, nec non Theodosi edoctus
decretis», ap. MABILLON, _Act._ S. III, p. I, p. 90.
[226] «Et si aliquis de Aquitanis parum didicerit grammaticam, mox
putat se esse Vergilium». ADEMAR. _Epist._ (XI sec.) ap. MABILLON,
_Annales ord. S. Bened._ IV, 725; GIESEBRECHT, _De litterar. studd._
etc. p. 18.
[227] Questa mania di compendiare arriva fino a fabbricare grammatiche
_da viaggio_. Tale si vanta di essere quella di FOCA (V. sec.) come
dicono i versi del preambolo:
«Te longinqua petens comitem sibi ferre viator
Ne dubitet parvo pondere multa vehens.»
_Ars Phocae grammatici de nomine et verbo_, ap. KEIL, _Gramm. lat._ V,
p. 410.
[228] Veggasi l'importante lavoro del THUROT, _Notices et extraits de
divers manuscrits pour servir à l'histoire des doctrines grammaticales
au moyen age_. Paris, 1868 (è il 22.º volume delle _Notices et extraits
des manuscrits de la bibl. imp._).
[229] Nella leggenda di Carlo Magno è detto che: «premièrement first
Karlemaine paindre dans son palais gramaire qui est mère de tous les
ars.» Nella _Image du monde_ a questa prevalenza della grammatica
è assegnata la mistica ragione che la grammatica è la scienza della
parola, e colla parola Iddio creò il mondo.
«Par parole fist Dex le monde
Et tous les biens qui ens habunde.»
Ved. JUBINAL, _Oeuvres complètes de Ruteboeuf_, II, p. 417.
[230] Lo scopo dei nostro scritto non ci chiama ad occuparci che
dell'occidente; perciò lasceremo da parte quanto ci sarebbe da
dire sugli studi classici nei paesi di cultura greca e nella chiesa
orientale. Ci basti notare di volo che la somma è presso a poco quella
stessa che risulterà dal nostro studio sull'occidente, salvo questo,
che la chiesa orientale si mostra in ciò, come in più altre cose, più
illuminata e più tollerante della chiesa latina. È notissima la omilia
di Basilio sulla lettura dei libri de' gentili.
[231] ἄτοπον μὲν οἶμαι τοὺς ἐξηγουμένους τὰ τούτων ἀτιμάζειν τοὺς
ὑπ’ αὐτῶν τιμηθέντας θεούς. IULIAN. _Epist._ 42, p. 412. Il divieto
portava che i cristiani non potessero essere maestri di grammatica
e di retorica (AMMIAN. MARCELL. XXII, 10, 7; JOH. CHRYSOST. II, p.
579, etc.), quindi naturalmente che non frequentassero queste scuole,
poichè a pagani non avrebbero affidato i loro figli. Cf. LASAULX,
_Der Untergang des Hellenismus_ p. 65; KELLNER, _Hellenismus und
Christentum_ (Köln, 1866) p. 226 sg.
[232] Fra i più notevoli giovi rammentare ISIDORO.-SMARAGDO (IX
sec.) trae anch'egli esempi dalla vulgata (Cfr. THUROT, op. cit. p.
63), e dice di farlo espressamente: «... quem libellum non Maronis
aut Ciceronis vel etiam aliorum paganorum auctoritate fulcivi,
sed divinarum scripturarum sententiis adornavi, ut lectorem meum
iocundo pariter artium et iocundo scripturarum poculo propinarem, ut
grammaticae artis ingenium et scripturarum pariter valeat comprehendere
sensum.» SMARAGD. _Prolog. tractat. in part. Donat._ ap. KEIL, _De
quibusdam grammaticis latinis infimae aetatis_ (Erlangen, 1868) p.
20. Anche in fatto di retorica ebbe luogo un simile procedimento.
BEDA l'adotta di proposito nel suo _De schematibus et tropis_: «Sed
ut cognoscas, dilectissime fili, cognoscant omnes qui haec legere
voluerint, quia sancta scriptura ceteris scripturis omnibus non
solum auctoritate quia divina est, vel utilitate quia ad vitam ducit
aeternam, sed et antiquitate et ipsa praeeminet positione dicendi,
placuit mihi collectis de ipsa exemplis ostendere, quia nihil huiusmodi
schematum sive troporum valent praetendere saecularis eloquentiae
magistri, quod non illa praecesserit» ap. HALM, _Rhett. latt. minores_
p. 607.
[233] Come autorità canonica non si possono considerare le
_Costituzioni degli apostoli_, apocrife, quantunque assai antiche.
In queste norme nelle quali spira l'aura semplice del primitivo
cristianesimo, la lettura dei libri de' gentili viene sconsigliata,
rimandando alla Bibbia come ad una specie di enciclopedia nella quale
tutto quanto in quelli è di buono si ritrova. (_Constitut. apostolor._
I, c. 4).
Nel IV Concilio Cartaginese (V sec.) trovasi (cap. XVI): «Ut episcopi
libros gentilium non legant, haereticorum autem pro necessitate et
tempore» e ISIDORO nel _Liber sententiarum_ (III, cap. 13) dice:
«prohibetur christianis figmenta legere poetarum» e ne dichiara a
lungo le ragioni. È chiaro però che tutto questo non va inteso alla
lettera, ed ha valore piuttosto di consiglio o di avvertimento diretto
a moderare, che di una legge diretta a proibire affatto lo studio
degli autori antichi. Sanzione non ne viene stabilita alcuna, e tutto
è rimesso alle coscienze. Isidoro stesso prova coll'esempio de' suoi
lavori com'egli intendesse quel ch'ei scriveva in quel capitolo del
_Lib. sent._
Il luogo d'Isidoro e il canone del Concilio cartaginese trovansi
ripetuti nella raccolta dei canoni di GRAZIANO, dist. 37. Veggasi la
nota del BERARDI, I, 193 sgg. Numerosi luoghi di padri greci e latini
che lodano questi studi, d'altri che li disapprovano, d'altri che li
ammettono con certe cautele, trovansi nella nota alle Costituzioni
degli apostoli in _Patr. temp. apostolic._ ed. COTELERIUS, I, p. 204.
Cfr. anche LOAISE ed AREVALO _ad Isid. lib. sent._ III, e. 13; GAZARUS
_ad Cassian. Coll._ XIV, c. 12.
[234] _Comm. in Michaeam_, Op. VI, 518.
[235] «Vergilium pueri legunt ut poeta magnus omniumque praeclarissimus
atque optimus teneris imbibitus annis, non facile oblivione possit
aboleri.» _De civ. Dei_, lib. I, cap. 3. In questo passo, citato da
molti di seconda mano, si è cambiato _legunt_ in _legant_; perciò anche
il diligente ROTH ne ha parlato come di una esortazione a leggere
Virgilio. Il testo ha _legunt_, ed una esortazione siffatta là dove
quel passo ricorre, sarebbe fuor di luogo.
[236] _Germanus_: «.... speciale impedimentum salutis accedit pro illa
quam tenuiter videor attigisse notitia litterarum, in qua me ita vel
instantia paedagogi, vel continuae lectionis maceravi intentio, ut
nunc mens poeticis velut infecta carminibus, illas fabularum nugas
historiasque bellorum quibus a parvulo primis studiorum imbuta est
rudimentis, orationis etiam tempore meditetur, psallentique vel pro
peccatorum indulgentia supplicanti, aut impudens poematum memoria
suggeratur, aut quasi bellantium heroum ante oculos imago versetur,
taliumque me phantasmatum imaginatio semper eludens, ita mentem meam
ad supernos intuitus aspirare non patitur ut quotidianis fletibus non
possit expelli.»
_Nosteros_: «De hac ipsa re unde tibi purgationis nascitur desperatio
citum satis atque efficax remedium poterit oboriri, si eamdem
diligentiam atque instantiam quam te in illis saecularibus studiis
habuisse dixisti, ad spiritalium scripturarum volueris lectionem
meditationemque transferre. Necesse est enim» etc. CASSIAN. _Coll._
XIV, cap. 12, 13.
[237] _Comm. in Ezechiel._ c. 40.
[238] _Epist. ad Eustochium_, Op. I, 112.
[239] «Maronem suum comicosque ac lyricos et historicos auctores
traditis sibi ad discendum Dei timorem puerulis exponebat; scilicet ut
praeceptor fieret auctorum gentilium» RUFIN. _Apol._ II ap. HIERON. p.
420. Cf. AM. THIERRY, _Saint Jérome_ I, p. 314,
[240] «qui inter matronarum cathedras codices erant, stylus his
religiosus inveniebatur; qui vero per subsellia patrumfamilias, hi
cothurno latialis eloqui nobilitabantur. Licet quaepiam volumina
quorundam autorum servarent in causis disparibus dicendi paralitatem.
Nam similis scientiae viri, hinc Augustinus, hinc Varro, hinc Horatius,
hinc Prudentius, lectitabantur» SIDON. _Epist._ I, 9. Da questo però
all'idea del sig. CHAIX (_Sidoine Apollinaire_, Paris 1867) e di altri
moderni cattolici, che la Chiesa fosse sempre _grande protettrice_
dell'antica cultura, c'è una bella distanza. Cfr. KAUFMANN, in _Gött.
gel. Anz._ 1868, p. 1009 sg.
Virgilio grammatico (ap. MAI, _Class. auctores_ V, p. 5) parla dell'uso
stabilito dalla Chiesa di tener separati in due biblioteche distinte
gli scrittori cristiani e i pagani: «hocce subtilissime statuerunt ut
duobus librariis compositis, una fidelium philosophorum libros, altera
gentilium scripta contineret.» Noi non prendiamo quest'asserzione di
quel bizzarro scrittore così sul serio come vuol farlo OZANAM (_La
civilisat. chrét. chez les Francs_, p. 434 sg.). Che non mancasse chi
così dividesse i libri può credersi facilmente, e ne abbiamo esempio
nel luogo di Sidonio sopra citato; nulla però prova che la Chiesa ciò
imponesse, ed anzi nei numerosi cataloghi di biblioteche medievali a
noi giunti, scrittori cristiani e pagani trovansi per lo più annoverati
promiscuamente.
[241] _Divin. lectionn._ cap. 28.
[242] In un compendio inedito delle Istituzioni di Quintiliano
fatto da STEFANO DI ROUEN (XII sec.), di cui trovasi un esemplare
ms. nella bibl. imp. di Parigi, l'autore scusa in questa guisa
la propria intrapresa: «.... Hoc pariter notandum quod ecclesiae
doctores gentilium libros non incognitos habebant... Probat hoc et
beatus Augustinus qui de disciplinis liberalibus libros singulos
edidit... Beatus etiam Ambrosius cuiusdam philosophi epistulam in
quadam sua epistula integram ponit. Origenes vero philosophorum
libros adolescentibus summopere ediscendos praecipiebat, dicens eorum
ingenia in divinis scripturis capaciora et tenaciora fore cum horum
subtilitates et ingeniorum acumina animo perceperint. Quod Iulianus
augustus, magnus equidem philosophus, sed errore maior, considerans,
postquam a fide discessit, edicto publicato prohibuit ne christianorum
filii artem oratoriam addiscerent, quod quanto in eloquentiae studiis
edocti forent tanto in christiana fide ac religione, ut in revincendis
gentilium, quos sequebatur, erroribus acutiores ac disertiores
existerent; simul dicens hostes adversariorum armis non armandos.
Karoli etiam magni magister Alcuinus de hac arte dialogum sub proprio
Karoli nomine conscripsit, etc. etc.»
[243] «Pro signo libri scholaris quem aliquis paganus composuit,
praemisso signo generali libri, adde ut aurem digito tangas, sicut
canis cum pede pruriens solet; quia non immerito infidelis tali
animanti comparatur.» BERNARD. _Ordo cluniacens._ in _Vetus disciplina
monast._ p. 172 (ZAPPERT, _Virgil's Fortleben im Mittelalter_, p. 31).
[244] «Gentilium autem libros vel haereticorum volumina monachus legere
caveat.» HOLST. _Cod. regul. monast._ p. 124; cfr. HEEREN, _Gesch. der
class. Litt. im Mittelalter_, I, p. 70; LE CLERC in _Hist. litt. de
la France_, XXIV, p. 282. Cfr. SPECHT, _Gesch. d. Unterrichtswesens
in Deutschland_, Stuttg. 1885, p. 40 sgg. (_Das Mönchthum u. d. prof.
Studien_).
[245] Le moderne scoperte di scritti classici ricavati da palimpsesti
hanno fatto pensare e scrivere a parecchi uomini poco informati di
queste materie, che sistematicamente, per odio contro le lettere
pagane, i monaci cancellassero dalle pergamene le opere degli antichi
scrittori pagani, sostituendovi scritti d'argomento sacro. Questo
è un grosso errore. Molto frequentemente gli scritti cancellati
sono scritti cristiani, opere di padri ed anche i sacri testi; anzi
talvolta trovansi scritti profani sostituiti a scritti sacri; così,
p. es., in un palimpsesto vedesi cancellato il testo di S. Paolo e
sostituita a questo l'Iliade. Pur troppo (lo so per esperienza) assai
spesso i palimpsesti tradiscono così le speranze dello studioso,
che ci si affatica sopra aspettandone qualche grande scoperta di
letteratura classica! Chi intorno a ciò desidera informazioni più
estese, può consultare oltre allo scritto speciale di MONE, _De libris
Palimpsestis_, Carlsr. 1855, il libro di WATTENBACH, _Das Schriftwesen
im Mittelalter_ (Leipz. 1871) p. 174 sg.
[246] In un MS. d'OVIDIO che trovasi nella Biblioteca di Zurigo, nel
verso «hoc est quod pueri tangar amore minus» (_Ars Am._ III 683) il
_minus_ è stato cambiato in _nihil_, ed una nota in margine dice:
«ex hoc nota quod Ovidius non fuerit sodomita.» Cfr. L. MÜLLER in
_Jahrbücher für Philol. u. Paedag._ 1866, p. 395. Nel noto codice
parigino di _Excerpta_ (Notre Dame, 188) molti versi sono così
accomodati; così il verso di TIBULLO (I, 1, 25) «Iam modo non possum
contentus vivere parvo» ivi diviene «Quippe ego iam possum contentus
vivere parvo» e in un altro dello stesso autore (I, 2, 89) «lusisset
amores» è cambiato in «dampnasset amores.» Cfr. per altri esempi
WÖLFFLIN in _Philologus_ XXVII, (1867) p. 154.
[247] Uno, fra i greci, a cui più spesso ne tocca è LUCIANO, a cui i
copisti bizantini di frequente regalano, in margine, degli improperi
come: ὦ κάκιστε ἀνθρώπων, ὦ μιαρώτατε e simili. Cfr. L. MÜLLER in
_Jahrb. f. Philol. u. Paedag._ 1866, p. 395.
[248] «... nam et graeci (lyrici) multa licenter, et Horatium nolim in
quibusdam interpretari.» QUINTIL. I, 8, 6.
[249] In un MS. d'ORAZIO di Montpellier l'ode a Fillide «Est mihi
nonum superantis annum» etc. (IV, 11) è accompagnata da una notazione
musicale in cui è stata riconosciuta la melodia del famoso inno sacro
«Ut queant laxis Resonare fibris» etc. Cfr. Libri, _Cat. génér. des
MSS. des bibl. publ, des départ._ I, p. 454 sg; NISARD, _archives des
miss. scient. et litt._ 1851, P. 98 Sgg.; BAITER, _Horat._ II, p. 915
sgg.; JAHN. in _Hermes_ II, p. 419.
[250] «et volo quatenus ut fiat quantum potes satagas, et praecipue
de Vergilio et aliis auctoribus quos a me non legisti; exceptis his
in quibus aliqua turpitudo sonat.» ANSELM. op. 351. E così ben molti
altri. In un'antica poesia intitolata _Ad pueros_ leggesi:
«Pervigil oro legas cecinit quod musa Maronis,
Quaeque Sophia docet, optime, carpe, puer.»
Ved. AMADOR DE LOS RIOS, _Hist. crit. de la litt. Españ._ II, pp. 238,
339.
[251] «... satius est ut apprime sis, et in Virgiliana lectione, ut
optime potes, proficias.» LUP. FERRAR. _Epist._ 7.
[252] _Epist._ 103. Veggansi anche le epist. 1, 5, 8, 16, 37, 62,
104 colle quali chiede o manda codici di Cicerone, Gellio, Servio,
Macrobio, Boezio, Cesare, Quintiliano, Sallustio. La sua corrispondenza
giustifica quel ch'ei dice di sè stesso ad Einhardo (Ep. I): «Amor
literarum ab ipso fere initio pueritiae mihi est innatus, nec earum,
ut nunc a plerisque vocantur, _superstitiosa otia_ fastidio sunt. Et
nisi intercessisset inopia praeceptorum, et longo situ collapsa priorum
studia pene interissent, largiente Domino, meae aviditati satisfacere
forsitan potuissem.»
[253] «Non enim oportet fallaces commemorare fabulas, neque
philosophorum inimicam Deo sapientiam sequi, ne in iudicium aeternae
mortis Domino discernente cadamus... Non ego Saturni fugam, non Iunonis
iram, non Iovis stupra, non Neptuni iniuriam, non Aeoli sceptra,
non Aeneadum bella, naufragia vel regna commemoro: taceo Cupidinis
emissionem; non exitia saeva Didonis, non Plutonis triste vestibulum,
non Proserpinae stuprosum raptum, non Cerberi triforme caput: non
revolvam Anchisae colloquia, non Ithaci ingenia, non Sinonis fallacias:
non ego Laocoontis consilia, non Amphitrionidis robora, non Jani
conflictus, fugas, vel obitum exitialem proferam etc.» GREGOR. TURON.
(VI sec.) _Lib. miraculor._ 714.
[254] «Vae diebus nostris quia periit studium litterarum a nobis!»
_Praef. Hist. eccl. Franc._
[255]
«En meliora meo narrantur carmine gesta,
Non gladios nec tela refert pharetramque Camillae.»
MILO, _Vit. S. Amandi, Act. S. Febr._ I, 881 sg. Cfr. PETRUS, _Vit.
S. Theobaldi, Act. S._ IX, 165; ANON. _Vit. S. Remacli, Act. S._ II,
469 etc.; V. ZAPPERT, op. cit., not. 62. _Prolog. Vitae Wirntonis_,
ap. PEZ, _Thes._ I, 3, 339; cfr. WATTENBACH, _Deutschl. Geschichtsq._
(6ª ed.) II, p. 250. È un luogo comune presso i poeti cristiani il
contrapporre alle glorie pagane di Omero e di Virgilio i temi che,
più umilmente ma cristianamente, essi vogliono trattare. Tale è il
senso del Prologo di GIUVENCO alla sua versificazione della Storia
Evangelica. BEDA scrive:
«Bella Maro resonet, nos pacis dona canamus.
Munera nos Christi, bella Maro resonet.»
(_Hist. Angl._ p. 295). E così tanti altri anche prosatori e storici.
Così WIPONE (_Prolog. Vit. Chuonradi imp._) «Satis inconsultum est
Superbum Tarquinium, Tullum et Ancum, patrem Aeneam, ferocem Rutulum et
huiusmodi quoslibet et scribere et legere: nostros autem Carolos atque
tres Ottones, imperatorem Heinricum secundum, Chuonradum imperatorem
patrem gloriosissimi regis Heinrici tercii, et eundum Heinricum regem
in Christo triumphantem omnino negligere.»
[256] «Curiosum ceterum lectorem admoneo ut barbarismorum foedam
congeriem in hoc opusculo floccipendat, et veritati in vulgari eloquio
fidei aurem apponat, et quod hic inveniet simpliceter perlegat et
acsi in sterquilinio margaritam exquirat» etc. WOLFHARDUS (sec. IX)
_Vit. S. Walpurgis_ in _Act. Sanctor._ IV, 268 «Sed et si quis movetur
rusticitate sermonis soloecismorumque inconcinnitatibus, quas minime
vitare studui, audiat quia regnum Dei non est in sermone sed in
virtute, neque apud homines bonos interesse utrum vina vase aureo an
ligneo propinentur.» _Miracul. S. Agili_ in _Act. S._ II, 312; Cfr.
ANON. _Vit. S. Geraldi_ in _Act. S._ IX, 851. Molti scrittori, che in
fatto di purezza grammaticale non si sentono tranquilli, insorgono con
maniere stranamente rivoluzionarie contro la tirannia delle _regole di
Donato_. Gli esempi abbondano; basti qui riferire le seguenti curiose
parole dell'_Indiculus luminosus_ (n.º XX) di ALVARO CORDUBENSE (IX
sec,): «Agant eructuosas quaestiones philosophi et Donatistae genis
impuri, latratu canum, grunnitu porcorum, fauce rasa et dentibus
stridentes, saliva spumosi grammatici ructent. Nos vero _evangelici_
(!) servi Christi discipuli rusticanorum sequipedi» etc. Queste parole
si accordano in modo singolare con una orribile biografia di Donato,
forse ispirata da questa idea, che trovasi in un MS. di Parigi e fu già
più volte pubblicata (ultimamente dall'Hagen, _Anecdota Helvetica_ p.
259). Eppure Alvaro mostrasi nelle sue opere assai assiduo lettore di
Virgilio. Cfr. AMADOR DE LOS RIOS, _Hist. crit. de la lit. Española_
II, p. 102 sgg.
[257] Uno di questi è anche GREGORIO MAGNO: «non metacismi
collisionem fugio, non barbarismi con fusionem devito, situs motusque
praepositionum, casusque servare contemno: quia indignum vehementer
existimo ut verba coelestis oraculi restringam sub regulis Donati.»
_Praef. Jobi_ T. I, p. 6. Con quell'affettata conoscenza della
tecnologia grammaticale l'ingenuo grand'uomo si preoccupa di fare
intendere che il suo non volere non è non sapere. Del resto la realtà
di questa noncuranza non è provata dai suoi scritti.
La inimicizia di Gregorio il Grande per gli studi profani è stata
esagerata assai da molti scrittori, i quali da uno studio speciale
del medio evo da questo punto di vista non appresero quale sia il vero
valore ed il peso reale di certe espressioni, e non si accorsero che
l'atteggiamento di Gregorio rimpetto alla antichità classica è quello
stesso di cento altri distintissimi personaggi della chiesa medievale.
Interpretando malamente un luogo di GIOVANNI DI SALISBURY (_Polycrat._
II, e. 26) si è giunti a credere che Gregorio facesse bruciare la
biblioteca Palatina, mentre in quel luogo non si parla d'altro che
di libri di astrologia, teurgia e simili, dei quali fecero auto da fè
anche imperatori (Valente fra gli altri). È singolare come par facile
a taluni credere che dopo i Vandali e i Goti rimanesse a Gregorio
qualche biblioteca in Roma da bruciare alla sua volta! Questi errori
sono stati già eliminati da più di un critico ed equamente giudicati
da GREGOROVIUS, _Gesch. d. St. R. im Mittelalt._ II, p. 90 sgg. Non
s'intende come TEUFFEL (_Gesch. d. röm. Lit._ p. 1026) abbia voluto
farli rivivere. La tesi del sig. LEBLANC, _Utrum Gregorius Magnus
litteras humaniores et ingenuas artes odio persecutus sit_, Paris 1852,
è un'apologia da niente altro ispirata che dal sentimento cattolico.
[258] Questi luoghi comuni sono riassunti dall'anonimo e più veramente
umile autore del _Miracula S. Bavonis_ (sec. X): «Suscipiant
alii copiosam variae excusationis suppellectilem, videlicet quod
veritas nativa vivacitate contenta, non quaerat altrinsecam colorum
adhibitionem; et quod christianae fidei rudimenta, non ab oratoribus
sed a piscatoribus et idiotis sint promulgata; et quod regnum Dei
magis virtutis quam sermonis constet efficacia; aliaque perplura in id
orationis cadentia: mihi facilis apologiae patet occasio, scilicet cui
nullius eruditionis favet exercitatio» _Act. S._ II, 389; Cfr. SULPIC.
SEV. Op. I, 2; FELIX, _Vit. S. Guthlaci, Act. S._ III, 59; ANON. _Vit.
S. Conwoionis, Act. S._ VI, 212; ANON. _Vit. S. Martini, Act. S._ I,
557; WARMANNUS, _Vit. S. Priminii, Act. S._ IV, 128; OTHLO, _Vit. S.
Bonifatii_, ap. PERTZ, _Mon. Germ._ II, 358 etc.; ZAPPERT, op. cit.
not. 62.
[259] LEONIS _Epist._ ap. PERTZ, _Mon. Germ._ V, 687. Cfr. GREGOROVIUS,
_Die Stadt Rom im Mittelalter_ III, 527.
[260] «Et plorare Didonem mortuam quia se occidit ob amorem, cum
interea me ipsum in his a te morientem, Deus vita mea, siccis oculis
ferrem miserrimus» AUGUSTIN. _Confession._ lib. I, op. I, 53.
[261] _Vit. beati Alcuini_ in _Act. S._ IV, p. 147. _Monumenta
Alcuiniana_ ed. WATTENBACH et DUEMMLER, p. 21. Cfr. MONNIER, _Alcuin et
Charlemagne_ p. 9 sg.
[262] Nei versi premessi al suo Comm. sul _Cantico dei Cantici_ dice
Alcuino:
«Haec rogo menti tuae iuvenis mandare memento,
Carmina sunt nimium falsi haec meliora Maronis,
Haec tibi vera canunt vitae praecepta perennis,
Auribus ille tuis male frivola falsa sonabit.»
_Monumenta Alcuiniana_, p. 714.
[263] WRIGHT, _Biographia britannica literaria; Anglo-Saxon period_,
p. 42. Cfr. sulla tendenza e l'odio di Alcuino pei classici, LORENZ,
_Alcuin's Leben_ (Halle, 1829) p. 267 e 277.
[264] La biblioteca di Berna possiede un MS. di Virgilio che si crede
di mano d'Alcuino, o almeno copiato da un esemplare di lui. Cfr.
MÜLLER, _Analecta Bernensia_, III, p. 23-25.
[265]
«Et modo Pompeium, modo te, Donate, legebam,
Et modo Vergilium, te modo, Naso loquax;
In quorum dictis quamquam sint frivola multa,
Plurima sub falso tegmine vera latent.»
THEODULPH. _Carmin._ IV, 1.
[266] Curiosa a tal riguardo è l'ironica ammonizione in versi che
trovasi intitolata: _Versus S. Damasi Papae ad quemdam fratrem
corripiendum_, pubblicata per prima volta dall'AMADUZZI, _Anecd. Litt._
II, p. 387 e per ultimo dal RIESE nella sua _Anth. lat._ n. 765:
«Tityre, tu fido recubans sub tegmine Christi,
Divinos apices sacro modularis in ore,
Non falsas fabulas studio meditaris inani.
Illis nam capitur felicis gloria vitae,
Istis succedunt poenae sine fine perennes.
Unde cave frater vanis te subdere curis» etc.
[267] HERBERT. DE LOSINGA, _Epist._ p. 53-56; Cf. p. 63, 93.
[268] IOHANNES, _Vita S. Odonis, Act. S. saec._ V, p. 154; Cfr.
BRUCKER, _Hist. Philos._ III, p. 651; DU MÈRIL, _Mèlanges archèolog._
p. 462. Un altro racconto simile, relativo a S. Ugone, abate di Cluny,
trovasi presso VINCENZO DI BEAUVAIS (_Spec. hist._ 26, 4) «Alio tempore
cum dormiret idem pater, vidit per somnium sub capite suo cubare
serpentum multitudinem et ferarum, subitoque capitale excutiens et
exquirens supposita, invenit librum Maronis forte ibi collocatum; mox,
abiecto codice singulari, in pace requievit, cognovitque modum materiae
libri visioni congruere, quem obscoenitatibus et gentilium ritibus
plenum indignum erat cubiculo sancti substerni.» Cfr. LIEBRECHT, nella
_Germania_ di PFEIFFER X, p. 413, il quale però a torto suppone che ivi
si tratti del libro di negromanzia attribuito al poeta dalla leggenda
popolare, di cui parleremo nell'altra parte del nostro lavoro. Altra
leggenda simile trovasi in JACOPO DA VITRY; cfr. LÈCOY DE LA MARCHE,
_La chaire française au moyen age_, p. 439, ed in PASSAVANTI, _Specchio
di vera penitenza_, dist. I.ª cap. 2º.
[269] _Vit. S. Popponis, Act. S._ VIII, 594.
[270] Cfr. LUPI FERRAR. _Epist._ 20.
[271] V. OZANAM, _La civilisation chrét. chez les Francs_, p. 485, 501,
546.
[272] GLABER, _Histor._ ap. BOUQUET, _Rec. des hist._ etc. X, p. 23;
Cfr. OZANAM, _Documents inédits_ p. 10; GIESEBRECHT, _De litterarum
studiis ap. Italos primis medii aevi saeculis_, p. 12 sg.
[273] Presso WRIGHT, _A selection of latin stories from MSS. of the
XIII and XIV centuries_, p. 43 sg. Cfr. per altri esempi WATTENBACH,
_Deutschl. Geschichtsq._ (6ª ed.) I, 324 sgg.
[274] _Comm. a Dante_, Inf. I, 72.
[275] Oggi questa ha trovato difensori anche fra i gesuiti, ed in
materie che assai più della poesia toccano da vicino il cristianesimo.
Veggasi la notevole opera del pad. KLEUTGEN, _Die Philosophie der
Vorzeit vertheidigt_, Münster 1860-63.
[276] _Metalogicus_ I, cap. 3 sgg.; Cfr. _Hist. lit. de la France_ XIV,
SCHAARSCHMIDT, _Johannes Saresberiensis_ p. 212 sgg.
[277] Cfr. LÈCOY DE LA MARCHE, _La chaire française au moyen age_
(Paris 1868) p. 438 sg.
[278] Pubblicato dall'AMATI nell'_Archivio storico_ III ser. T. III, 1
(1866) p. 207 sgg.
[279] Alla fine di un catalogo dei manoscritti del celebre monastero
di Pomposa, redatto nell'XI secolo, l'autore prevede che taluni
disapproveranno la presenza in quella biblioteca di scrittori pagani,
ed a questi risponde coi soliti luoghi: «... Sed... non ignoramus
futurum fore quosdam superstitiosos et malevolos, qui ingerant procaci
cura indagare cur idem venerabilis abbas Hieronymus voluit gentilium
codices fabulasque erroris, exactosque tyrannos, divinae inserere
veritati, paginaeque librorum sanctorum. Quibus respondemus» etc. Cfr.
BLUME, _Iter italicum_ II, p. 117.
[280] Cfr. gli esempi riuniti da ZAPPERT, op. cit., not. 42, ai quali
moltissimi se ne potrebbero aggiungere.
[281] In un codice vaticano di Virgilio (n. 1570) del sec. X o XI
leggesi una dichiarazione del monaco che lo copiò, il quale, dopo
aver detto che ha fatto quel lavoro per fuggire l'ozio e per servire
alla comune utilità, soggiunge: «Quem (codicem Vergili) ego devoveo
Domino et Sancto Petro perpetualiter permansurum per multa curricula
temporum, propter exercitium degentium puerorum laudemque Domini et
Apostolorum principis Petri.» Su di un altro codice portante la dedica
a S. Stefano ved. PEZ, _Thesaur._ I, _Dissert. isagog._ XXV. In un
codice della biblioteca di Berna (sec. IX) leggesi: «Hunc Vergili
codicem obtulit Berno, gregis B. Martini levita, devota mente Domino et
eidem Beato Martino perpetuiter habendum; ea quidem ratione ut perlegat
ipsum Albertus consobrinus ipsius et diebus vitae suae sub praetextu
B. Martini habeat, et post suum obitum iterum reddat S. Martino.» DE
SINNER, _Catal. codd. MS. bibl. bern._ I, 627.
[282] _Encycl. de literis colendis_ ap. SIRMOND. _Conc. Gall._ II, p.
127.
[283] BALUZ. I, 237 (_Capitolar. del_ 789).
[284] Cfr. I. LAUNOII, _De scholis celebrioribus seu a Carolo Magno seu
post eumdem Carolum per occidentem instauratis liber_, unito all'_Iter
Germanicum_ di MABILLON, Hamburg 1717; e BAEHR, _De literarum studiis
a Carolo Magno revocate ac schola Palatina instaurata_, Heidelb. 1856.
È noto che anche in questa scuola Palatina Virgilio aveva un posto
d'onore, e taluni dei pseudonimi che assumevano gli accademici eran
desunti da esso. Così v'era chi chiamavasi VIRGILIO, chi DAMETA, chi
MENALCA etc.
[285] «Vergilium cecinisse loquar pia munera Christi.» PROBA _Praef. ad
Centon._; «dignare Maronem, Mutatum in melius divino agnoscere versu»
dice all'imp. Onorio un grammatico, dedicandogli un centone virgiliano
di argomento cristiano: v. _Anth. lat._ (RIESE) num. 735.
[286] «Audierunt quia Iesus transiret.» MATH. XX, 30.
[287] «Ad Maronis mausoleum, Ductus fudit super eum, Piae rorem
lacrymae; Quem te, inquit, reddidissem, Si te vivum invenissem,
Poetarum maxime!» BETTINELLI, _Risorg. d'Ital._ II, p. 18; DANIEL,
_Thes. Hymnolog._ V, 266. È falso ciò che qualcuno ha asserito, che
l'uso di cantare questi versi nella messa di S. Paolo esista tuttora a
Mantova. — Un grazioso aneddoto della vita di S. Kadok (V sec.) esprime
questo stesso sentimento di compassione cristiana per Virgilio pagano.
_Vita S. Cadoci_ ap. KEES _Lives of Cambro-British Saints._ Lond. 1855,
p. 8; cfr. LA VILLEMARQUÈ. _La Légende celtique._ Par. 1864, p. 202
sgg.
[288] ARNOB. _Adv. gentes_ III. 7; Cfr. BERNHARDY, _Grundr. d. röm.
Litt._ p. 92.
[289] Veggansi i luoghi raccolti dal PIPER nel suo scritto: _Virgilius
als Theolog und Prophet des Heidenthums in der Kirche_, pubblicato
nell'_Evangelischer Kalender_ del 1862, p. 17-55.
[290] Non mancano antiche raccolte di luoghi di scrittori pagani,
greci o latini, riferiti al cristianesimo. Un MS. della bibl. di
Vienna contiene: «Veterum quorundam scriptorum graecorum ethnicorum
praedictiones et testimonia de Christo et christiana religione, nempe
Aristotelis, Sibyllae, Platonis, Thucydidis et Sophoclis. Cfr. OEHLER
in _Philologus_ XIII, 752; XV, 328.
[291] Cfr. VERWORST, _Essai sur la 4.e Eclogue de Virgile._ Paris 1844;
FREYMÜLLER, _Die Messianische Weissagung in Virgils vierter Ecloge._
Metten 1852. (Non ho potuto procurarmi questi due scritti); PIPER,
op. cit., p. 55-80; CREUZENACH, _Die Aeneis, die vierte Ecloge und die
Pharsalia im Mittelalter_. Frkf. a. Main, 1864, p. 10-14.
[292] CONSTANTINI M. _Oratio ad sanct. coel._ c. 19-21. Questa
interpretazione di Costantino forma il soggetto di un lavoro
estremamente diffuso e non mai completato, di ROSSIGNOL, _Virgile et
Constantin le grand_, Paris 1845. L'autore chiude la parte pubblicata
del suo lavoro promettendo di provare che il discorso è opera, non di
Costantino, ma di Eusebio.
[293] EUSEB. _Vit. Constantini_ IV, 32.
[294] Questa traduzione fu pubblicata più volte separatamente; per
ultimo l'ha riprodotta HEYNE, _Excurs. I ad Bucol._, e ROSSIGNOL, op.
cit, p. 96 sgg.
[295] Cfr. ROSSIGNOL, op. cit., p. 181 sgg.
[296] LACTANT., _Div. instit._ I. VII, c. 24.
[297] «Nam omnino non est cui alteri praeter dominum Christum dicat
genus humanum:
Te duce, si qua manent sceleris vestigia nostri,
Irrita perpetua solvent formidine terras.
Quod ex Cumaeo, id est ex Sibyllino carmine se fassus est transtulisse
Vergilius; quoniam fortassis etiam illa vates aliquid de unico
Salvatore in spiritu audierat quod necesse habuit confiteri.» AUGUSTIN.
_Epist. 137 ad Volusian._ c. 12, Opp. ed. Bened. T. II, p. 309 sg. Cfr.
_Epist. 258_ c. 5, Opp. T. II, p. 670; _De Civ. Dei_ X, 27.
[298] «Quasi non legerimus Homerocentonas et Vergiliocentonas; ac
non sic etiam Maronem sine Christo possimus dicere Christianum qui
scripserit: Iam redit et virgo etc. Puerilia sunt haec et circulatorum
ludo similia, decere quod ignores.» HIERONYM. _Epist. 53 ad Paulin._ c.
7. Opp. T. I, p. 273.
[299] Cfr. FULGENT. _De contin. Vergil._ p. 761; _Scholl. Bernens._
(ed. Hagen) p. 775 sgg.; CRISTIANO DRUTHMAR (IX sec.) nota a quel passo
del Vangelo (Math. XX, 30) «Audierunt quia Iesus transiret» — «Iudaei
audierunt per prophetas, gentes quoque non per omnia ignoraverunt, sed
sophistae corum similiter denuntiaverunt; unde illud Maronis: Iam nova
progenies» etc. _Bibl. Patr. max._ (Lugd.) XV, 147; V. anche AGNELLUS,
_Lib. Pontific._; _Vit. Gratios._ c. 2 in MURATOR. _Script. rer. Ital._
T. II. p. I, p. 180; COSM. PRAG. _Chronic._ in PERTZ, _Mon. Germ._ T.
IX, p. 36.
[300] Cfr. su questa leggenda RUTH in _Heidelberger Jahrbücher_, 1849,
P. 905 sgg.
[301] VINCENT. BELLOVAC. _Spec. hist._ XI, c. 50; _Act. Sanctor. Aug._
T. II, p. 407.
[302] OZANAM, _Documens inédits_, p. 55.
[303] _Serm. II in fest. Nativit. Dom._, Opp. p. 80.
[304] _Purgator._ XXII, p. 67 sgg.
[305] _Introd. ad Theolog._ lib. I, c. 21; _Epist. 7 ad Helois._ p. 118.
[306] _De Christ. relig._ c. 24.
[307] V. STREET, _Some account of gothic archit. in Spain_. (Lond.
1869) p. 95.
[308] V. le notizie riunite dal PIPER, op. cit. p. 75 sgg.
[309] Tale fra gli altri è il VERWORST nella dissertazione sopracitata.
V. anche SCHMITT, _Rédemption du genre humain annoncée par les
traditions de tous les peuples_ (trad. de l'allem. par HENRION). Paris
1827, p. 122 sgg.
[310] Cfr. GRÄFENHAN, _Gesch. der class. Philolog. im Alterth._ I, p.
211 sgg.
[311] Cfr. ZELLER, _Die Philosophie der Griechen_, III, 1, p. 290 sg.
300 sgg.
[312] Già CELSO che nella polemica si serviva dell'allegoria pei miti
pagani, accusava i giudei e i cristiani di abusare di questo mezzo pei
miti loro; IV, 50, 51.
[313] Cfr. BERNHARDY, _Grundr. d. griech. Literat._ II, 1, p. 201 sg.
[314] _Epist._ 108, 24-29.
[315] Il solo dato ben positivo è questo che Fulgenzio è certamente
posteriore a Marziano Capella da lui citato, il quale secondo le
ricerche dell'ultimo suo editore EYSSENHARDT (Lips. 1866), completate
da L. MÜLLER (_Neue Jahrbb. f. Phil. u. Paedag._, 1867, p. 791 sg.)
deve avere scritto prima del 439. Quanto all'altro limite, più dotti lo
hanno cercato quasi contemporaneamente in questi ultimi tempi, ma senza
riuscire ad alcun positivo risultato. Il sig. ZINK nel suo notevole
lavoro su Fulgenzio (_Der Mytholog Fulgentius_, Würzburg 1867) porrebbe
la redazione del _Mythologicon_ fra il 480 e il 484. Il REIFFESCHEID
servendosi dello scritto, da lui richiamato a luce, _De aetatibus mundi
et hominis_ (_Rheinisches Museum f. Phil._ XXIII (1868) p. 133 sg.),
il quale molto probabilmente appartiene a questo stesso Fulgenzio,
torna ad una antica opinione che riferiva il _Mythologicon_ al tempo
di re Hunerico (523). Intanto L. MÜLLER (_N. Jahrbb. f. Philol. u.
Paedag._ 1867, p. 796) fissava la data del 456. JUNGMANN (_Quaestiones
Fulgentianae_, negli _Acta societatis philologae Lipsiensis_, ed.
Frid. RITSCHELIUS. Lipsiae 1871, T. I, p. 49 sgg.) crede Fulgenzio
nato verso il 480, e il _Mythologicon_ scritto nel 523 o 524. Per le
opinioni anteriori veggasi LERSCH nella sua edizione del _De abstrusis
sermonibus_ (Bonn, 1844) p. 1 sgg.
[316] Il _De Continentia_ trovasi pubblicato nei _Mythographi latini_
di VAN STAVEREN (Lugd. Bat. 1742). Una edizione critica più moderna e
soddisfacente non esiste. Ved. su questo scritto di Fulgenzio GASQUY,
_De Fabio Planciade Fulgentio Virgilii interprete_ in _Berl. Stud. f.
cl. Philol._ VI (1887).
[317] «Bucolicam Georgicamque omisimus in quibus tam mysticae sunt
interstinctae rationes» etc. p. 738. «... Ergo doctrinam mediocritatem
temporis excedentem omisimus, ne dum quis laudem quaerit nominis
fragmen reperiat capitis.» p. 739. Nella biblioteca di Padova esiste
un MS. del sec. XIV portante il titolo: _Fulgentius super Bucolica et
Georgica Vergili_ (cf. LERSCH, p. 96). Ho esaminato quel MS. e mi sono
facilmente convinto che il nome di Fulgenzio gli è stato applicato
gratuitamente; Cfr. il mio articolo nella _Revue critique_, Agosto
1869, p. 136.
[318] «Maius opus moveo, nec enim mihi sufficit una, Currite Pierides»
etc.; p. 740.
[319] «Serva istaec, quaeso, tuis Romanis quibus haec posse laudabile
competit et impune subcedit. Nobis vero erit maximum si vel extremas
tuas contigerit perstringere fimbrias» p. 742.
[320] Quatinus, inquit, tibi discendis non adipata crassedo ingenti,
quam temporis formido periculo reluctat, de nostro torrentis ingenii
impetu urnulam praelibabo quae tibi crapulae plenitudine nauseam movere
non possit. Ergo vacuas fac sedes tuarum aurium, quo mea commigrare
possint eloquia» p. 742.
[321] «Sed ut sciam me non arcadicis expromtare fabulam auribus, primi
nostri continentiam libri narra» p. 747.
[322] «Aeolus enim graece quasi Aionolus id est saeculi interitus
dicitur» p. 748.
[323] «Achates enim graece quasi ἀχῶν ἔθος, id est tristitiae
consuetudo» p. 750.
[324] «Palinurus enim quasi Planonorus, id est errabunda visio» p. 753.
[325] «Misio enim graece obruo dicitur (?): αἶνος vero laus vocatur» p.
753.
[326] «Caron vero quasi Cronon id est tempus» p. 756.
[327] «Acheron enim graece sine tempore dicitur» p. 756.
[328] «Ausonia enim ἀπὸ τοῦ αὐξάνειν dicitur, idest cremento» p. 763.
[329] «et uxorem petit Laviniam, idest laborum viam» p. 763.
[330] «Turnus enim graece dicitur quasi θοῦρος νοῦς, furibundus sensus»
p. 764.
[331] «Messapus, quasi μισῶν ἔπος» p. 765.
[332] Virgilio dice in un luogo: «Tricerberi autem fabulam iam superius
exposuimus» (p. 756). Di questa infatti si parla nell'altra opera di
Fulgenzio, il _Mythologicon_ I, 5.
[333] ZINK (op. cit., p. 27) crede che sia andata perduta la fine
dell'opera o che l'autore l'abbia lasciata in tronco. JUNGMANN (op.
cit., p. 73) osserva giustamente che nè l'una nè l'altra cosa può
ammettersi. E realmente si vede chiaro che dall'ottavo libro in poi
l'autore, annoiato del suo lavoro, ha tirato giù in fretta chiudendo in
quel brusco modo.
[334] Un esame accurato della latinità Fulgenziana ha intrapreso per
primo il ZINK nell'op. cit., p. 37-62.
[335] Non solo la posteriorità del _De Continentia_, ma anche il suo
legame col _Mythologicon_, nell'idea dell'autore, vien posto in chiaro
pur da quella espressione già citata: «Tricerberi autem fabulam iam
_superius_ exposuimus» p. 756.
[336] «O vatum latiaris autenta! itane tuum ingenium clarissimum tam
stultae defensionis fuscare debuisti caligine? qui dudum in Bucolicis
mystice persecutus dixeras: Iam redit et virgo» etc. p. 761.
[337] Pagg. 743, 746, 753, 755.
[338] Cfr. LERSCH, op. cit., p. 19 sgg.; ZINK, op. cit., p. 75 sgg.
[339] «... unde improbissimo cuique pleraque fingendi licentia est,
adeo ut de libris totis et auctoribus ut succurrit, mentiantur tuto,
quia inveniri qui nunquam fuere non possunt,» QUINTIL. I, 8, 21.
[340] È noto fra gli altri per queste invenzioni il cosmografo
Ravennate. Cfr. per altri esempi HERCHER, _Ueber die Glaubwürdigkeit
der neuen Geschichte des Ptolemäus Chennus_, in _N. Jahrb. f. Philol.
u. Paedag._ 1853, Supplem. I, p. 269 sgg.; ZELLER, _Vorträge und
Abhandlungen geschichtlichen Inhalts_, p. 297 sgg.
[341] «Hic certe omnis lector expavescere potest acumen ingenii
eius qui totam fabularum seriem secundum philosophiam expositarum
transtulerit vel ad rerum ordinem, vel ad humanae vitae moralitatem.»
_De script. ecclesiast._ c. 28.
[342] «qui totum opus Vergili ad physicam rationem referens, in lutea
quodammodo massa auri metallum quaesivit» id. ibid.
[343] Cfr. ZINK, op. cit., p. 13 sgg., BERNHARDY, _Grundr. d. röm.
Litt._ p. 868.
[344] «scribit enim (Vergilius) in quantum est philosophus humanae
vitae naturam. Modus vero agendi talis est: sub integumento describit
quid agat vel quid patiatur humanus spiritus in humano corpore
temporaliter positus» etc. Ved. COUSIN, _Ouvrag. inéd. d'Abélard_, p.
283 sgg. Cfr. DEMIMUID, _De Bernardo Carnotensi grammatico professore
et Virgili interprete_. Paris, 1873.
[345] «Procedat poeta Mantuanus, qui sub imagine fabularum totius
philosophiae exprimit veritatem» _Polycratic._ VI, c. 22; «Vergilium
in libro (Aeneidos) in quo totius philosophiae rimatur arcana.»
_Polycratic._ II, c. 15.
[346] _Polycratic._ VIII, c. 24. Cfr. SCHAARSCHMIDT, _Johannes
Saresberiensis_, p. 97 sg.
[347] «Et sciendum est quod Vergilius considerans trinam vitam
scilicet, contemplativam voluptuosam et activam, opera tria
conscripsit, scilicet Bucolicam per quam vitam contemplativam
demonstrat, et Georgicam per quam vita voluptuosa intelligitur... et
Aeneidos per quam datur intelligi vita activa.» _Comm. in Verg. Aen._,
Cod. Bibl. S. Marc. Venet. cl. XIII (lat.) n. 61, col. 3. Vedi le
stesse parole tratte da un cod. della bibl. di Vienna (sec. XIV) presso
ZAPPERT. op. cit., p. 16.
[348] _Convito_, IV, 24, 26.
[349] CHRISTOPH. LANDINI, _Disputation. Camaldul._ lib. III, IV (_in P.
Vergilii Maronis allegorias_).
[350] Niuno vorrà prendere sul serio le parole che Fulgenzio rivolge
a Virgilio sul principio «tantum illa quaerimus levia quae mensualibus
stipendiis grammatici distrahunt puerilibus auscultationibus» (p. 742).
È chiaro non esser questa che una iperbole colla quale l'autore vuol
significare gli abissi immensi della sapienza virgiliana e ostentare la
propria modestia dinanzi al poeta.
[351]
«Si quaecumque velit lector addat seriei
Non poterit libri certus sic textus haberi.»