MARTIAL. V, 56.

«Dummodo non pereat, totidem olfecisse lucernas

Quot stabant pueri, cum totus discolor esset

Flaccus, et haereret nigra fuligo Maroni.»

JUVENAL. VII, 215 sgg.

[80] Parlando di _cortex_ adoperato come maschile e come femminile

QUINTILIANO dice: «.... quorum neutrum reprehendo, cum sit utriusque

Vergilius auctor» I, 5, 35. I grammatici dei secoli posteriori serbano

intatta questa tradizione; «stiria dicuntur ab stillis, quae Vergilius

genere feminino, Varro neutro dixit; sed vicit Vergili auctoritas»

_Lib. de dubiis nominib._ ap. KEIL, V, 590; «mella tantum triptoton

est; vicit propter auctoritatem Vergilianam.» _Fragm. bob. de nomine_,

ap. KEIL, V, p. 558.

[81] «Grammaticus futurus Vergilium scrutatur.» SENECA, _Epist._ 108.

[82] «iamvero Ciceronis ac divi Augusti Vergilique (monimenta manus)

saepenumero videmus» PLIN. _Nat. hist._ XIII, 83. «Quomodo et ipsum

(Ciceronem) et Vergilium scripsisse manus eorum docent.» QUINTIL. I, 7,

11; «Quod ipse (Hyginus) invenerit in libro qui fuerit ex domo atque

familia Vergili,» GELL. _N. A._ I, 11, 1; «in primo Georgicon quem

ego, inquit (Probus), manu ipsius correctum legi» ID. XIII, 2, 4 «qui

scripserunt idiographum librum Vergili se inspexisse.» ID. IX, 14, 7;

«... ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis,

emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse

credebatur.» ID. II, 3, 5.

[83] «vatum studiosus novorum» è chiamato da OVIDIO, _Trist._ III 14, 7.

[84] Sulla critica di Virgilio in questo tempo e poi ved. THOMAS,

_Essai sur Servius et son commentaire sur Virgile_. Paris 1880,

GEORGII, _Die antike Aeneis-kritik_. Stuttgart 1891.

[85] Cf. KEIL, _Gramm. Lat._ V, 7 (Praefat. ad Cledonium).

[86] «Quis ad sophisticas Isocratis conclusiones, quis ad enthymemata

Demosthenis, aut opulentiam Tullianam, aut proprietatem nostri Maronis

accedat?» AUSON. _Epist._ XVII, 3.

[87] SCHMIDT, _De Nonii Marcelli auctoribus grammaticis_, p. 4 sg., 96

sgg.

[88] Veggansi i richiami a piè di pagina nella ediz. del Ribbeck.

[89] QUINTIL. I, 8, 1.

[90] «Quamquam ad intelligendas eorum virtutes firmiore iudicio opus

est; sed huic rei superest tempus, neque enim semel legentur. Interim

et sublimitate heroici carminis animus assurgat, et ex magnitudine

rerum spiritum ducat, et optimis imbuatur.» QUINTIL. I, 8, 5.

[91] QUINTIL. I, 8, 13 sgg.

[92] «et grammaticos offici sui commonemus. Ex quibus si quis erit

plane impolitus et vestibulum modo artis huius ingressus, intra haec

quae profitentium commentariolis vulgata sunt consistet; doctiores

multa adicient.» QUINTIL. I, 5, 8.

[93] «Enimvero iam maiore cura doceat (grammaticus) tropos omnes,

quibus praecipue, non poema modo, sed etiam oratio ornatur, schemata

utraque idest figuras etc. etc.» QUINTIL. I, 8, 16.

[94] «Veteres grammatici et rhetoricam docebant ac multorum de utraque

arte commentarii feruntur; secundum quam consuetudinem posteriores

quoque existimo, quamquam iam discretis professionibus, nihilo minus

vel retinuisse vel instituisse et ipsos quaedam genera institutionum

ad eloquentiam praeparandam ut problemata, paraphrases, allocutiones,

ethologias atque alia hoc genus; ne scilicet sicci omnino atque aridi

pueri rhetoribus traderentur.» SVETON. _De grammaticis et rhetorr._ 4.

[95] «Solebat autem ex Vergilio Fuscus multa trahere ut Maecenati

imputaret.» SENEC. _Suasor._ 3.

[96] «Hic enim quemadmodum ex Oceano dicit ipse amnium fontiumque

cursus initium capere, omnibus eloquentiae partibus exemplum et ortum

dedit.... Nam, ut de laudibus, exhortationibus, consolationibus taceam,

nonne vel nonus liber quo missa ad Achillem legatio continetur, vel

in primo inter duces illa contentio, vel dictae in secundo sententiae

omnes litium ac consiliorum explicant artes?... Iam similitudines,

amplificationes, exempla, digressus, signa rerum et argumenta

ceteraque probandi ac refutandi sunt ita multa ut etiam qui de artibus

scripserunt plurimi harum rerum testimonium ab hoc poeta petant.»

QUINTIL. X, 1, 16 sgg.

[97] Veggansi i luoghi di Seneca il vecchio che abbiamo già riferiti a

p. 18.

[98] Un saggio dei prodotti poetici che ottenevano onori nell'agone

capitolino istituito da Domiziano lo abbiamo oggi nella iscrizione che

accompagna il monumento di Q. Sulpicio Massimo fanciullo dodicenne che

si distinse improvvisando i versi greci riferiti in quella iscrizione.

Sono cosa intieramente retorica per tema e per tono; di poetico non c'è

che il verso. Veggasi la bella ediz. di C. L. VISCONTI, _Il Sepolcro di

Q. Sulpicio Massimo_, Roma 1871.

[99] «ut dicam quod sentio, magis oratoribus quam poetis imitandus» X,

1, 90. Da studiare agli oratori in compagnia di Virgilio e di Orazio è

proposto anche nel dialogo _De Oratoribus_, 20: «exigitur enim iam ab

oratore etiam poeticus decor, non Acci aut Pacuvi veterno inquinatus,

sed ex Horati et Vergili et Lucani sacrario prolatus.»

[100] _Vergilius orator an poeta_; di questo scritto non si conserva

che un frammento del principio, pubblicato da RITSCHL dapprima e poi

riprodotto da JAHN nel suo FLORO (Leipz. 1852).

[101] «Plures hodie reperies qui Ciceronis gloriam quam qui Vergili

dectractent.» _De Oratorr._ 12.

[102] Esprime questa venerazione anche in modo entusiastico: «Clamat

ecce maximus vates et velut divino ore instinctus salutare carmen

canit: optima quaeque dies etc.» _Dial. X_, (_de brev. vit._) 9, 2.

Altrove dice: «Homerus et Virgilius tam bene de humano genere meriti.»

_Dial. XI_ (_ad Polyb. de Consolat._) 8, 2 «vir disertissimus.» _Dial.

VIII_ 1.

[103] «auctor eminentissimus» I, 10, 10; «acerrimi iudicii» VIII, 3,

24; «poesis ab Homero et Vergilio tantum fastigium accepit» XII, 11,

26.

[104] Cfr., oltre a quanto nota ERNESTI intorno a ciò, i raffronti di

DRÄGER, _Syntax und Styl des Tacitus_. Leipz. 1868.

[105] QUINTIL. VIII, 2, 12 sgg.

[106] «propriis (verbis) dignitatem dat antiquitas. Namque et

sanctiorem et magis admirabilem faciunt orationem; quibus non quilibet

fuerit usurus.» QUINTIL. VIII, 3, 24.

[107] «Odiosa cura; nam et cuilibet facilis, et hoc pessima quod rei

studiosus, non verba rebus aptabit, sed res extrinsecus arcesset quibus

haec verba conveniant.» QUINTIL. VIII, 3, 30.

[108] «tamquam scopulum sic fugias inauditum atque insolens verbum» ap.

GELL. I, 10, 4.

[109] _Catalect._ 2.

[110] Cfr. HERZ, _Renaissance und Rococo_ not. 76. Fu già attribuito

a FRONTONE lo scritto intitolato _Quadriga, seu exempla elocutionum ex

Vergilio Sallustio Terentio Cicerone_; ma poi è stato riconosciuto non

essere esso di Frontone, bensì di ARUSIANO MESSIO. Cfr. TEUFFEL § 427,

4.

[111] Presso GELLIO II, 26, 1.

[112] «Plane multum mihi facetiarum contulit istic Horatius Flaccus,

memorabilis poeta, mihique propter Maecenatem ac maecenatianos hortos

meos non alienus.» _Ad Caes._ II, 1. I poeti che legge il suo allievo

imperiale sono Plauto, Accio, Lucrezio, Ennio; «... aut te Plauto

expolires, aut Accio expleres, aut Lucretio delenires, aut Ennio

incenderes.» _De feriis Alsiensibus_, 3, p. 224 (ed. DU RIEU). La

scuola opposta, a cui appartengono Quintiliano, e l'autore del dialogo

_De oratoribus_, faceva leggere Virgilio, Orazio, Lucano; cf. _Dial. de

orat._ 20.

[113] La maggior parte degli autori che lodano Frontone sono Galli;

tali Ausonio, Claudio Mamerto, Eumenio, Sidonio. Il grammatico

Consenzio che cita Frontone (KEIL V, 333) è anch'egli di Gallia.

Leone consigliere di Evarige, re dei Goti, si vantava di discendere

da Frontone. A lui scrive il suo amico SIDONIO: «suspende perorandi

illud quoque celeberrimum flumen quod non solum gentilitium sed

domesticum tibi, quodque in tuum pectus per succiduas aetates ab atavo

Frontone transfunditur.» (SIDON. _Ep._ VIII, 3). Piacque Frontone

anche ai suoi connazionali d'Africa, come vedesi da Minucio Felice

e Marziano Capella. Il più forte suo lodatore è però, all'infuori

del contemporaneo Gellio, Sidonio che ammira principalmente la sua

«gravitas.»

[114] DONAT. _Vit. Verg._ p. 63. Notevole per l'enfasi è l'ultimo di

quei tre distici:

«Infelix gemino cecidit prope Pergamon igni,

et paene est alio Troia cremata rogo.»

Le perioche attribuite a Sulpicio, e che nulla distoglie dal creder

sue, veggansi nell'_Anth. lat._ n.º 653 (ed. RIESE). Di Virgilio

occupavasi Sulpicio anche nelle sue epistole (cf. GELL. II, 16, 8

sgg.). Pei suoi rapporti con Frontone ved. GELL. XIX, 13, 1.

[115] Non ho potuto persuadermi dell'idea contraria che l'HERTZ

sostiene e il KRETSCHMER trova probabile, _De auctoribus A. Gelli

grammaticis_ p. 3 sg.

[116] «ei libro (Aeli Melissi) titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae

ad legendum; scriptus quippe est _De loquendi proprietate_» XVIII, 6,

3.

[117] «isti novicii semidocti» XVI, 7, 13; «turba grammaticorum

novicia» XI, 1, 5; cf. anche XVII, 2, 15.

[118] «cum pace cumque venia istorum, si qui sunt, qui Verri Flacci

auctoritate capiuntur» XVII, 6, 4.

[119] Arriva a dire di Seneca «ineptus atque insubidus homo» XII, 2, 11.

[120] Non vado quindi d'accordo in ciò con BERNHARDY (p. 872). Frontone

è oratore e la sua scuola è scuola di oratori, nè all'infuori del campo

puramente oratorio si possono cercar Frontoniani. Non c'è bisogno di

pensar a Frontone per ispiegare certe caratteristiche della lingua e

dello stile di Gellio.

[121] «Vive moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus» I, 205,

sg.

[122] «poeta verborum diligentissimus» II, 26, 11; «elegantissimus

poeta» XX, 1, 54; «multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio

peritum» V, 12, 13.

[123] «grammatici aetatis superioris haud sane indocti neque ignobiles»

II, 6, 1.

[124] «insulsa et odiosa scrutatio» (parla di una critica di Anneo

Cornuto, vera sofisticheria) IX, 10, 5; «sed Hyginus nimis hercle

ineptus fuit cum etc.» VII, 6, 5.

[125] Una volta è accennata la taccia d'improprietà con un semplice

existimatur (X, 29, 4); per un altro luogo però essa è recisamente

asserita (I, 22, 12)

[126] «ut Pindaro quoque, qui nimis opima pinguique esse facundia

existimatus est, insolentior hoc quidem in loco tumidiorque sit...

Audite nunc Vergilii versus, quos inchoasse eum verius dixerim quam

fecisse» etc. XVII, 10, 8 sgg.

[127] «oves bidentes dictae quod duos tantum dentes habeant.» XVI, 6, 9.

[128] «Illi qui Lucilium pro Horatio et Lucretium pro Vergilio

legunt... quos more prisco apud iudicem fabulantes non auditores

sequuntur, non populus audit, vix denique litigator perpetitur.» _Dial.

de Oratorib._ 23.

[129] «Ciceroni Catonem, Vergilio Ennium, Sallustio Coelium praetulit,

eademque iactatione de Homero ac Platone iudicavit.» SPARTIAN.

_Hadrian._ 16.

[130] SPARTIAN. _Hadrian_. 2; «quos versus (_Aen_. VI, 869 sgg.)

cum aliquando in horto spatians cantitaret» SPARTIAN. _L. Ver._ 4.

Il voluttuoso Lucio Vero, che portava seco anche in letto Ovidio ed

Apicio, non sapeva meglio esprimere il suo amore per Marziale che

chiamandolo il suo Virgilio. SPARTIAN. _L. Ver._ 5.

[131]

«Ennius est lectus, salvo tibi, Roma, Marone.»

_Ep_. V, 10.

«Scribere te, quae vix intelligat ipse Modestus

et vix Claranus, quid, rogo, Sexte, iuvat?

non lectore tuis opus est, sed Apolline, libris;

iudice te, maior Cinna Marone fuit.

Sic tua laudentur: sane mea carmina, Sexte

grammaticis placeant, et sine grammaticis.»

_Ep_. X, 21.

[132] «legerat (Probus) in provincia quosdam veteres libellos apud

grammatistam, durante adhuc ibi antiquorum memoria, necdum omnino

abolita sicut Romae;.... quamvis omnes contemni magisque obprobrio

legentibus quam gloriae et fructui esse animadverteret.» SVETON. _De

gramm. et rhetorr._ 24.

[133] In una questione con un grammatico dappoco le autorità invocate

sono Plauto, Sallustio, Ennio, Virgilio (VI, 17). In un altro luogo un

grammatico cerretano dice a Gellio: «si quid ex Vergilio, Plauto, Ennio

quaerere habes, quaeras licet.» (XX, 10, 2).

[134] «eoque ornamento acerrimi iudicii P. Vergilius _unice_ est usus»

VIII, 3, 24; «vetustatis, cuius amator _unice_ Vergilius fuit» IX, 3,

14; «Vergilius amantissimus vetustatis» I, 7, 16.

[135] «Vergilius quoque noster non ex alia causa duros quosdam versus

et enormes et aliquid supra mensuram trahentes interposuit, quam ut

Ennianus populus agnosceret in novo carmine aliquid antiquitatis.»

Presso GELLIO XII, 2.

[136] _Epist._ II, 1, 64 sgg.

[137]

«Curritur ad vocem iucundam et carmen amicae

Thebaidos, laetam cum fecit Statius urbem,

Promisitque diem; tanta dulcedine captos

Afficit ille animos tantaque libidine vulgi

Auditur.

JUVENAL. VII, 82 sgg.

[138] Su questo modo d'interrogare la sorte in generale v. _Hist. lit.

de la France_ III, p. 11 sgg. e i curiosi capitoli di RABELAIS, III, 10

sgg.

[139] «Sed et Vergili ac Titi Livi scripta et imagines paulum abfuit

quin ex omnibus bibliothecis amoveret, quorum alterum ut nullius ingeni

minimaeque doctrinae, alterum ut verbosum in historia negligentemque

carpebat.» SVETON. IV, 34.

[140] «Vergilium autem Platonem poetarum vocabat, eiusque imaginem

cum Ciceronis simulacro in secundo larario habuit, ubi et Achillis et

magnorum virorum.» LAMPRID. _Alex. Sev._ 30.

[141] «quas (imagines) non habebat modo verum etiam venerabatur,

Vergili ante omnes, cuius natalem religiosius quam suum celebrabat,

Neapoli maxime ubi monimentum eius adire ut templum solebat.». PLIN.

_Epist_. III, 7, 8. Questa venerazione per Virgilio, che pare fosse

come una monomania di Silio Italico, è anche confermata da Marziale in

più di un epigramma, VII, 63, XI, 48, 49. A Silio dedicava Cornuto un

suo lavoro sopra Virgilio: «Annaeus Cornutus ad Italicum de Vergilio.»

CHARIS. p. 100, cf. p. 102 (ed. KEIL).

[142]

«.... Maroneique sedens in margine templi

Sumo animum et magni tumulis adcanto magistri.»

STAT. _Silv_. 4, 54.

«.... nec tu divinam Aeneida tenta

Sed longe sequere et vestigia semper adora.»

STAT. _Theb_. XII, 815.

[143]

«Maiae Mercurium creastis Idus,

Augustis redit Idibus Diana,

Octobres Maro consecravit Idus.

Idus saepe colas et has et illas

Qui magni celebras Maronis Idus.»

MARTIAL. XII, 67. Marziale è pieno di enfasi quando rammenta Virgilio,

ch'ei chiama: magnum (IV, 14), summum (XII, 4), immensum (XIV, 186),

aeternum (XI, 52). L'idea già riferita sugl'Idi di Ottobre trovasi più

tardi ripetuta da Ausonio (323, 23):

«Sextiles Hecate Latonia vindicat Idus,

Mercurius Maias superorum adiunctus honori,

Octobres olim Maro genitus dedicat Idus.»

[144] «amavit litteratos homines, vehementer eos etiam reformidans ne

quid de se asperum scriberent.» LAMPRID. _Alex. Sev._ 3.

[145] SPARTIAN. _Antonin. Geta_ 5.

[146] «hic enim vita venerabilis, cum Platone semper, cum Aristotele,

cum Tullio, cum Vergilio ceterisque veteribus agens etc.» CAPITOLIN.

_Gordian_. 7.

[147] VOPISC. _Numerian_. 13.

[148] «omnem pueritiam in Africa transegit, eruditus litteris graecis

et latinis mediocriter, quod esset animi iam inde militaris et superbi.

Fertur in scholis saepissime cantasse inter puerulos: arma amens capio

nec sat rationis in armis (_Aen_. II, 314).» CAPITOLIN. _Clod. Alb_. 5.

[149] «cantabat praeterea versus senex, cum Gordianum filium vidisset,

hos saepissime: ostendent terris hunc tantum fata etc. (_Aen_. VI, 869

sg.).» CAPITOLIN. _Gord. iun._ 20.

[150] «si te nulla movent etc.» (_Aen_. IV, 274 sgg.) LAMPRID. _Ant.

Diadum._ 8.

[151] «versus denique illius fertur, quem statim ad Aurelianum

scripserat: «eripe me bis invicte malis» (_Aen_. VI, 365) TREB. POLL.

_Trig. tyrann._ 24.

[152] δύο ἄνδρας τῶν ἐπιφανῶν ἀπέκτεινεν Ἰούλιον Κρίσπον χιλιαρχοῦντα

τῶν δορυφόρων, ὄτι ἀχθεσθεὶς τῆ τοῦ πολέμου κακώσει ἔπος τι τοῦ Μάρωνος

τοῦ ποιητοῦ παρεφθέγξατο, ἐν ᾧ κτλ. (_Aen_. XI, 371 sg.). DION. CASS.,

75, 10.

[153] «egregius forma iuvenis, _dignus_ cui pater haud Maxentius esset»

(_Aen_. VI, 862; XII, 275); CAPITOLIN. _Opil. Macrin._ 12.

[154] «et tu legisti «incanaque menta regis romani» (_Aen_. VI, 809)

dixerunt decies.» VOPISC. _Tacit_. 5.

[155] La più antica raccolta di Centoni virgiliani trovasi nel famoso

Codice Salmasiano che è il primo nucleo dell'Antologia latina e risale

all'VIII secolo, almeno. Ne contiene dodici di vari autori e di varie

età, fra i quali anche la _Medea_ di OSIDIO GETA. Uno solo fra questi è

di argomento cristiano; esso non fu pubblicato nè dal BURMANNO nè dal

MEYER nelle loro edizioni dell'Antologia latina; lo pose in luce il

SURINGAR (_De ecclesia, anonymi cento virgilianus ineditus_. Traiect.

ad Rh. 1867), ed ha trovato accoglienza nell'_Anthologia latina_ del

RIESE (Leipz. 1869, I, p. 44).

Sui centoni in generale e sui virgiliani in particolare veggansi

HASELBERG, _Commentat. de centonibus_, Puttbus 1846; BORGEN _De

centonibus homericis et virgilianis_, Havniae 1826; _Revue analytique

des ouvrages écrits en centons depuis les temps anciens jusqu'au XIX

siècle_, par un bibliophile belge (DELEPIERRE), Londres (Trübner) 1868.

_Tableau de la littérature du centon chez les anciens et les modernes_

(dello stesso). Lond. 1875. MÜLLER, _De re metr._ p. 465 sg.; MILBERG,

_Memorabilia virgiliana_ p. 5-12.

[156] Notevole da questo aspetto è la _Ciris_ attribuita a Virgilio

stesso, la quale se non è del tutto un centone virgiliano, è pur quasi

tale.

[157] Cfr. ASCHBACH, _Die Anicier und die römische Dichterin Proba_

(Wien 1870) p. 57 sgg.

[158] Pubblicato da BURSIAN in _Sitzungsber d. Münch._ Ak. 1878, 2, 29.

[159] Tanta era la voga di questi centoni cristiani, che papa Gelasio

nella sua nota dei libri canonici credette necessario dichiarare

che quelli erano apocrifi. «Centimetrum de Christo, Vergilianis

compaginatum versibus, apocryphum.» _Decret. Gelas. Pap._ (ann. 494)

ap. LARBÉ, IV, 1264.

[160] Ausonio però se ne scusa nella lettera con cui manda il suo

centone all'amico suo Paolo: «Piget vergiliani carminis dignitatem tam

ioculari dehonestasse materia. Sed quid facerem? iussum erat; quodque

est potentissimum imperandi genus, rogabat qui iubere poterat, S.

imperator Valentinianus, vir meo iudicio eruditus.»

[161] Un'antica iscrizione romana dice: Silvano coelesti |Q. Glitius

Felix| Vergilianus poeta d. d.; ORELLI-HENZEN n.º 1179. In una

iscrizione greca di Egitto leggesi un centone omerico, di cui l'autore

chiamasi «poeta omerico.» Ved. LETRONNE, _Inscript. de l'Egypt._ II, p.

397.

[162] Trovasi anch'esso nel Codice Salmasiano e lo ha pubblicato per

primo il QUICHERAT in _Bibl. de l'école des chartes_, II, p. 132.

Il SURINGAR che lo ha ripubblicato, credendolo inedito, dopo il _De

ecclesia_ (p. 15), non ha indovinato nè il nome dell'autore, nè il

tema. Non così il RIESE che per primo lo ha collocato nella _Anthologia

latina_, I, p. 48.

[163] _Historia critica scholiastarum latinorum_ (Lugd. Bat. 1834)

vol. II. Parecchi scritti speciali sono poi venuti a luce su taluni

dei commentatori virgiliani, di WAGNER, TEUBER, RIESE ed altri. Un

lavoro critico di riassunto si ha oggi nei _Prolegomeni_ di Ribbeck

(p. 114-198), al quale però è indispensabile aggiungere quanto offre

l'importante lavoro di HAGEN, _Scholia Bernensia ad Vergili Bucolica et

Georgica._ Lips. 1867, p. 696 sgg.

[164] RIBBECK (_Prolegg_. p. 179) dice che si sa soltanto di un

commento di Elio Donato alle Georgiche e all'Eneide, non alle

Bucoliche. Ma egli ha torto. La biografia virgiliana, oggi superstite

col nome di Donato, era premessa appunto al commento alle Bucoliche,

e seguita quindi da notizie generali su queste che possediamo tuttora.

Cfr. HAGEN, _Scholl. bern._ p. 740 sgg.

[165] «puto quod puer legeris Aspri in Vergilium et Sallustium

commentarios, Vulcati in orationes Ciceronis, Victorini in dialogos

eius et in Terenti comoedias praeceptoris mei Donati, aeque in

Vergilium,» HIERONYM. _Apol. adv. Rufin._ I, p. 367.

[166] Veggansi i luoghi di Servio relativi a Donato riuniti da

SURINGAR, op. cit. p. 37 sgg., e quanto osserva RIBBECK, _Prolegomm._

p. 178 sgg.

[167] SERV. _prooem. eclog._ p. 97; cf. anche un testo latino

pubblicato da QUICHERAT in _Bibl. de l'école des chartes_ II, p. 128.

[168] Molto giovevole per tale studio riesce oggi l'edizione critica di

Servio ed anche di altri commentatori virgiliani intrapresa da Thilo

ed Hagen (Leipz. 1878 sgg.). Cfr. GEORGII, _Die alte Aeneiskritik_,

Stuttg. 1891, p. 9 sgg.

[169] «ut Servius dicit» _ad Ecl._ I, 12; III, 20; IX, 1.

[170] Cfr. LAUER, _Gesch. der homer. Poesie_ p. 6 sg.; GRÄFENHAN,

_Gesch. d. class. Philologie im Alterth._ II, p. 11 sg. Sugli

ἐνστατικοί e i λυτικοί veggasi anche LEHRS, _De Aristarchi studiis

homericis_ p. 199-224.

[171] SVET. _Tiber._ 70; cfr. GELL. XIV, 6; LAUER op. cit. p. 11.

[172] «cur» ovvero «quomodo dixit:...? Solvitur sic:...» _Ad Aen._ III,

203, 276, 341, 379; IV, 399, 545 ecc. ecc.

[173]

«.......... ut forte rogatus,

Dum petit aut thermas aut Phoebi balnea, dicat

Nutricem Anchisae, nomen patriamque novercae

Anchemoli, dicat quot Acestes vixerit annis

Quot Siculi Phrygibus vini donaverit urnas.»

IUVENAL. VII, 231 sgg.

[174] «sciendum est locum hunc esse unum de XII (al. XIII) Vergili

sive per naturam obscuris, sive insolubilibus, sive emendandis, sive

sic relictis ut a nobis per historiae antiquae ignorantiam liquide non

intelligantur.» SERV. _Ad Aen._ IX, 363 «sciendum tamen et locum hunc

esse unum de his, quos insolubiles diximus supra» id. _ad_ IX, 412; cf.

anche _ad_ XII, 74; V, 622. LEHRS, _de Aristarchi stud. hom._ p. 219

sg.; RIBBECK, _Prolegomm._ p. 109 sgg. A questa categoria appartengono

anche le _antapodosis_ (quibus locis commemorantur quae non sunt

ante praedicta) delle quali una è notata nel IX dell'Eneide v. 453 da

Servio, come _la decima_. Cf. RIBBECK, _Prolegomm._ p. 108 sg.

[175] «Ergo per ramum virtutes dicit esse sectandas, qui est y litterae

imitatio, quem ideo in silvis dicit latere, quia re vera in huius vitae

confusione et maiore parte vitiorum virtutis integritas latet.» SERV.

_Ad Aen._ VI, 136. Per questa osservazione trovansi, nelle più antiche

edizioni di Virgilio, attribuiti a questo poeta i versi di MASSIMINO

sul valore simbolico della lettera Y (_Anthol. lat._ n.º 632, ed.

RIESE):

«Littera Pytagorae, discrimine secta bicorni,

Humanae vitae specimen praeferre videtur» etc.

[176] «Refutandae enim sunt allegoriae in bucolico carmine, nisi cum ex

aliqua agrorum perditorum necessitate descendunt» _ad Ecl._ III, 20.

[177] Cfr. SCHAPER, _Ueber die Entstehungszeit der Virgilischen

Eclogen_, in _Jahrbb. f. Philolog. u. Paedag._ vol. 90 (1864) p. 640

sgg.

[178] SURINGAR, _Hist. crit. scholiastt. latinn._ II, p. 79. L'ediz.

di LION, però invece di «_Arbusta_, fruteta idest scholastici» offre

«_Arbusta_, fructeta scholastici vocabant.».

[179] _Ad Georg._ I, 230. Non mancano espressioni d'ammirazione, come:

«unde apparet divinum poetam aliud agentem verum semper attingere» _ad

Aen._ III, 349.

[180] «.... melius existimans loquacitate quadam te facere doctiorem,

quam tenebrosae brevitatis vitio in erroribus linquere» _Praef._

[181] «Si Maronis carmina competenter attenderis et eorum mentem

commode comprehenderis, invenies in poeta rhetorem summum; atque inde

intelliges Vergilium non grammaticos sed oratores praecipuos tradere

debuisse.» _Praef._

[182] Lo leggo in una edizione di Virgilio di Venezia (Giunti) 1544.

Un'altra ve n'ha di Napoli 1535 ed una di Basilea (per cura di G.

FABRICIO) 1561. Il CRINITO nel 1496 faceva alcuni estratti da un codice

fiorentino di questo commento, ma con poca sua soddisfazione: «videtur

opera ludi, non enim omnino doctus hic.... Donatus.» Cfr. MOMMSEN in

_Rhein. Museum._ N. F. XVI, p. 139 sg. VALMAGGI in _Riv. d. filol. cl._

XIV (1886) p. 31 sgg. BURCKAS, _De Tib. Cl. Donati in Aen. comment._

Iena 1888.

[183] «... inveniemus Vergilium id esse professum ut gesta Aeneae

percurreret, non ut aliquam scientiae interioris vel philosophiae

partem quasi assertor assumeret» _Praef._ (Cfr. anche il principio

della Pref., quanto allo scopo dell'Eneide).

[184] «Interea hoc quoque mirandum debet adverti, sic Aeneae laudem

esse dispositam ut in ipsa exquisita arte omnia materiarum genera

convenirent, quo fit ut Vergiliani carminis lector rhetoricis

praeceptis instrui possit, et omnia vivendi agendique officia

reperire». _Praef._

[185] Cfr. QUINTIL. II, 21.

[186] Cfr. HAGEN, _Scholia Bernensia_, p. 733, 984.

[187] _Rhetores latini minores_, ed. HALM, p. 38 sgg.

[188] Cfr. HAUPT, in _Hermes_ III. p. 223.

[189] «et Titianus et Calvus qui themata omnia de Vergilio elicuerunt

et adformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas

posuerunt allocutiones, Venerem agere statu absolutivo cum dicit Iunoni

«causa fuisti periculorum his quibus Italiani fata concesserunt»,

Junonem vero niti statu causativo et relativo, per quem ostendit non

sua causa Troianos laborare, sed Veneris.» SERV. _ad Aen._ X, 18.

Nello stesso secolo il medesimo uso di trarre temi da Virgilio era

seguìto nelle scuole dei retori d'Africa come rileviamo da AGOSTINO,

_Confession._ I, 17.

[190] «Qui in Vergilium scripsit declamationes de hoc loco hoc ait,

etc.» SERV. _ad Aen._ X, 532. Abbiamo in prosa la declamazione di

ENNODIO «Verba Didonis cum abeuntem videret Aeneam» sul tema _Aen._ IV,

365 sgg. (_Dictio_ XXVIII). Delle declamazioni in versi parleremo più

tardi.

[191] Cfr. RIBBECK, _Prolegg._ p. 186 sg.

[192] «Post apicem divinitatis ego illa sum quae vel commendo si

sint facta vel facio....; nos regna regimus et imperantes salubria

iubemus.... Ante scipiones et trabeas est pomposa recitatio.....

Poetica, iuris peritia, dialectica, arithmetica cum me utantur quasi

genitrice, me tamen asserente sunt pretio.» Questo dice la retorica

presso ENNODIO, _Opusc._ VI.

[193] All'uso di Virgilio nelle scuole in quest'epoca, e più tardi,

oltre a MACROBIO, allude anche OROSIO (I, c. 18): «Aeneas qualia

per triennium bella excitaverit, quantos populos implicuerit, odio

excidioque afflixerit, ludi literari disciplina nostrae quoque

memoriae inustum est»; ed anche, in modo più prossimo al punto di

vista di Macrobio, FULGENZIO il quale parlando di Virgilio dice: «sed

illa tantum quaerimus levia quae mensualibus stipendis grammatici

distrahunt puerilibus auscultationibus.» _De Verg. contin._ p. 742;

«si me scholarum praeteritarum non fallit memoria» ib. p. 748 «Unde et

infantibus, quibus haec nostra (Vergili) materia traditur, isti sunt

ordines consequendi» ib. p. 747. Nel quarto secolo, come rileviamo

da AUSONIO, Virgilio ed Omero erano letti nelle scuole come al tempo

di Quintiliano, e con essi Menandro, Terenzio, Orazio, Sallustio.

_Idyll._ 4, 46 sgg. Un grammatico è detto da Ausonio (_Epigr._ 135)

«arma virumque docens atque arma virumque peritus»; SIDONIO APOLLINARE

(V sec.) nel carme panegirico in onore di Antemio, pone Virgilio

come primo fra gli autori latini studiati da costui, e dopo di esso

Cicerone, Livio, Sallustio, Varrone, Plauto, Quintiliano, Tacito;

_Carm._ II, v. 184 sgg.

[194] «nullius disciplinae expers.» _In somm. Scip._ I, 6,

44; «disciplinarum omnium peritissimus» ib. I, 15, 12; «omnium

disciplinarum peritus» _Sat._ I, 16, 12.

[195] «quem nullius unquam disciplinae error involvit» _in S. Scip._

II, 8, 1; «manifestum est omnibus quid Maro dixerit, quem constat

erroris ignarum: erit enim ingeni singulorum invenire, quid possit

amplius pro absolvenda hac quaestione conferri» _in S. Scip._ II, 8, 8.

[196] _Sat._ I, 25, 12 sgg.

[197] «Conrugato indicavere vultu plerique de considentibus Evangeli

interventum otio suo inamoenum, minusque placido conventui congruentem.

Erat enim amarulenta dicacitate et lingua proterve mordaci procax, ac

securus offensarum, quas sine delectu cari vel non amici in se passim

verbis odia serentibus provocabat.» _Sat._ I, 7, 2.

[198] «cumque adhuc dicentem omnes exhorruissent.» _Sat._ I, 24, 8.

[199] «Unde enim veneto rusticis parentibus, inter sylvas et frutices

educto, vel levis graecarum notitia literarum?» _Sat._ V, 2, 4.

[200] «Qui enim moriens poema suum legavit igni, quid nisi famae suae,

posteritati subtrahendo curavit? Nec immerito; erubuit quippe de se

futura iudicia, si legeretur petitio Deae precantis filio arma a marito

cui soli nupserat, nec ex eo prolem suscepisse se noverat, vel si mille

alia multum pudenda, seu verbis modo graecis modo barbaris, seu in ipsa

dispositione operis deprehenderentur» _Sat._ I, 25, 6, 7.

[201] _In S. Scip._ I, 6, 44. Il tenore di questa parte dell'opera si

rileva dalle parole con cui se ne parla nel primo libro: «de astrologia

totaque philosophia, quam parcus et sobrius operi suo, nusquam

reprehendendus aspersit» _Sat._ I, 24, 18.

[202] La dottrina di Virgilio in cose greche è definita da Eustazio

colla seguente iperbole: «Cave, Evangele, graecorum quemquam, vel de

summis auctoribus, tantam graecae doctrinae hausisse copiam credas

quantam sollertia Maronis vel adsecuta est, vel in suo opere digessit.»

_Sat._ V, 2, 2.

[203] Altri oggi pensa che Macrobio non adoperasse il commento di

Servio, ma piuttosto il testo di Servio fosse poi interpolato con

notizie desunte da Macrobio; ved. WISSOWA, _De Macrobii fontibus._

Bresl. 1880, p 55.

[204] Lo dice egli stesso schiettamente nella prefazione (49: «nec

mihi vitio vertas si res quas ex lectione varia mutuabor, ipsis saepe

verbis quibus ab ipsis auctoribus enarratae sunt explicabo.... et boni

consulas oportet si notitiam vetustatis, modo nostris non obscure, modo

ipsis antiquorum fideliter verbis recognoscas.»

[205] «et quia nou est erubescendum Vergilio si minorem se Homero vel

ipse fateatur, dicam in quibus mihi visus est gracilior auctore.» V,

13, 1.

[206] «Cui etiam gratia hoc nomine est habenda, quod nonnulla ab illis

in opus suum quod aeterno mansurum est, transferendo, fecit ne omnino

memoria veterum deleretur: quos, sicut praesens sensus ostendit, non

solum neglectui, verum etiam risui habere iam coepimus. Denique et

iudicio transferendi et modo imitandi consecutus est ut quod apud illum

legerimus alienum, aut illius esse malimus aut melius hic quam ubi

natum est sonare miremur.» _Sat._ VI, 1, 5, 6.

[207] «nam qualiter eloquentia Maronis ad omnium mores integra est,

nunc brevis, nunc copiosa, nunc sicca, nunc florida, nunc simul omnia,

interdum levis aut torrens; sic terra ipsa hic laeta segetibus et

pratis, ibi silvis et rupibus hispida, hic sicca arenis, hic irrigua

fontibus, pars vasta aperitur mari. Ignoscite nec nimium me vocetis

qui naturae rerum Vergilium comparavi. Intra ipsum enim mihi visum est

si dicerem decem oratorum, qui apud Athenas atticas floruerunt, stilos

inter se diversos hunc unum permiscuisse.» V, 1, 19, 20.

[208] Tale, quantunque cristiano, mostrasi tuttavia nei suoi scritti

anche Prisciano, almeno quanto alla scelta delle autorità; ben diverso

in ciò dal poco posteriore Isidoro.

[209] Cfr. KEIL., _Grammat. lat._ II, p. IX sg.; XXIX sgg.; IV p. XXXV

sgg.

[210] Un saggio ne offre il suo discepolo Eutyche, assai adoperato

nel medio evo: «de quibus omnibus terminationibus et traductionibus

quia romanae lumen facundiae, meus, immo communis omnium hominum

praeceptor in quarto de nomine libro summa cum subtilitate disseruisse

cognoscitur» etc. EUTHYCHIS _Ars de verbo_, ap. KEIL, _Gramm. lat._ V,

456. Cfr. THUROT, in _Notices et extraits_ t. XXII, p. 63.

[211] Gli esempi nell'_Ars maior_ di DONATO ascendono appena ad

un centinaio, dei quali quasi ottanta sono di Virgilio. Prisciano

nell'assieme dei vari suoi scritti, molto più estesi e dotti che

quei di Donato, offre un grandissimo numero di citazioni. L'autore

più frequentemente adoperato è Virgilio, il quale è citato più di

1200 volte; non raggiungono la metà di questo numero le citazioni di

Terenzio, che è il più frequentemente adoperato dopo Virgilio; poi

vengono Cicerone e Plauto; poi Orazio e Lucano; poi Giovenale e dopo di

lui Sallustio, Stazio ed Ovidio; quindi Lucrezio, Persio etc.

[212] _Partitiones XII versuum Aeneidos principalium_, ap. KEIL,

_Grammat. lat._ III, 459-515.

[213] «Quod ita elegantius auctore (Apollonio Rhodio) digessit ut

fabula lascivientis Didonis, quam falsam novit universitas, per tot

tamen saecula speciem veritatis obtineat et ita pro vero per ora omnium

volitet, ut pictores fictoresque et qui figmentis liciorum contextus

imitantur effigies hac materia vel maxime in efficiendis simulacris

tamquam unico argumento decoris utantur, nec minus histrionum perpetuis

et gestibus et cantibus celebretur» MACROB. _Sat._ V, 17, 5. «Quod Maro

Phoenissae cantatur et Naso Corinnae» VICTORIN. _Ep. ad Salm._ 73.

Cfr. AUSON. _Epigr._ 118. Al _Cupido cruci affixus_ di Ausonio serve

di tema una pittura murale che nel triclinio di una casa di Treviri

rappresentava i _lugentas campi_ del VI dell'Eneide.

[214]

«Aut Maro Traiano lectus in urbe foro»

VENANT. _Fort._ VI, 8, 26.

«Vix modo tam nitido pomposa poemata cultu

Audit Traiano Roma verenda foro.»

Id. III, 20, 7.

[215] Cf. V. LABBE, _Biblioth. nova mss._ I, p. 688.

[216]

«In tantum prisci defluxit fama Maronis,

Ut te Vergilium saecula nostra darent.

Si fatuo dabitur tam sanctum nomen homullo

Gloria maiorum curret in opprobrium» etc.

ENNOD. _Carm._ II, 118 sgg.

Si è creduto a torto da taluno che qui si tratti del Virgilio

grammatico, di cui parleremo a suo luogo. Molti ebbero o presero il

nome di Virgilio nella decadenza e nel medio evo. Cfr. OZANAM, _La

civilisat. chrét. chez les Francs_, p. 426.

[217] Ved. su questo cod. RIBBECK, _Prolegg._ p. 209 sgg.

[218] «Si mihi nunc altius evagari poetico liceret eloquio, totum de

novo saeculo Maronis excursum, vati similis, in tuum nomen excriberem.

Dicerem de coelo redisse iustitiam etc. etc.» SYMM. _Laud. in Gratian

aug._, 8, ed. MAI p. 27.

[219] Cfr. AM. THIERRY, _Saint Jérome_, II, p. 191 sgg.

[220] Nel carme panegirico in onore di Avito, SIDONIO APOLLINARE fa

dire al re dei Goti (v. 495 sgg.):

«mihi Romula dudum

Per te iura placent; parvumque ediscere iussit

Ad tua verba pater, docili quo prisca Maronis

Carmine molliret scythicos mihi pagina mores.»

[221] «Sicuti cum poetam dicimus nec addimus nomen subauditur apud

Graecos egregius Homerus, apud nos Vergilius.» IUSTIN. _Institution._ §

2; «.... et apud Homerum, patrem omnis virtutis.» id. _in fin. prooem.

Digest._ Cfr. CASSIODOR. _De artibus_ etc. 559 (1151 MIGNE) «ut poeta

dictus intelligitur Virgilius, orator enuntiatus advertitur Cicero.»

[222] Cfr. RITSCHL, _Quaestiones Varronianae_, Bonn, 1845; MERCKLIN, in

_Philologus_ XIII, p. 736 sgg. JAHN, _Ueber die röm. Encyklopädien_, in

_Berichte d. sächs. Gesell. d. Wiss._ 1850, p. 263 sgg.

[223] CASSIODOR. _Variarum_, lib. IX, c. 21.

[224] «De operibus Vergili, legis Theodosianae libris, arteque calculi

adprime eruditus est.» GREGOR TURON. IV, 47.

[225] «Grammaticorum imbutus initiis, nec non Theodosi edoctus

decretis», ap. MABILLON, _Act._ S. III, p. I, p. 90.

[226] «Et si aliquis de Aquitanis parum didicerit grammaticam, mox

putat se esse Vergilium». ADEMAR. _Epist._ (XI sec.) ap. MABILLON,

_Annales ord. S. Bened._ IV, 725; GIESEBRECHT, _De litterar. studd._

etc. p. 18.

[227] Questa mania di compendiare arriva fino a fabbricare grammatiche

_da viaggio_. Tale si vanta di essere quella di FOCA (V. sec.) come

dicono i versi del preambolo:

«Te longinqua petens comitem sibi ferre viator

Ne dubitet parvo pondere multa vehens.»

_Ars Phocae grammatici de nomine et verbo_, ap. KEIL, _Gramm. lat._ V,

p. 410.

[228] Veggasi l'importante lavoro del THUROT, _Notices et extraits de

divers manuscrits pour servir à l'histoire des doctrines grammaticales

au moyen age_. Paris, 1868 (è il 22.º volume delle _Notices et extraits

des manuscrits de la bibl. imp._).

[229] Nella leggenda di Carlo Magno è detto che: «premièrement first

Karlemaine paindre dans son palais gramaire qui est mère de tous les

ars.» Nella _Image du monde_ a questa prevalenza della grammatica

è assegnata la mistica ragione che la grammatica è la scienza della

parola, e colla parola Iddio creò il mondo.

«Par parole fist Dex le monde

Et tous les biens qui ens habunde.»

Ved. JUBINAL, _Oeuvres complètes de Ruteboeuf_, II, p. 417.

[230] Lo scopo dei nostro scritto non ci chiama ad occuparci che

dell'occidente; perciò lasceremo da parte quanto ci sarebbe da

dire sugli studi classici nei paesi di cultura greca e nella chiesa

orientale. Ci basti notare di volo che la somma è presso a poco quella

stessa che risulterà dal nostro studio sull'occidente, salvo questo,

che la chiesa orientale si mostra in ciò, come in più altre cose, più

illuminata e più tollerante della chiesa latina. È notissima la omilia

di Basilio sulla lettura dei libri de' gentili.

[231] ἄτοπον μὲν οἶμαι τοὺς ἐξηγουμένους τὰ τούτων ἀτιμάζειν τοὺς

ὑπ’ αὐτῶν τιμηθέντας θεούς. IULIAN. _Epist._ 42, p. 412. Il divieto

portava che i cristiani non potessero essere maestri di grammatica

e di retorica (AMMIAN. MARCELL. XXII, 10, 7; JOH. CHRYSOST. II, p.

579, etc.), quindi naturalmente che non frequentassero queste scuole,

poichè a pagani non avrebbero affidato i loro figli. Cf. LASAULX,

_Der Untergang des Hellenismus_ p. 65; KELLNER, _Hellenismus und

Christentum_ (Köln, 1866) p. 226 sg.

[232] Fra i più notevoli giovi rammentare ISIDORO.-SMARAGDO (IX

sec.) trae anch'egli esempi dalla vulgata (Cfr. THUROT, op. cit. p.

63), e dice di farlo espressamente: «... quem libellum non Maronis

aut Ciceronis vel etiam aliorum paganorum auctoritate fulcivi,

sed divinarum scripturarum sententiis adornavi, ut lectorem meum

iocundo pariter artium et iocundo scripturarum poculo propinarem, ut

grammaticae artis ingenium et scripturarum pariter valeat comprehendere

sensum.» SMARAGD. _Prolog. tractat. in part. Donat._ ap. KEIL, _De

quibusdam grammaticis latinis infimae aetatis_ (Erlangen, 1868) p.

20. Anche in fatto di retorica ebbe luogo un simile procedimento.

BEDA l'adotta di proposito nel suo _De schematibus et tropis_: «Sed

ut cognoscas, dilectissime fili, cognoscant omnes qui haec legere

voluerint, quia sancta scriptura ceteris scripturis omnibus non

solum auctoritate quia divina est, vel utilitate quia ad vitam ducit

aeternam, sed et antiquitate et ipsa praeeminet positione dicendi,

placuit mihi collectis de ipsa exemplis ostendere, quia nihil huiusmodi

schematum sive troporum valent praetendere saecularis eloquentiae

magistri, quod non illa praecesserit» ap. HALM, _Rhett. latt. minores_

p. 607.

[233] Come autorità canonica non si possono considerare le

_Costituzioni degli apostoli_, apocrife, quantunque assai antiche.

In queste norme nelle quali spira l'aura semplice del primitivo

cristianesimo, la lettura dei libri de' gentili viene sconsigliata,

rimandando alla Bibbia come ad una specie di enciclopedia nella quale

tutto quanto in quelli è di buono si ritrova. (_Constitut. apostolor._

I, c. 4).

Nel IV Concilio Cartaginese (V sec.) trovasi (cap. XVI): «Ut episcopi

libros gentilium non legant, haereticorum autem pro necessitate et

tempore» e ISIDORO nel _Liber sententiarum_ (III, cap. 13) dice:

«prohibetur christianis figmenta legere poetarum» e ne dichiara a

lungo le ragioni. È chiaro però che tutto questo non va inteso alla

lettera, ed ha valore piuttosto di consiglio o di avvertimento diretto

a moderare, che di una legge diretta a proibire affatto lo studio

degli autori antichi. Sanzione non ne viene stabilita alcuna, e tutto

è rimesso alle coscienze. Isidoro stesso prova coll'esempio de' suoi

lavori com'egli intendesse quel ch'ei scriveva in quel capitolo del

_Lib. sent._

Il luogo d'Isidoro e il canone del Concilio cartaginese trovansi

ripetuti nella raccolta dei canoni di GRAZIANO, dist. 37. Veggasi la

nota del BERARDI, I, 193 sgg. Numerosi luoghi di padri greci e latini

che lodano questi studi, d'altri che li disapprovano, d'altri che li

ammettono con certe cautele, trovansi nella nota alle Costituzioni

degli apostoli in _Patr. temp. apostolic._ ed. COTELERIUS, I, p. 204.

Cfr. anche LOAISE ed AREVALO _ad Isid. lib. sent._ III, e. 13; GAZARUS

_ad Cassian. Coll._ XIV, c. 12.

[234] _Comm. in Michaeam_, Op. VI, 518.

[235] «Vergilium pueri legunt ut poeta magnus omniumque praeclarissimus

atque optimus teneris imbibitus annis, non facile oblivione possit

aboleri.» _De civ. Dei_, lib. I, cap. 3. In questo passo, citato da

molti di seconda mano, si è cambiato _legunt_ in _legant_; perciò anche

il diligente ROTH ne ha parlato come di una esortazione a leggere

Virgilio. Il testo ha _legunt_, ed una esortazione siffatta là dove

quel passo ricorre, sarebbe fuor di luogo.

[236] _Germanus_: «.... speciale impedimentum salutis accedit pro illa

quam tenuiter videor attigisse notitia litterarum, in qua me ita vel

instantia paedagogi, vel continuae lectionis maceravi intentio, ut

nunc mens poeticis velut infecta carminibus, illas fabularum nugas

historiasque bellorum quibus a parvulo primis studiorum imbuta est

rudimentis, orationis etiam tempore meditetur, psallentique vel pro

peccatorum indulgentia supplicanti, aut impudens poematum memoria

suggeratur, aut quasi bellantium heroum ante oculos imago versetur,

taliumque me phantasmatum imaginatio semper eludens, ita mentem meam

ad supernos intuitus aspirare non patitur ut quotidianis fletibus non

possit expelli.»

_Nosteros_: «De hac ipsa re unde tibi purgationis nascitur desperatio

citum satis atque efficax remedium poterit oboriri, si eamdem

diligentiam atque instantiam quam te in illis saecularibus studiis

habuisse dixisti, ad spiritalium scripturarum volueris lectionem

meditationemque transferre. Necesse est enim» etc. CASSIAN. _Coll._

XIV, cap. 12, 13.

[237] _Comm. in Ezechiel._ c. 40.

[238] _Epist. ad Eustochium_, Op. I, 112.

[239] «Maronem suum comicosque ac lyricos et historicos auctores

traditis sibi ad discendum Dei timorem puerulis exponebat; scilicet ut

praeceptor fieret auctorum gentilium» RUFIN. _Apol._ II ap. HIERON. p.

420. Cf. AM. THIERRY, _Saint Jérome_ I, p. 314,

[240] «qui inter matronarum cathedras codices erant, stylus his

religiosus inveniebatur; qui vero per subsellia patrumfamilias, hi

cothurno latialis eloqui nobilitabantur. Licet quaepiam volumina

quorundam autorum servarent in causis disparibus dicendi paralitatem.

Nam similis scientiae viri, hinc Augustinus, hinc Varro, hinc Horatius,

hinc Prudentius, lectitabantur» SIDON. _Epist._ I, 9. Da questo però

all'idea del sig. CHAIX (_Sidoine Apollinaire_, Paris 1867) e di altri

moderni cattolici, che la Chiesa fosse sempre _grande protettrice_

dell'antica cultura, c'è una bella distanza. Cfr. KAUFMANN, in _Gött.

gel. Anz._ 1868, p. 1009 sg.

Virgilio grammatico (ap. MAI, _Class. auctores_ V, p. 5) parla dell'uso

stabilito dalla Chiesa di tener separati in due biblioteche distinte

gli scrittori cristiani e i pagani: «hocce subtilissime statuerunt ut

duobus librariis compositis, una fidelium philosophorum libros, altera

gentilium scripta contineret.» Noi non prendiamo quest'asserzione di

quel bizzarro scrittore così sul serio come vuol farlo OZANAM (_La

civilisat. chrét. chez les Francs_, p. 434 sg.). Che non mancasse chi

così dividesse i libri può credersi facilmente, e ne abbiamo esempio

nel luogo di Sidonio sopra citato; nulla però prova che la Chiesa ciò

imponesse, ed anzi nei numerosi cataloghi di biblioteche medievali a

noi giunti, scrittori cristiani e pagani trovansi per lo più annoverati

promiscuamente.

[241] _Divin. lectionn._ cap. 28.

[242] In un compendio inedito delle Istituzioni di Quintiliano

fatto da STEFANO DI ROUEN (XII sec.), di cui trovasi un esemplare

ms. nella bibl. imp. di Parigi, l'autore scusa in questa guisa

la propria intrapresa: «.... Hoc pariter notandum quod ecclesiae

doctores gentilium libros non incognitos habebant... Probat hoc et

beatus Augustinus qui de disciplinis liberalibus libros singulos

edidit... Beatus etiam Ambrosius cuiusdam philosophi epistulam in

quadam sua epistula integram ponit. Origenes vero philosophorum

libros adolescentibus summopere ediscendos praecipiebat, dicens eorum

ingenia in divinis scripturis capaciora et tenaciora fore cum horum

subtilitates et ingeniorum acumina animo perceperint. Quod Iulianus

augustus, magnus equidem philosophus, sed errore maior, considerans,

postquam a fide discessit, edicto publicato prohibuit ne christianorum

filii artem oratoriam addiscerent, quod quanto in eloquentiae studiis

edocti forent tanto in christiana fide ac religione, ut in revincendis

gentilium, quos sequebatur, erroribus acutiores ac disertiores

existerent; simul dicens hostes adversariorum armis non armandos.

Karoli etiam magni magister Alcuinus de hac arte dialogum sub proprio

Karoli nomine conscripsit, etc. etc.»

[243] «Pro signo libri scholaris quem aliquis paganus composuit,

praemisso signo generali libri, adde ut aurem digito tangas, sicut

canis cum pede pruriens solet; quia non immerito infidelis tali

animanti comparatur.» BERNARD. _Ordo cluniacens._ in _Vetus disciplina

monast._ p. 172 (ZAPPERT, _Virgil's Fortleben im Mittelalter_, p. 31).

[244] «Gentilium autem libros vel haereticorum volumina monachus legere

caveat.» HOLST. _Cod. regul. monast._ p. 124; cfr. HEEREN, _Gesch. der

class. Litt. im Mittelalter_, I, p. 70; LE CLERC in _Hist. litt. de

la France_, XXIV, p. 282. Cfr. SPECHT, _Gesch. d. Unterrichtswesens

in Deutschland_, Stuttg. 1885, p. 40 sgg. (_Das Mönchthum u. d. prof.

Studien_).

[245] Le moderne scoperte di scritti classici ricavati da palimpsesti

hanno fatto pensare e scrivere a parecchi uomini poco informati di

queste materie, che sistematicamente, per odio contro le lettere

pagane, i monaci cancellassero dalle pergamene le opere degli antichi

scrittori pagani, sostituendovi scritti d'argomento sacro. Questo

è un grosso errore. Molto frequentemente gli scritti cancellati

sono scritti cristiani, opere di padri ed anche i sacri testi; anzi

talvolta trovansi scritti profani sostituiti a scritti sacri; così,

p. es., in un palimpsesto vedesi cancellato il testo di S. Paolo e

sostituita a questo l'Iliade. Pur troppo (lo so per esperienza) assai

spesso i palimpsesti tradiscono così le speranze dello studioso,

che ci si affatica sopra aspettandone qualche grande scoperta di

letteratura classica! Chi intorno a ciò desidera informazioni più

estese, può consultare oltre allo scritto speciale di MONE, _De libris

Palimpsestis_, Carlsr. 1855, il libro di WATTENBACH, _Das Schriftwesen

im Mittelalter_ (Leipz. 1871) p. 174 sg.

[246] In un MS. d'OVIDIO che trovasi nella Biblioteca di Zurigo, nel

verso «hoc est quod pueri tangar amore minus» (_Ars Am._ III 683) il

_minus_ è stato cambiato in _nihil_, ed una nota in margine dice:

«ex hoc nota quod Ovidius non fuerit sodomita.» Cfr. L. MÜLLER in

_Jahrbücher für Philol. u. Paedag._ 1866, p. 395. Nel noto codice

parigino di _Excerpta_ (Notre Dame, 188) molti versi sono così

accomodati; così il verso di TIBULLO (I, 1, 25) «Iam modo non possum

contentus vivere parvo» ivi diviene «Quippe ego iam possum contentus

vivere parvo» e in un altro dello stesso autore (I, 2, 89) «lusisset

amores» è cambiato in «dampnasset amores.» Cfr. per altri esempi

WÖLFFLIN in _Philologus_ XXVII, (1867) p. 154.

[247] Uno, fra i greci, a cui più spesso ne tocca è LUCIANO, a cui i

copisti bizantini di frequente regalano, in margine, degli improperi

come: ὦ κάκιστε ἀνθρώπων, ὦ μιαρώτατε e simili. Cfr. L. MÜLLER in

_Jahrb. f. Philol. u. Paedag._ 1866, p. 395.

[248] «... nam et graeci (lyrici) multa licenter, et Horatium nolim in

quibusdam interpretari.» QUINTIL. I, 8, 6.

[249] In un MS. d'ORAZIO di Montpellier l'ode a Fillide «Est mihi

nonum superantis annum» etc. (IV, 11) è accompagnata da una notazione

musicale in cui è stata riconosciuta la melodia del famoso inno sacro

«Ut queant laxis Resonare fibris» etc. Cfr. Libri, _Cat. génér. des

MSS. des bibl. publ, des départ._ I, p. 454 sg; NISARD, _archives des

miss. scient. et litt._ 1851, P. 98 Sgg.; BAITER, _Horat._ II, p. 915

sgg.; JAHN. in _Hermes_ II, p. 419.

[250] «et volo quatenus ut fiat quantum potes satagas, et praecipue

de Vergilio et aliis auctoribus quos a me non legisti; exceptis his

in quibus aliqua turpitudo sonat.» ANSELM. op. 351. E così ben molti

altri. In un'antica poesia intitolata _Ad pueros_ leggesi:

«Pervigil oro legas cecinit quod musa Maronis,

Quaeque Sophia docet, optime, carpe, puer.»

Ved. AMADOR DE LOS RIOS, _Hist. crit. de la litt. Españ._ II, pp. 238,

339.

[251] «... satius est ut apprime sis, et in Virgiliana lectione, ut

optime potes, proficias.» LUP. FERRAR. _Epist._ 7.

[252] _Epist._ 103. Veggansi anche le epist. 1, 5, 8, 16, 37, 62,

104 colle quali chiede o manda codici di Cicerone, Gellio, Servio,

Macrobio, Boezio, Cesare, Quintiliano, Sallustio. La sua corrispondenza

giustifica quel ch'ei dice di sè stesso ad Einhardo (Ep. I): «Amor

literarum ab ipso fere initio pueritiae mihi est innatus, nec earum,

ut nunc a plerisque vocantur, _superstitiosa otia_ fastidio sunt. Et

nisi intercessisset inopia praeceptorum, et longo situ collapsa priorum

studia pene interissent, largiente Domino, meae aviditati satisfacere

forsitan potuissem.»

[253] «Non enim oportet fallaces commemorare fabulas, neque

philosophorum inimicam Deo sapientiam sequi, ne in iudicium aeternae

mortis Domino discernente cadamus... Non ego Saturni fugam, non Iunonis

iram, non Iovis stupra, non Neptuni iniuriam, non Aeoli sceptra,

non Aeneadum bella, naufragia vel regna commemoro: taceo Cupidinis

emissionem; non exitia saeva Didonis, non Plutonis triste vestibulum,

non Proserpinae stuprosum raptum, non Cerberi triforme caput: non

revolvam Anchisae colloquia, non Ithaci ingenia, non Sinonis fallacias:

non ego Laocoontis consilia, non Amphitrionidis robora, non Jani

conflictus, fugas, vel obitum exitialem proferam etc.» GREGOR. TURON.

(VI sec.) _Lib. miraculor._ 714.

[254] «Vae diebus nostris quia periit studium litterarum a nobis!»

_Praef. Hist. eccl. Franc._

[255]

«En meliora meo narrantur carmine gesta,

Non gladios nec tela refert pharetramque Camillae.»

MILO, _Vit. S. Amandi, Act. S. Febr._ I, 881 sg. Cfr. PETRUS, _Vit.

S. Theobaldi, Act. S._ IX, 165; ANON. _Vit. S. Remacli, Act. S._ II,

469 etc.; V. ZAPPERT, op. cit., not. 62. _Prolog. Vitae Wirntonis_,

ap. PEZ, _Thes._ I, 3, 339; cfr. WATTENBACH, _Deutschl. Geschichtsq._

(6ª ed.) II, p. 250. È un luogo comune presso i poeti cristiani il

contrapporre alle glorie pagane di Omero e di Virgilio i temi che,

più umilmente ma cristianamente, essi vogliono trattare. Tale è il

senso del Prologo di GIUVENCO alla sua versificazione della Storia

Evangelica. BEDA scrive:

«Bella Maro resonet, nos pacis dona canamus.

Munera nos Christi, bella Maro resonet.»

(_Hist. Angl._ p. 295). E così tanti altri anche prosatori e storici.

Così WIPONE (_Prolog. Vit. Chuonradi imp._) «Satis inconsultum est

Superbum Tarquinium, Tullum et Ancum, patrem Aeneam, ferocem Rutulum et

huiusmodi quoslibet et scribere et legere: nostros autem Carolos atque

tres Ottones, imperatorem Heinricum secundum, Chuonradum imperatorem

patrem gloriosissimi regis Heinrici tercii, et eundum Heinricum regem

in Christo triumphantem omnino negligere.»

[256] «Curiosum ceterum lectorem admoneo ut barbarismorum foedam

congeriem in hoc opusculo floccipendat, et veritati in vulgari eloquio

fidei aurem apponat, et quod hic inveniet simpliceter perlegat et

acsi in sterquilinio margaritam exquirat» etc. WOLFHARDUS (sec. IX)

_Vit. S. Walpurgis_ in _Act. Sanctor._ IV, 268 «Sed et si quis movetur

rusticitate sermonis soloecismorumque inconcinnitatibus, quas minime

vitare studui, audiat quia regnum Dei non est in sermone sed in

virtute, neque apud homines bonos interesse utrum vina vase aureo an

ligneo propinentur.» _Miracul. S. Agili_ in _Act. S._ II, 312; Cfr.

ANON. _Vit. S. Geraldi_ in _Act. S._ IX, 851. Molti scrittori, che in

fatto di purezza grammaticale non si sentono tranquilli, insorgono con

maniere stranamente rivoluzionarie contro la tirannia delle _regole di

Donato_. Gli esempi abbondano; basti qui riferire le seguenti curiose

parole dell'_Indiculus luminosus_ (n.º XX) di ALVARO CORDUBENSE (IX

sec,): «Agant eructuosas quaestiones philosophi et Donatistae genis

impuri, latratu canum, grunnitu porcorum, fauce rasa et dentibus

stridentes, saliva spumosi grammatici ructent. Nos vero _evangelici_

(!) servi Christi discipuli rusticanorum sequipedi» etc. Queste parole

si accordano in modo singolare con una orribile biografia di Donato,

forse ispirata da questa idea, che trovasi in un MS. di Parigi e fu già

più volte pubblicata (ultimamente dall'Hagen, _Anecdota Helvetica_ p.

259). Eppure Alvaro mostrasi nelle sue opere assai assiduo lettore di

Virgilio. Cfr. AMADOR DE LOS RIOS, _Hist. crit. de la lit. Española_

II, p. 102 sgg.

[257] Uno di questi è anche GREGORIO MAGNO: «non metacismi

collisionem fugio, non barbarismi con fusionem devito, situs motusque

praepositionum, casusque servare contemno: quia indignum vehementer

existimo ut verba coelestis oraculi restringam sub regulis Donati.»

_Praef. Jobi_ T. I, p. 6. Con quell'affettata conoscenza della

tecnologia grammaticale l'ingenuo grand'uomo si preoccupa di fare

intendere che il suo non volere non è non sapere. Del resto la realtà

di questa noncuranza non è provata dai suoi scritti.

La inimicizia di Gregorio il Grande per gli studi profani è stata

esagerata assai da molti scrittori, i quali da uno studio speciale

del medio evo da questo punto di vista non appresero quale sia il vero

valore ed il peso reale di certe espressioni, e non si accorsero che

l'atteggiamento di Gregorio rimpetto alla antichità classica è quello

stesso di cento altri distintissimi personaggi della chiesa medievale.

Interpretando malamente un luogo di GIOVANNI DI SALISBURY (_Polycrat._

II, e. 26) si è giunti a credere che Gregorio facesse bruciare la

biblioteca Palatina, mentre in quel luogo non si parla d'altro che

di libri di astrologia, teurgia e simili, dei quali fecero auto da fè

anche imperatori (Valente fra gli altri). È singolare come par facile

a taluni credere che dopo i Vandali e i Goti rimanesse a Gregorio

qualche biblioteca in Roma da bruciare alla sua volta! Questi errori

sono stati già eliminati da più di un critico ed equamente giudicati

da GREGOROVIUS, _Gesch. d. St. R. im Mittelalt._ II, p. 90 sgg. Non

s'intende come TEUFFEL (_Gesch. d. röm. Lit._ p. 1026) abbia voluto

farli rivivere. La tesi del sig. LEBLANC, _Utrum Gregorius Magnus

litteras humaniores et ingenuas artes odio persecutus sit_, Paris 1852,

è un'apologia da niente altro ispirata che dal sentimento cattolico.

[258] Questi luoghi comuni sono riassunti dall'anonimo e più veramente

umile autore del _Miracula S. Bavonis_ (sec. X): «Suscipiant

alii copiosam variae excusationis suppellectilem, videlicet quod

veritas nativa vivacitate contenta, non quaerat altrinsecam colorum

adhibitionem; et quod christianae fidei rudimenta, non ab oratoribus

sed a piscatoribus et idiotis sint promulgata; et quod regnum Dei

magis virtutis quam sermonis constet efficacia; aliaque perplura in id

orationis cadentia: mihi facilis apologiae patet occasio, scilicet cui

nullius eruditionis favet exercitatio» _Act. S._ II, 389; Cfr. SULPIC.

SEV. Op. I, 2; FELIX, _Vit. S. Guthlaci, Act. S._ III, 59; ANON. _Vit.

S. Conwoionis, Act. S._ VI, 212; ANON. _Vit. S. Martini, Act. S._ I,

557; WARMANNUS, _Vit. S. Priminii, Act. S._ IV, 128; OTHLO, _Vit. S.

Bonifatii_, ap. PERTZ, _Mon. Germ._ II, 358 etc.; ZAPPERT, op. cit.

not. 62.

[259] LEONIS _Epist._ ap. PERTZ, _Mon. Germ._ V, 687. Cfr. GREGOROVIUS,

_Die Stadt Rom im Mittelalter_ III, 527.

[260] «Et plorare Didonem mortuam quia se occidit ob amorem, cum

interea me ipsum in his a te morientem, Deus vita mea, siccis oculis

ferrem miserrimus» AUGUSTIN. _Confession._ lib. I, op. I, 53.

[261] _Vit. beati Alcuini_ in _Act. S._ IV, p. 147. _Monumenta

Alcuiniana_ ed. WATTENBACH et DUEMMLER, p. 21. Cfr. MONNIER, _Alcuin et

Charlemagne_ p. 9 sg.

[262] Nei versi premessi al suo Comm. sul _Cantico dei Cantici_ dice

Alcuino:

«Haec rogo menti tuae iuvenis mandare memento,

Carmina sunt nimium falsi haec meliora Maronis,

Haec tibi vera canunt vitae praecepta perennis,

Auribus ille tuis male frivola falsa sonabit.»

_Monumenta Alcuiniana_, p. 714.

[263] WRIGHT, _Biographia britannica literaria; Anglo-Saxon period_,

p. 42. Cfr. sulla tendenza e l'odio di Alcuino pei classici, LORENZ,

_Alcuin's Leben_ (Halle, 1829) p. 267 e 277.

[264] La biblioteca di Berna possiede un MS. di Virgilio che si crede

di mano d'Alcuino, o almeno copiato da un esemplare di lui. Cfr.

MÜLLER, _Analecta Bernensia_, III, p. 23-25.

[265]

«Et modo Pompeium, modo te, Donate, legebam,

Et modo Vergilium, te modo, Naso loquax;

In quorum dictis quamquam sint frivola multa,

Plurima sub falso tegmine vera latent.»

THEODULPH. _Carmin._ IV, 1.

[266] Curiosa a tal riguardo è l'ironica ammonizione in versi che

trovasi intitolata: _Versus S. Damasi Papae ad quemdam fratrem

corripiendum_, pubblicata per prima volta dall'AMADUZZI, _Anecd. Litt._

II, p. 387 e per ultimo dal RIESE nella sua _Anth. lat._ n. 765:

«Tityre, tu fido recubans sub tegmine Christi,

Divinos apices sacro modularis in ore,

Non falsas fabulas studio meditaris inani.

Illis nam capitur felicis gloria vitae,

Istis succedunt poenae sine fine perennes.

Unde cave frater vanis te subdere curis» etc.

[267] HERBERT. DE LOSINGA, _Epist._ p. 53-56; Cf. p. 63, 93.

[268] IOHANNES, _Vita S. Odonis, Act. S. saec._ V, p. 154; Cfr.

BRUCKER, _Hist. Philos._ III, p. 651; DU MÈRIL, _Mèlanges archèolog._

p. 462. Un altro racconto simile, relativo a S. Ugone, abate di Cluny,

trovasi presso VINCENZO DI BEAUVAIS (_Spec. hist._ 26, 4) «Alio tempore

cum dormiret idem pater, vidit per somnium sub capite suo cubare

serpentum multitudinem et ferarum, subitoque capitale excutiens et

exquirens supposita, invenit librum Maronis forte ibi collocatum; mox,

abiecto codice singulari, in pace requievit, cognovitque modum materiae

libri visioni congruere, quem obscoenitatibus et gentilium ritibus

plenum indignum erat cubiculo sancti substerni.» Cfr. LIEBRECHT, nella

_Germania_ di PFEIFFER X, p. 413, il quale però a torto suppone che ivi

si tratti del libro di negromanzia attribuito al poeta dalla leggenda

popolare, di cui parleremo nell'altra parte del nostro lavoro. Altra

leggenda simile trovasi in JACOPO DA VITRY; cfr. LÈCOY DE LA MARCHE,

_La chaire française au moyen age_, p. 439, ed in PASSAVANTI, _Specchio

di vera penitenza_, dist. I.ª cap. 2º.

[269] _Vit. S. Popponis, Act. S._ VIII, 594.

[270] Cfr. LUPI FERRAR. _Epist._ 20.

[271] V. OZANAM, _La civilisation chrét. chez les Francs_, p. 485, 501,

546.

[272] GLABER, _Histor._ ap. BOUQUET, _Rec. des hist._ etc. X, p. 23;

Cfr. OZANAM, _Documents inédits_ p. 10; GIESEBRECHT, _De litterarum

studiis ap. Italos primis medii aevi saeculis_, p. 12 sg.

[273] Presso WRIGHT, _A selection of latin stories from MSS. of the

XIII and XIV centuries_, p. 43 sg. Cfr. per altri esempi WATTENBACH,

_Deutschl. Geschichtsq._ (6ª ed.) I, 324 sgg.

[274] _Comm. a Dante_, Inf. I, 72.

[275] Oggi questa ha trovato difensori anche fra i gesuiti, ed in

materie che assai più della poesia toccano da vicino il cristianesimo.

Veggasi la notevole opera del pad. KLEUTGEN, _Die Philosophie der

Vorzeit vertheidigt_, Münster 1860-63.

[276] _Metalogicus_ I, cap. 3 sgg.; Cfr. _Hist. lit. de la France_ XIV,

SCHAARSCHMIDT, _Johannes Saresberiensis_ p. 212 sgg.

[277] Cfr. LÈCOY DE LA MARCHE, _La chaire française au moyen age_

(Paris 1868) p. 438 sg.

[278] Pubblicato dall'AMATI nell'_Archivio storico_ III ser. T. III, 1

(1866) p. 207 sgg.

[279] Alla fine di un catalogo dei manoscritti del celebre monastero

di Pomposa, redatto nell'XI secolo, l'autore prevede che taluni

disapproveranno la presenza in quella biblioteca di scrittori pagani,

ed a questi risponde coi soliti luoghi: «... Sed... non ignoramus

futurum fore quosdam superstitiosos et malevolos, qui ingerant procaci

cura indagare cur idem venerabilis abbas Hieronymus voluit gentilium

codices fabulasque erroris, exactosque tyrannos, divinae inserere

veritati, paginaeque librorum sanctorum. Quibus respondemus» etc. Cfr.

BLUME, _Iter italicum_ II, p. 117.

[280] Cfr. gli esempi riuniti da ZAPPERT, op. cit., not. 42, ai quali

moltissimi se ne potrebbero aggiungere.

[281] In un codice vaticano di Virgilio (n. 1570) del sec. X o XI

leggesi una dichiarazione del monaco che lo copiò, il quale, dopo

aver detto che ha fatto quel lavoro per fuggire l'ozio e per servire

alla comune utilità, soggiunge: «Quem (codicem Vergili) ego devoveo

Domino et Sancto Petro perpetualiter permansurum per multa curricula

temporum, propter exercitium degentium puerorum laudemque Domini et

Apostolorum principis Petri.» Su di un altro codice portante la dedica

a S. Stefano ved. PEZ, _Thesaur._ I, _Dissert. isagog._ XXV. In un

codice della biblioteca di Berna (sec. IX) leggesi: «Hunc Vergili

codicem obtulit Berno, gregis B. Martini levita, devota mente Domino et

eidem Beato Martino perpetuiter habendum; ea quidem ratione ut perlegat

ipsum Albertus consobrinus ipsius et diebus vitae suae sub praetextu

B. Martini habeat, et post suum obitum iterum reddat S. Martino.» DE

SINNER, _Catal. codd. MS. bibl. bern._ I, 627.

[282] _Encycl. de literis colendis_ ap. SIRMOND. _Conc. Gall._ II, p.

127.

[283] BALUZ. I, 237 (_Capitolar. del_ 789).

[284] Cfr. I. LAUNOII, _De scholis celebrioribus seu a Carolo Magno seu

post eumdem Carolum per occidentem instauratis liber_, unito all'_Iter

Germanicum_ di MABILLON, Hamburg 1717; e BAEHR, _De literarum studiis

a Carolo Magno revocate ac schola Palatina instaurata_, Heidelb. 1856.

È noto che anche in questa scuola Palatina Virgilio aveva un posto

d'onore, e taluni dei pseudonimi che assumevano gli accademici eran

desunti da esso. Così v'era chi chiamavasi VIRGILIO, chi DAMETA, chi

MENALCA etc.

[285] «Vergilium cecinisse loquar pia munera Christi.» PROBA _Praef. ad

Centon._; «dignare Maronem, Mutatum in melius divino agnoscere versu»

dice all'imp. Onorio un grammatico, dedicandogli un centone virgiliano

di argomento cristiano: v. _Anth. lat._ (RIESE) num. 735.

[286] «Audierunt quia Iesus transiret.» MATH. XX, 30.

[287] «Ad Maronis mausoleum, Ductus fudit super eum, Piae rorem

lacrymae; Quem te, inquit, reddidissem, Si te vivum invenissem,

Poetarum maxime!» BETTINELLI, _Risorg. d'Ital._ II, p. 18; DANIEL,

_Thes. Hymnolog._ V, 266. È falso ciò che qualcuno ha asserito, che

l'uso di cantare questi versi nella messa di S. Paolo esista tuttora a

Mantova. — Un grazioso aneddoto della vita di S. Kadok (V sec.) esprime

questo stesso sentimento di compassione cristiana per Virgilio pagano.

_Vita S. Cadoci_ ap. KEES _Lives of Cambro-British Saints._ Lond. 1855,

p. 8; cfr. LA VILLEMARQUÈ. _La Légende celtique._ Par. 1864, p. 202

sgg.

[288] ARNOB. _Adv. gentes_ III. 7; Cfr. BERNHARDY, _Grundr. d. röm.

Litt._ p. 92.

[289] Veggansi i luoghi raccolti dal PIPER nel suo scritto: _Virgilius

als Theolog und Prophet des Heidenthums in der Kirche_, pubblicato

nell'_Evangelischer Kalender_ del 1862, p. 17-55.

[290] Non mancano antiche raccolte di luoghi di scrittori pagani,

greci o latini, riferiti al cristianesimo. Un MS. della bibl. di

Vienna contiene: «Veterum quorundam scriptorum graecorum ethnicorum

praedictiones et testimonia de Christo et christiana religione, nempe

Aristotelis, Sibyllae, Platonis, Thucydidis et Sophoclis. Cfr. OEHLER

in _Philologus_ XIII, 752; XV, 328.

[291] Cfr. VERWORST, _Essai sur la 4.e Eclogue de Virgile._ Paris 1844;

FREYMÜLLER, _Die Messianische Weissagung in Virgils vierter Ecloge._

Metten 1852. (Non ho potuto procurarmi questi due scritti); PIPER,

op. cit., p. 55-80; CREUZENACH, _Die Aeneis, die vierte Ecloge und die

Pharsalia im Mittelalter_. Frkf. a. Main, 1864, p. 10-14.

[292] CONSTANTINI M. _Oratio ad sanct. coel._ c. 19-21. Questa

interpretazione di Costantino forma il soggetto di un lavoro

estremamente diffuso e non mai completato, di ROSSIGNOL, _Virgile et

Constantin le grand_, Paris 1845. L'autore chiude la parte pubblicata

del suo lavoro promettendo di provare che il discorso è opera, non di

Costantino, ma di Eusebio.

[293] EUSEB. _Vit. Constantini_ IV, 32.

[294] Questa traduzione fu pubblicata più volte separatamente; per

ultimo l'ha riprodotta HEYNE, _Excurs. I ad Bucol._, e ROSSIGNOL, op.

cit, p. 96 sgg.

[295] Cfr. ROSSIGNOL, op. cit., p. 181 sgg.

[296] LACTANT., _Div. instit._ I. VII, c. 24.

[297] «Nam omnino non est cui alteri praeter dominum Christum dicat

genus humanum:

Te duce, si qua manent sceleris vestigia nostri,

Irrita perpetua solvent formidine terras.

Quod ex Cumaeo, id est ex Sibyllino carmine se fassus est transtulisse

Vergilius; quoniam fortassis etiam illa vates aliquid de unico

Salvatore in spiritu audierat quod necesse habuit confiteri.» AUGUSTIN.

_Epist. 137 ad Volusian._ c. 12, Opp. ed. Bened. T. II, p. 309 sg. Cfr.

_Epist. 258_ c. 5, Opp. T. II, p. 670; _De Civ. Dei_ X, 27.

[298] «Quasi non legerimus Homerocentonas et Vergiliocentonas; ac

non sic etiam Maronem sine Christo possimus dicere Christianum qui

scripserit: Iam redit et virgo etc. Puerilia sunt haec et circulatorum

ludo similia, decere quod ignores.» HIERONYM. _Epist. 53 ad Paulin._ c.

7. Opp. T. I, p. 273.

[299] Cfr. FULGENT. _De contin. Vergil._ p. 761; _Scholl. Bernens._

(ed. Hagen) p. 775 sgg.; CRISTIANO DRUTHMAR (IX sec.) nota a quel passo

del Vangelo (Math. XX, 30) «Audierunt quia Iesus transiret» — «Iudaei

audierunt per prophetas, gentes quoque non per omnia ignoraverunt, sed

sophistae corum similiter denuntiaverunt; unde illud Maronis: Iam nova

progenies» etc. _Bibl. Patr. max._ (Lugd.) XV, 147; V. anche AGNELLUS,

_Lib. Pontific._; _Vit. Gratios._ c. 2 in MURATOR. _Script. rer. Ital._

T. II. p. I, p. 180; COSM. PRAG. _Chronic._ in PERTZ, _Mon. Germ._ T.

IX, p. 36.

[300] Cfr. su questa leggenda RUTH in _Heidelberger Jahrbücher_, 1849,

P. 905 sgg.

[301] VINCENT. BELLOVAC. _Spec. hist._ XI, c. 50; _Act. Sanctor. Aug._

T. II, p. 407.

[302] OZANAM, _Documens inédits_, p. 55.

[303] _Serm. II in fest. Nativit. Dom._, Opp. p. 80.

[304] _Purgator._ XXII, p. 67 sgg.

[305] _Introd. ad Theolog._ lib. I, c. 21; _Epist. 7 ad Helois._ p. 118.

[306] _De Christ. relig._ c. 24.

[307] V. STREET, _Some account of gothic archit. in Spain_. (Lond.

1869) p. 95.

[308] V. le notizie riunite dal PIPER, op. cit. p. 75 sgg.

[309] Tale fra gli altri è il VERWORST nella dissertazione sopracitata.

V. anche SCHMITT, _Rédemption du genre humain annoncée par les

traditions de tous les peuples_ (trad. de l'allem. par HENRION). Paris

1827, p. 122 sgg.

[310] Cfr. GRÄFENHAN, _Gesch. der class. Philolog. im Alterth._ I, p.

211 sgg.

[311] Cfr. ZELLER, _Die Philosophie der Griechen_, III, 1, p. 290 sg.

300 sgg.

[312] Già CELSO che nella polemica si serviva dell'allegoria pei miti

pagani, accusava i giudei e i cristiani di abusare di questo mezzo pei

miti loro; IV, 50, 51.

[313] Cfr. BERNHARDY, _Grundr. d. griech. Literat._ II, 1, p. 201 sg.

[314] _Epist._ 108, 24-29.

[315] Il solo dato ben positivo è questo che Fulgenzio è certamente

posteriore a Marziano Capella da lui citato, il quale secondo le

ricerche dell'ultimo suo editore EYSSENHARDT (Lips. 1866), completate

da L. MÜLLER (_Neue Jahrbb. f. Phil. u. Paedag._, 1867, p. 791 sg.)

deve avere scritto prima del 439. Quanto all'altro limite, più dotti lo

hanno cercato quasi contemporaneamente in questi ultimi tempi, ma senza

riuscire ad alcun positivo risultato. Il sig. ZINK nel suo notevole

lavoro su Fulgenzio (_Der Mytholog Fulgentius_, Würzburg 1867) porrebbe

la redazione del _Mythologicon_ fra il 480 e il 484. Il REIFFESCHEID

servendosi dello scritto, da lui richiamato a luce, _De aetatibus mundi

et hominis_ (_Rheinisches Museum f. Phil._ XXIII (1868) p. 133 sg.),

il quale molto probabilmente appartiene a questo stesso Fulgenzio,

torna ad una antica opinione che riferiva il _Mythologicon_ al tempo

di re Hunerico (523). Intanto L. MÜLLER (_N. Jahrbb. f. Philol. u.

Paedag._ 1867, p. 796) fissava la data del 456. JUNGMANN (_Quaestiones

Fulgentianae_, negli _Acta societatis philologae Lipsiensis_, ed.

Frid. RITSCHELIUS. Lipsiae 1871, T. I, p. 49 sgg.) crede Fulgenzio

nato verso il 480, e il _Mythologicon_ scritto nel 523 o 524. Per le

opinioni anteriori veggasi LERSCH nella sua edizione del _De abstrusis

sermonibus_ (Bonn, 1844) p. 1 sgg.

[316] Il _De Continentia_ trovasi pubblicato nei _Mythographi latini_

di VAN STAVEREN (Lugd. Bat. 1742). Una edizione critica più moderna e

soddisfacente non esiste. Ved. su questo scritto di Fulgenzio GASQUY,

_De Fabio Planciade Fulgentio Virgilii interprete_ in _Berl. Stud. f.

cl. Philol._ VI (1887).

[317] «Bucolicam Georgicamque omisimus in quibus tam mysticae sunt

interstinctae rationes» etc. p. 738. «... Ergo doctrinam mediocritatem

temporis excedentem omisimus, ne dum quis laudem quaerit nominis

fragmen reperiat capitis.» p. 739. Nella biblioteca di Padova esiste

un MS. del sec. XIV portante il titolo: _Fulgentius super Bucolica et

Georgica Vergili_ (cf. LERSCH, p. 96). Ho esaminato quel MS. e mi sono

facilmente convinto che il nome di Fulgenzio gli è stato applicato

gratuitamente; Cfr. il mio articolo nella _Revue critique_, Agosto

1869, p. 136.

[318] «Maius opus moveo, nec enim mihi sufficit una, Currite Pierides»

etc.; p. 740.

[319] «Serva istaec, quaeso, tuis Romanis quibus haec posse laudabile

competit et impune subcedit. Nobis vero erit maximum si vel extremas

tuas contigerit perstringere fimbrias» p. 742.

[320] Quatinus, inquit, tibi discendis non adipata crassedo ingenti,

quam temporis formido periculo reluctat, de nostro torrentis ingenii

impetu urnulam praelibabo quae tibi crapulae plenitudine nauseam movere

non possit. Ergo vacuas fac sedes tuarum aurium, quo mea commigrare

possint eloquia» p. 742.

[321] «Sed ut sciam me non arcadicis expromtare fabulam auribus, primi

nostri continentiam libri narra» p. 747.

[322] «Aeolus enim graece quasi Aionolus id est saeculi interitus

dicitur» p. 748.

[323] «Achates enim graece quasi ἀχῶν ἔθος, id est tristitiae

consuetudo» p. 750.

[324] «Palinurus enim quasi Planonorus, id est errabunda visio» p. 753.

[325] «Misio enim graece obruo dicitur (?): αἶνος vero laus vocatur» p.

753.

[326] «Caron vero quasi Cronon id est tempus» p. 756.

[327] «Acheron enim graece sine tempore dicitur» p. 756.

[328] «Ausonia enim ἀπὸ τοῦ αὐξάνειν dicitur, idest cremento» p. 763.

[329] «et uxorem petit Laviniam, idest laborum viam» p. 763.

[330] «Turnus enim graece dicitur quasi θοῦρος νοῦς, furibundus sensus»

p. 764.

[331] «Messapus, quasi μισῶν ἔπος» p. 765.

[332] Virgilio dice in un luogo: «Tricerberi autem fabulam iam superius

exposuimus» (p. 756). Di questa infatti si parla nell'altra opera di

Fulgenzio, il _Mythologicon_ I, 5.

[333] ZINK (op. cit., p. 27) crede che sia andata perduta la fine

dell'opera o che l'autore l'abbia lasciata in tronco. JUNGMANN (op.

cit., p. 73) osserva giustamente che nè l'una nè l'altra cosa può

ammettersi. E realmente si vede chiaro che dall'ottavo libro in poi

l'autore, annoiato del suo lavoro, ha tirato giù in fretta chiudendo in

quel brusco modo.

[334] Un esame accurato della latinità Fulgenziana ha intrapreso per

primo il ZINK nell'op. cit., p. 37-62.

[335] Non solo la posteriorità del _De Continentia_, ma anche il suo

legame col _Mythologicon_, nell'idea dell'autore, vien posto in chiaro

pur da quella espressione già citata: «Tricerberi autem fabulam iam

_superius_ exposuimus» p. 756.

[336] «O vatum latiaris autenta! itane tuum ingenium clarissimum tam

stultae defensionis fuscare debuisti caligine? qui dudum in Bucolicis

mystice persecutus dixeras: Iam redit et virgo» etc. p. 761.

[337] Pagg. 743, 746, 753, 755.

[338] Cfr. LERSCH, op. cit., p. 19 sgg.; ZINK, op. cit., p. 75 sgg.

[339] «... unde improbissimo cuique pleraque fingendi licentia est,

adeo ut de libris totis et auctoribus ut succurrit, mentiantur tuto,

quia inveniri qui nunquam fuere non possunt,» QUINTIL. I, 8, 21.

[340] È noto fra gli altri per queste invenzioni il cosmografo

Ravennate. Cfr. per altri esempi HERCHER, _Ueber die Glaubwürdigkeit

der neuen Geschichte des Ptolemäus Chennus_, in _N. Jahrb. f. Philol.

u. Paedag._ 1853, Supplem. I, p. 269 sgg.; ZELLER, _Vorträge und

Abhandlungen geschichtlichen Inhalts_, p. 297 sgg.

[341] «Hic certe omnis lector expavescere potest acumen ingenii

eius qui totam fabularum seriem secundum philosophiam expositarum

transtulerit vel ad rerum ordinem, vel ad humanae vitae moralitatem.»

_De script. ecclesiast._ c. 28.

[342] «qui totum opus Vergili ad physicam rationem referens, in lutea

quodammodo massa auri metallum quaesivit» id. ibid.

[343] Cfr. ZINK, op. cit., p. 13 sgg., BERNHARDY, _Grundr. d. röm.

Litt._ p. 868.

[344] «scribit enim (Vergilius) in quantum est philosophus humanae

vitae naturam. Modus vero agendi talis est: sub integumento describit

quid agat vel quid patiatur humanus spiritus in humano corpore

temporaliter positus» etc. Ved. COUSIN, _Ouvrag. inéd. d'Abélard_, p.

283 sgg. Cfr. DEMIMUID, _De Bernardo Carnotensi grammatico professore

et Virgili interprete_. Paris, 1873.

[345] «Procedat poeta Mantuanus, qui sub imagine fabularum totius

philosophiae exprimit veritatem» _Polycratic._ VI, c. 22; «Vergilium

in libro (Aeneidos) in quo totius philosophiae rimatur arcana.»

_Polycratic._ II, c. 15.

[346] _Polycratic._ VIII, c. 24. Cfr. SCHAARSCHMIDT, _Johannes

Saresberiensis_, p. 97 sg.

[347] «Et sciendum est quod Vergilius considerans trinam vitam

scilicet, contemplativam voluptuosam et activam, opera tria

conscripsit, scilicet Bucolicam per quam vitam contemplativam

demonstrat, et Georgicam per quam vita voluptuosa intelligitur... et

Aeneidos per quam datur intelligi vita activa.» _Comm. in Verg. Aen._,

Cod. Bibl. S. Marc. Venet. cl. XIII (lat.) n. 61, col. 3. Vedi le

stesse parole tratte da un cod. della bibl. di Vienna (sec. XIV) presso

ZAPPERT. op. cit., p. 16.

[348] _Convito_, IV, 24, 26.

[349] CHRISTOPH. LANDINI, _Disputation. Camaldul._ lib. III, IV (_in P.

Vergilii Maronis allegorias_).

[350] Niuno vorrà prendere sul serio le parole che Fulgenzio rivolge

a Virgilio sul principio «tantum illa quaerimus levia quae mensualibus

stipendiis grammatici distrahunt puerilibus auscultationibus» (p. 742).

È chiaro non esser questa che una iperbole colla quale l'autore vuol

significare gli abissi immensi della sapienza virgiliana e ostentare la

propria modestia dinanzi al poeta.

[351]

«Si quaecumque velit lector addat seriei

Non poterit libri certus sic textus haberi.»

Virgilio nel Medio Evo, vol. I · 第 44 / 46 题