_Marto_ 12-15, 1904.
Hodiaŭ, denove sidante antaŭ la Remingtono mi skribas malmultajn
vortojn pri mia memorinda libertempeto inter la Esperantistoj en
Francujo. Tion ĉi mi faras por plenumi la deziron de multaj legantoj
de The Esperantist. Estus facile fari unu el du aferoj--aŭ
plenigi libron je la temo, aŭ nenion skribi. Por la unua, tempo
mankas: la duan mi ne devas fari, ĉar mi bedaŭrinde promesis ion
verki.
Mi do volas esperi, ke miaj novaj transmaraj amikoj pardonos skizon
tiel mallongan pri tiel interesa temo.
Ĉu estas multaj, krom Esperantistoj, kiuj jam de longe estas
havintaj longan amikan korespondadon kun tiuj, kiujn ili ankoraŭ
neniam vidis? Estas eble; sed certe mi multe antaŭpensis pri tiu ĉi
vojaĝeto kiu ebligus min vidi tiom da Esperantistoj, kun kiuj mi jam
havis tre agrablajn interrilatojn.
Trankvila martransiro kaj komforta vagonaro permesis iom da dormo,
antaŭ ol mi alvenis, je la sepa matene, en la Gajan Ĉefurbon.
Pri la vidindaĵoj kaj interesaĵoj de tiu ĉi Parizo ne estas necese
skribi. Tiuj ĉi estas por ĉiuj, ne sole por la Esperantistaro.
Sed la kora akcepto, kiun donis al mi Sinjoro Gaubert, Sekretario de
la Pariza Grupo, estis Esperantista privilegio. Vizitinte la
eldonistojn, Sroj. Hachette, mi iris al la oficejo de la Sueza Kanalo
Kompanio, kiun Sinjoro Gaubert ŝerceme nomas sia _malliberejo_! Vere
tre luksa malliberejo. Ni en Anglujo ne havas, mi kredas, tiajn
oficejojn. Tie ĉi mi ankaŭ renkontis lian kolegon, Sinjoron Massé,
kiu ankaŭ estas alia Sekretario de la Grupo Pariza.
La unua objekto, kiu frapas la okulojn, estas bela modelego de la
mondfama kanalo. Verŝajne estis pli facile elfosigi la sablon de la
Dezerto ol tratranĉi la Panamajn montojn, tamen la grandeco de la
entrepreno estas tute videbla. Ni kunmatenmanĝis tie ĉi, kaj la
kuirado, kiel la konstruaĵo mem, estis bonega.
Poste mi vizitis Sinjoron Fruictier, la tre agema Redaktoro de la
_Lingvo Internacia_, kaj de la _Internacia Scienca Revuo_. Post
agrabla interparolado ni diris "_Ĝis la Revido_" kaj mi foriris por
renkonti Sinjoron Bourlet, Prezidanto de la Grupo Pariza.
Pri li, lia sindonemeco kaj nelacigebleco, mi kompreneble estis multe
aŭdinta; kaj do estis por mi tre granda plezuro persone konatiĝi
kun tiu ĉi afablega kunbatalantestro. Kun li estis sia kuzo, Sinjoro
Mehrmann, Sekretario de la Grupo de Château Thierry. Ŝajnas ke la
tuta parencaro de Sinjoro Bourlet Esperantiĝis, krom unu, kiu
ankoraŭ okupas sian tempon je la lernado de la Angla lingvo. Tiu ĉi
estas tre prava, sed ĉu ne estus pli bone, se oni lernus la Anglan
per Esperanta lernolibro? Babilante, ni malrapide promenadis al la
Palais Royal. Tie alveninte, ni eniris Restoracion Vefour, kie mi
eltrovis, ke oni preparis grandan festenon. Tie ĉeestis pli ol dudek
kvin Samideanoj, kies nomojn mi jam konis, sed kies plimulton mi ne
ankoraŭ vidis.
Mi ne povas tie ĉi nomi ĉiujn ĉeestantojn: sufiĉe ke mi diru, ke
M. le Général Sébert (Membro de la Instituto), M. de Ménil (de
Jarlibra famo), M. Rollet de l'Isle (kiu klopodas pri marista
vortaro) kaj preskaŭ ĉiu eminenta Pariza Esperantisto ĉeestis,
krom M. Cart kaj M. de Bréon, kiuj bedaŭrinde, ne povis partopreni.
Dum la vespermanĝo, niaj Samideanoj sendis koregajn salutojn al
ĉiuj Britaj Esperantistoj, kaj fidis, ke ni ĉiam laboradu kune kun
niaj Francaj Gefratoj por certigi la tutmondan alprenon de nia kara
afero.
Kompreneble mi respondis je tiu ĉi afablega sendaĵo, kaj faris
mallongan raporton pri la nuna stato de Esperanto ĉi tie, kaj ankaŭ
diris, ke ni en Anglujo esperas baldaŭ atingi tiun altan lokon, kien
nun estas alveninta nia energia fratino, Francujo.
Tiu ĉi estis la unua okazo kiam mi estis devigata fari paroladon
Esperantan, kaj mi timas, ke mi suferis je iom da timemo. Mi do estis
feliĉa, kiam mi estis fininta la paroladeton de dankesprimo pro la
granda afableco de niaj Parizaj Samideanoj, esperinte, ke ni en
Londono baldaŭ povos montri al ili kelke da niaj vidindaĵoj.
Poste ni aŭskultis Esperantajn kantojn. La Gesinjoroj de Ménil
ambaŭ estas Esperantistoj, kaj muzikantoj, kaj verkis kelkajn tre
melodiajn kantojn. Ni ankaŭ kantis _La Vojo_, de M. Deshays, kiu
venis Londonon dum la pasinta jaro. Poste ĉiuj ĉeestantoj
fotografiĝis per magnezia lumo, kaj, se la rezultato estos bona, ĝi
eble enmetiĝos en The Esperantist.
Je la noktomezo mi eniris la Hotelon por dormi, kaj sonĝi, ke mi de
plu estas nur H.B.M. sed ke mi fariĝis eminentulo ia, kiu faras
plezurprogreson.
Je la sekvanta mateno, vekiĝinte, mi plezure vidis ke mia horloĝo
montris nur la sepan kaj, sekve, ankoraŭ duonhoro da litkuŝado
restis por mi. Estas terure, mi kredas, se oni devas elsalti en la
malvarmecon, tuj post vekiĝo! Mi do trankvile kuŝadis, sed, subite,
mi ektimiĝis! La horloĝo _ankoraŭ_ montras la sepan! Ĉu la
eminentulo estas enirinta belan landon, kie tempo ne estas? Mi
aŭskultas: ne, la horloĝo haltis. Certe mi estas mankinta la
vagonaron. Rapidege mi min vestas, kaj iras al la stacidomo. Ĝojo!
Estas nur la oka, kaj estas sufiĉe da tempo.
Jam brilis la suno en sennuba ĉielo, kiam mi renkontis Sinjoron
Bourlet, kaj eniris kune kun li, en trovarmigitan vagonaron. Kial la
Francaj vagonaroj ĉiam estas tiel varmegaj? Mi preskaŭ ne povis
spiri, kaj miaj piedoj estis preskaŭ rostitaj sur la fera supraĵo
de la varmigilo.
Ĉirkaŭ la dekunua, ni alvenis en Château Thierry, kaj denove
renkontis Sinjoron Mehrmann, kiu kondukis nin ĉe Sinjoro Borson, la
Prezidanto de la nova Grupo tie. Kun li estis rondeto Esperantista,
kaj ni babiladis dum kelkaj minutoj. Mi tiam eltrovis, ke la ĉampana
vino en ĉampanlando estas multe pli bongusta, laŭ mia opinio, ol
tiu, kiun ni havas en Anglujo. Mi rakontis al la ĉeestantoj, ke mi
biciklete vizitis, antaŭ unu jaro, la urbeton, kaj ke mi multe
admiris la Urbestrejon, kie ni poste devis paroli. Kaj certe, se iu
estis dirinta ke post malpli ol unu jaro mi enirus tiun Urbestrejon,
per frako kaj fumpotĉapelo vestite, por paroladi iom pri Esperanto,
mi ne estus povinta ĝin kredi. La vero estas ofte tre, tre stranga.
Ĉar la suno estis tiel brila, ni kune supreniris al la antikva
kastelo, aŭ, pli korekte, la kastelejo, de la Reĝo Theodoriko II.,
kiu donis sian nomon al la urbeto. La Esperanta Grupo nomas sin
_Grupo Kastelteodorika_.
Je la tagmezo, ni malsupreniris de tiu ĉi aglonesto, kaj eniris la
belan hejmon de Madame Mehrmann, kie ni tagmanĝis.
Tiu ĉi memorigas al mi, ke antaŭ enirinte Francujon, mi timis la
Francan kuiradon: sed tute senkaŭze. Se nur niaj kamparaj gastejoj
estus tiel komfortaj, kiel estas tiuj de niaj najbaroj, ni kredeble
vidus pli da alilandaj turistoj.
Dum tiu ĉi vojaĝo mi multe eksciis pri la ĉiutaga Franca vivado,
kiu certe neniam estus lernita, se mi ne estis estinta Esperantisto,
eĉ kun perfekta kono de la Franca lingvo; kaj mi denove devas danki
la tre afablajn gesinjorojn, kiuj min tiel kore gastigis.
Post la tagmanĝo, Sinjorino de Ménil ludis sian tre melodian
Esperantan Valson. Ni poste procesiis tra la stratoj al la bela
blanka Urbestrejo, kiu altiris tiom da mia atento la antaŭan jaron.
Ni eniris belegan ĉambregon, pentritan kaj ornamitan, kie troviĝis
granda Kastelteodorikanaro. La vetero estante tiel bela, ni timis, ke
nur malmulte da personoj ĉeestus, sed ni eraris, kaj mi ĝojis vidi
inter la kunvenintoj, multajn junulojn.
Ĝis nun preskaŭ ne estis okazo por memori, ke mi komprenis la
Francan lingvon, ĉar, kompreneble, ni ĉiam interparoladis
Esperante. Sed nun mi trovis, ke mi ne perdis mian tempon je la
ellerno de tiu malfacila, sed bela, lingvo. Mi perfekte komprenis la
rimarkindan paroladon, kiun faris Sinjoro Bourlet. Sed ĉiuj bonaĵoj
finiĝas, kaj mi multe bedaŭris, ke mi povis kompreni la Francan,
kiam, paroladmeze, mia amiko deziris, ke mi diru iom _en la Franca_
por montri, ke estas preskaŭ neeble, ke alilandulo perfekte lernu
lingvon tiel malfacila kaj neregula. Vere miaj aŭdantoj estis tre
paciencaj, kaj ne multe ridis je mia penado, sed mi multe ĝojis,
kiam oni lasis min denove paroladi Esperante! Ĉu tiu ĉi provo
varbigis kelkajn el la ĉeestantoj?
Je la kvina horo la kunveno finiĝis, kaj ni faris unu aŭ du
vizitetojn antaŭ ol ni reeniris la hejmon de la gastama Sekretario.
Dum mia antaŭa mallonga ĉeestado en Château Thierry, mi perfekte
konatiĝis kun la naturaj belaĵoj de la regiono, sed nun, dank' al
Esperanto, mi konas iom pri la tieaj loĝantoj, kaj iliaj belaj
hejmoj.
Rapide, tro, tro rapide, alvenis la forirtempo, kaj la varmega
vagonaro nin reportis Parizen.
Kompreneble la kunvojaĝantoj multe interesigis, aŭskultante nian
Esperantan interparoladon. Ĉu ili kredis ke ni ne estis samlanduloj?
Je la dekunua (nokte) mi devis diri adiaŭ al mia tre sindonema nova
amiko, kaj mi tramis al Gare de Lyon, kie la stacidomo estis gajigita
de ĉiaspecaj soldatoj.
La vagonaro forveturis je la unua horo. Mia sola kunvojaĝanto estis
oficiro iranta al Tonkino. Ni kunparoladis iom, pri Esperanto inter
aliaj temoj, kaj li diris, ke eble li lernus la lingvon vaporŝipe,
anstataŭ ĉiam kartludadi.
Tiam, ĉar la vagono ne estis tro varma, mi metis sur min kovrilon,
kaj bone dormis.
La dekunuan de la 14a Marto mi alvenis Diĵonon, kaj, dank' al la
verda stelo en la butontruo, mi estis rekonita sur la strato de
Sinjoro Jullien, la Sekretario de la Grupo. Li kondukis min en
Bufedon, kie kelkaj konataj Esperantistoj kunveniĝis, kaj kie ni
tagmanĝis. Sinjoroj Boirac (Rektoro de la Universitato), Lambert
(Profesoro ĉe la Universitato), Lallemant (Kunverkanto de
_Diversaĵoj_), Sinjorino Bastoul (Vicprezidantino de la Grupo), kaj
multaj aliaj ĉeestis.
Dum la manĝado, Sinjoro Boirac klarigis al mi la proponon pri la
venonta Libertempa Kurso ĉe la Diĵona Universitato, pri kiu mi
aliloke skribos. Kompreneble tiu ĉi devas multe helpi nian aferon,
se diverslandanoj povos tie renkontiĝi.
Poste Sinjoro Jullien afable kondukis min en la antikvan palacon de
la Burgundaj Dukoj, kaj en la muzeon, kie troviĝas la famegajn
Flamandajn skulptaĵojn. Sed tiuj ĉi ankaŭ ekzistas por ĉiuj, kaj
mi devas nun konduki miajn legantojn en la domon de Sinjorino
Bastoul, kie ili aŭdos min, en fonografon parolante, donante koregan
dankesprimon al la tieaj samideanoj pro ilia tre kora akcepto, kaj
esprimante la esperon ke ni havu tian kunvenon en Londono.
Mi ankaŭ vizitis la grandegan biskvitfarejon _Pernot_, kaj multe
interesiĝis. Vere la pureco kaj praktikeco tie estas tre
rimarkindaj.
Enirinte la Hotelon de la Cloche (Sonorilo), kie la Grupo kaj la
Angla Klubo kunvenadas, mi vespermanĝis, kaj havis mallongan minuton
por skribi raporteton Londone pri mia vojaĝo, kaj poste rapidis al
la Universitato, por ĉeesti ĉe la Grupkunveno. Mia alveno estis
anoncita en la lokaj ĵurnaloj, kaj la ĉambrego estis tute plenigita
por aŭdi Anglan Esperantiston.
Sinjoro Lambert klarigis kelkajn punktojn pri la Esperanta
Gramatiketo laŭkutime, kaj poste mi alparolis la ĉeestantojn en
Esperanto, dirante ke ni en Londono kun granda intereso rimarkas la
antaŭemecon de Diĵono. Cetere, mi legis sciigeton de nia agema
Malta apoganto, Doktoro Busuttil, kiu elmontris, ke Anglujo ne estas
la sola lando, kie oni rimarkas tiun ĉi.
La kunveno finiĝinte, ni kune eniris kafejon antaŭ ol reveni al la
Hotelo, tie pasigi la nokton, se oni povas nomi nokto la tempon de
noktomezo ĝis la kvina kaj duono, je kia horo vagonaro ekforiras
Lionon.
La Grupo de Beaune afable invitis min ĉeesti ĝia kunveno je la
sekvanta tago, sed mi devis malakcepti, ĉar oni atendis min Lione
tagmeze. Tamen mi promesis viziti Beaune je mia reveno, Marto 25.
Vere Diĵono enhavas multe da Samideanoj, unu el kiuj rekonis min
matene en la stacidomo, kaj vojaĝadis kun mi.
Marto 15 ankaŭ estis belega tago, suno kaj blua ĉielo ĉie.
Alveninte la grandegan kaj belegan Lionon, mi sekvis la konsilojn de
la sindonema Profesoro Offret, kaj ni renkontiĝis por tagmanĝo kune
kun Doktoro Dor, kaj aliaj Komitanoj de la Grupo.
La legantoj memoros, ke estis Sinjoro Offret, kiu ĵus eldonigis la
raporton pri la _nuna stato de Esperanto en la mondo_, kaj mi havis
la privilegion vidi la respondojn, kiujn li ricevis. Vere la Liona
Grupo estas tre feliĉa, je la posedo de tia Sekretario; kaj, kiam mi
rimarkis la bonordigadon de ĉiuj la Grupaj aferoj, mi tuj deziris
eksiĝi la Sekretariecon de la Londona Klubo, por ke iu havanta pli
da tempo povu pli energie klopodi pri la afero.
Liono estas vasta kaj belega urbo, kaj vere la samideanoj ne
permesis, ke mi foriru antaŭ ol mi estis vidinta la ĉefajn
vidindaĵojn, pro kiu mi ilin korege dankas. Sed tie ĉi ankaŭ la
Silka Muzeo; la Pentraĵaroj; la mirinda vidaĵo de la Neĝaj Alpoj;
la bela Parko; la kunfluo de la du riveregoj, la Saône kaj la
Rhône; ekzistas por ĉiuj vizitantoj, ne sole por Esperantistoj. Mi
do nur priskribos la plezuran kunvenon vespere, post ke ni estis
kunvespermanĝintaj. Ĉe tiu ĉi kunveno, mi parolis en Esperanto, de
mia tuta libertempo. Kaj, vere, mi tiom da interesaĵoj kaj
memorindaĵoj estis vidinta, ke la tagoj ŝajnis esti semajnoj!
Sed nun, bedaŭrinde, tiu ĉi Esperanta vojaĝo preskaŭ finiĝis. Mi
estas serĉonta kvieton kaj sanon je la belaj Italaj Malalpoj. Mi do
foriris de Liono noktomeze, kaj vekiĝis apud St. Raphael, kie oni
unue vidas la belan, bluegan Mediteranean Maron.
_Marto 16-27._
Vere estas felando, tiu ĉi mirinda regiono. Palmoj, oranĝoj, belaj
vojoj por la bicikleto, ĉiaspecaj kaj ĉiakoloraj floroj, kaj miloj
da tiaj belaĵoj. Kaj, super ĉiu, la ĉiam brila suno, la helega
aero. Vere, kiam oni trovas tian pejzaĵon en Marto, oni ne povas
eviti pripensi Londonon. Tamen mi amas Londonon, eĉ kun ĝia nigreta
kaj ofte iom malgaja vidiĝo!
Pri la belaĵoj de felando mi ne tie ĉi devas skribi, sed mi neniam
povos sufiĉe danki Esperanton, kaj la Esperantistojn, por ke ili
ebligis al mi tian vojaĝon. Sinjoro Bicknell, kiu gastigis min, kaj
kies nomo estas tiel bone konata de la legantoj de The
Esperantist, estas tiel afabla, kiel liaj skribaĵoj estas
interesplenaj. Mi multe ĝuis oftajn ekskursojn kun li en la
montaron, aŭ promenante, aŭ bicikletante.
Ĉiam, kiam oni estas feliĉega, la tempo ŝajne flugas je
ventoflugiloj, kaj estis tre malĝoja, kiam la fino de la libertempo
proksimiĝis, kaj estis necese reeniri la varmegajn vagonarojn.
Mi vizitis la palm- kaj oroplenan Monte Carlo, kie oni ne bezonas
esti alkemiisto por ŝanĝi arĝenton en oro (aŭ oron en nenio). Tiu
ĉi loko ŝajnis esti la plej bela el ĉiuj. Tamen, je mia alveno
tie, la hajlo kaj neĝo falegis, kaj ĉiuj la belaj parkfloroj estis
per kovriloj ŝirmitaj. Tiu ĉi estis la sola sensuna tago!
Mi ankaŭ vizitetis Nice kaj vidis Sinjoro de Villemain, la
Sekretario de la Grupo.
En Nice ankaŭ mi perdis mian poŝlibreton, enhavantan belan poemon
kaj multe da sciigoj por la Gazeto!
Je la 25 Marto, antaŭ la tagmezo, mi alvenis en Beaune (Cote d'Or,
ne Alĝerujo, kie la fervojistoj deziris min sendi). Sur la promenejo
de la stacidomo troviĝis la verda stelo, kaj mi konatiĝis kun
Sinjoro Cyrot, Sekretario de la Grupo. Ni kunforiris, kaj tagmanĝis
kun la komitataro, kaj mi denove ĝuis la gastamon de la
Esperantistoj.
Poste ni vizitis la rimarkindan _Hostel Dieu_, kaj ĝian mirindan
pentraĵon de la Fina Juĝo; ni rampis en la Sonorilejon (Beffroi)
eniris la Parkon kaj eksciis iom pri _truloj, kiuj manĝas cignojn_!
Je vespermanĝo, tre ŝerca okazo multe ridigis nin. Ni kunparoladis
en la Hotelo ĉiam en Esperanto, sed, subite, oni diris frazon, kiun
mi tute ne povis kompreni. Eĉ je la dua fojo la afero estis
nekomprenebla. Fine mi lernis ke la nekonataj vortoj estis en la
Angla lingvo! Jen interesa fakto por tiuj, kiuj kredas, ke la
malfacila Angla lingvo devas esti uzata por ŝlosillingvo.
Post vespermanĝo ni kuniris al la Liceo, kie Sinjoro Mathouillet
faras Esperantan kurson, kaj mi renkontis alian aron da samideanoj.
Beaune estas centro de la vinkomerco de Francujo, kaj M. Deschamps,
komitatano de la Grupo, elpensis novan sistemon por figuri per la
botelo, la participojn Esperantajn. Sur paperego, oni vidas tri
virojn, la unua tenas en mano botelon da Beauna vino. Li estas
_trinkonta_, kaj la vino estas _trinkota_. La dua viro jam suprenigis
la botelon al la buŝo, kaj estas _trinkanta_, kaj la vino estas
_trinkata_. Sed la tria viro, kun tre gaja mieno, multe dancadas,
malplena botelo en mano. Li estas _drinkinta_, kaj la vino ne plu
estas, ĝi estas _trinkita_!
Sed la Grupo ankaŭ posedas indan poeton, kaj espereble legantoj de
The Esperantist povos parkere lerni kelkajn Beaunajn
poemojn, sendube inspiritajn de la Beauna vino.
Noktomeze mi adiaŭdiris, kaj eniris la vagonaron kaj alvenis en
Parizo matenfrue de la 26 de Marto. Ne plu Esperantante, mi pasigis
la tagon en la Palaco de la Louvre, kaj en la Jardin des Plantes.
Poste, tre laciga, mi aĉetis Anglan Gazeton, por vidi ĉu ĝi estas
ankoraŭ en Esperanto presata; kaj, vidante, ke ne eĉ estas _kolono_
Esperanta tie, mi rapidis al Londono por demandi la kaŭzon.
En la vagonaro mi varbis unu aliĝonton, sur la vaporŝipo alian.
Alveninte en Londono, mi trovas, ke la vetero ankoraŭ estas tre
malvarma. Oni tremetas, kaj pensas pri la Itala varmeco, kie oni
preskaŭ deziras sekvi la ekzemplon de niaj unuaj gepatroj pri la
vestaj aferoj.
_Kaj poste._
Vere, kiam la Esperanta movado en Anglujo ĝajnis tiom da profesoroj,
Doktoroj, kaj eminentuloj, kiom ĝi nun havas en Francujo, la lingvo
estos venkinta! Ĝis nun, bedaŭrinde, nur malmulte da instruistoj
kaj scienculoj interesiĝis je la afero. Sed sendube tiu ĉi baldaŭ
venos, kaj tiam ni, kune kun niaj simpatiaj Francaj amikoj, povos
vidi la belegan rezultaton de niaj senĉesaj klopodoj--la alprenon de
Esperanto tutmonde.
Ju pli oni esploras la Esperantistaron, des pli oni konvinkiĝas je
la granda estonteco de la lingvo. Ĉie Esperantistoj kunpensas pri
ĝia praktikeco kaj netuŝebleco. _Ĉie ni estas veraj Samideanoj!_
_Ĝis la Revido! Ĝis la Revido!_
H. Bolingbroke Mudie.
March 12-15, 1904.
To-day, sitting at the Remington once more, I write a few words about
my memorable little holiday with the Esperantists in France. I do so
to fulfil the wish of many readers of The Esperantist. It
would be easy to do one of two things--either to fill a book on the
subject, or to write nothing. For the former, time is wanting, and I
must not do the latter, having unfortunately promised to write
something.
I must therefore hope that my new friends across the Channel will
forgive such a brief outline of so interesting a theme.
Have many people, other than Esperantists, had long friendly
correspondence with those whom they have never yet seen? Perhaps. But
certain it is that I gave much forethought to this short journey,
which was to enable me to see so many Esperantists, with whom I
already had such pleasant intercourse.
A smooth crossing and a comfortable train allowed a little sleep
before I arrived, at seven in the morning, in the Gay City.
Of the sights and interesting features of Paris it is needless to
write. These exist for all, not for the army of Esperantists alone.
But the hearty welcome of M. Gaubert, Secretary of the Parisian
Group, was an Esperantist privilege. Having visited the publishers,
Messrs. Hachette, I went to the Suez Canal Company's office, which M.
Gaubert jokingly calls his _prison_! A truly luxurious prison. We in
England have not, I fancy, such offices. Here I also met his
colleague, M. Massé, who is another Secretary of the Paris Group.
The first object which catches the eye is a beautiful model of the
world-famed canal. It must have been easier to scoop out the desert
sand than to cut through the Panama rocks; nevertheless, the
magnitude of the enterprise is very evident. We lunched together
here, and the cuisine, like the building itself, was excellent.
Subsequently I called on M. Fruictier, the most busy Editor of
_Lingvo Internacia_ and of the new _Internacia Scienca Revuo_. After
a pleasant chat, we said _au revoir_, and I left to meet M. Bourlet,
President of the Paris Group.
Of him, his devotion and indefatigability, I had of course heard
much, and it was therefore a very great pleasure to become personally
acquainted with this most kind comrade in our Cause. With him was his
cousin, M. Mehrmann, Secretary of the Group in Château Thierry. It
seems that all M. Bourlet's relatives have become Esperantists,
except one, who is still busy studying English. This is very proper;
but would it not be better to learn English from an Esperanto
textbook?
We walked slowly towards the Palais Royal, chatting the while. Having
arrived there, we entered the Restaurant Vefour, where I discovered a
great feast had been made ready. There were more than twenty-five
friends-in-Esperanto present, whose names I knew, but whom for the
most part I had never seen.
I cannot here enumerate all those present: let it suffice to say that
General Sébert (Member of the Institute of France), M. de Ménil (of
Jarlibro fame), M. Rollet de l'Isle (who is occupied with the
preparation of a Marine-Esperanto-Vocabulary), and almost every
eminent Parisian Esperantist were present, except M. Cart and M. de
Bréon, who were unfortunately prevented from participating.
During dinner, our friends sent most hearty greetings to all British
Esperantists, and trusted that we will ever strive, together with our
French brethren, to ensure the universal adoption of our dear Cause.
I, of course, replied to this kind message, and gave a short report
of the present state of Esperanto here, and also said that we in
England hope soon to reach the exalted station now held by our
energetic sister, France.
This was the first occasion on which I had to make an Esperanto
speech, and I fear I suffered somewhat from nervousness. I was
accordingly glad when I had concluded the address with an expression
of thanks for the great kindness of our Parisian fellow-thinkers,
having hoped that we in London would soon have the opportunity of
showing them some of our sights.
We then listened to some Esperanto songs. Both M. and Mme. de Ménil
are Esperantists and musicians, and have composed several very
melodious songs. We also sang _La Vojo_, by M. Deshays, who visited
London last year.
All present were then photographed by magnesium flash, and if the
result be good, it may appear in The Esperantist.
At midnight I went to the Hotel to sleep, and to dream that no longer
was I merely H.B.M., but that I had become some eminent person on a
pleasure-progress!
Next morning I woke up and gladly saw that my watch only indicated
seven o'clock, and that half-an-hour of bed still remained. It is
terrible, methinks, to have to jump out into the cold at once on
waking up! I was accordingly quietly resting when suddenly I had a
fright. The hand _still_ pointed to the seven! Has the eminent man
entered a beautiful land where time is not? I listen: no, the watch
has stopped! Certainly I must have lost the train. I dress post
haste, and go to the station. Joy! It is only eight, and there is
still time enough.
The sun was already shining in a cloudless sky when I met M. Bourlet,
and went with him into an overheated train. Why are French trains so
hot? I could scarcely breathe, and my feet were almost roasted on the
iron plate of the warming apparatus.
About eleven o'clock we arrived at Château Thierry, and once more
met M. Mehrmann, who took us to M. Borson, the President of the new
Group there. With him was an Esperantist circle, and we chatted for
some minutes. I then found that champagne in champagne-land is much
more agreeable to the taste--in my opinion--than that which we have
in England. I told those present that I had visited the town last
year on a bicycle, and had much admired the Town Hall, where we had
to speak later on. And, certainly, had anyone told me that in less
than a year I should enter this Town Hall in a frock coat and silk
hat to discuss Esperanto, I could not have believed it. Truth is
often very, very strange.
As the sun was so bright, we clambered up to the ancient castle, or,
more accurately, the castle site, of King Theodoric II., which gives
its name to the little town.
The Esperantist Group is called the Group of _Kastelteodoriko_.
At midday we descended from this eyrie, and went to the charming home
of Mme. Mehrmann, where we dined. This calls to mind that, before
ever entering France, I dreaded the French cuisine; but quite without
reason. If only our country inns were as comfortable as our
neighbours', we should probably see more Continental tourists.
Throughout this journey I learnt a great deal about French every-day
life, which certainly would never have been acquired had I not been
an Esperantist, even with a perfect knowledge of French; and I have
once again to thank the most kind ladies and gentlemen who so
cordially extended me their hospitality.
After dinner, Mme. de Ménil played her very melodious Esperanto
Waltz.[77]
We then proceeded through the streets to the beautiful white Town
Hall, which had attracted so much of my attention the year before.
We entered a very fine painted and ornamented hall, in which was
assembled a number of the townsmen.
As the weather was so lovely, we feared that but few would be
present, but we were mistaken, and I was glad to see among the
audience many young people.
Until now there had hardly been occasion to remember that I
understood French, for, naturally, we always conversed in Esperanto.
But I now found that I had not wasted my time in the study of this
difficult, but beautiful, tongue. I perfectly understood the
remarkable lecture which M. Bourlet gave. But all good things come to
an end, and I much regretted my ability to understand French when, in
the middle of his discourse, my friend wanted me to say something _in
French_ to show that it is almost impossible for a foreigner to learn
such a difficult and irregular language perfectly! My audience was
truly very patient, and did not laugh very much at my pains, but I
was exceedingly glad when I could once more be permitted to speak in
Esperanto! Did this test gain over any of those present to our Cause?
At five o'clock the meeting ended, and we paid one or two calls
before returning to the hospitable Secretary's home.
On my previous visit to Château Thierry I had become well acquainted
with the natural beauties of the locality, but now, thanks to
Esperanto, I know something of the inhabitants and their beautiful
homes.
Swiftly, too, too swiftly, came the hour of departure, and the hot
train took us back to Paris. Naturally the fellow-travellers were
much interested in listening to our Esperanto conversation. Did they
imagine that we were not of the same nationality?
At eleven p.m. I had to say good-bye to my most kind friend, and took
the tram to the Gare de Lyon, where the station was made gay by
soldiers of all kinds.
The train left at one in the morning. My sole companion was an
officer going to Tonquin. We talked a little about Esperanto among
other subjects, and he said he would probably learn the language in
the steamer, instead of always playing cards.
Then, as the compartment was not too hot, I covered myself with a
rug, and slept soundly.
At eleven o'clock, on March 14, I arrived at Dijon, and, thanks to
the green star in my button-hole, was recognised in the street by
M. Jullien, the Secretary of the Group. He took me into the Buffet,
where several well-known Esperantists had assembled, and where we had
lunch. Mm. Boirac (Rector of the University), Lambert (Professor
at the University), Lallemant (Collaborator of Diversaĵoj), Mme.
Bastoul (Vice-President of the Group), and many others were present.
During the meal M. Boirac explained the proposal _re_ the coming
Dijon University Holiday Course, of which I will treat elsewhere.
Obviously this must greatly help our Cause, if Esperantists from
various countries can meet there.
Then M. Jullien kindly took me over the ancient palace of the Dukes
of Burgundy, and into the museum, where are the renowned Flemish
sculptures. But these also exist for all, and I must at once take my
readers to Mme. Bastoul's home, where they will hear me speaking in a
phonograph, recording my hearty thanks for their kind welcome, and
expressing the hope for a similar meeting in London.
I also was taken over the great biscuit factory Pernot, and was much
interested. Truly the cleanliness and practicality there are most
remarkable.
Having gone to the Hotel de la Cloche, where the Group and the
English Club hold meetings, I dined, and had a little minute in
which to write a short report home, and then I hastened off to the
University, to be present at the Meeting of the Group. My arrival had
been announced in the local papers, and the Hall was quite full to
hear an English Esperantist.
M. Lambert gave the customary explanation of some Grammatical points,
and I then addressed the audience in Esperanto, saying that we in
London remark with great interest the go-ahead characteristics of
Dijon, and I also read a note from our busy Maltese supporter, Dr.
Busuttil, which proved that England was not the only land to observe
their progress.
The meeting over, we went together to a café before returning to the
Hotel, to pass the night--if one can call night the time from
midnight to 5.30, when the train leaves for Lyons.
The Group in Beaune had kindly asked me to be present at its
gathering on the following day, but I had to refuse, being expected
in Lyons at mid-day. I however promised to visit Beaune on the return
journey, March 25.
Assuredly Dijon boasts of many Esperantists, one of whom recognised
me at the station in the morning, and travelled with me.
March 15 was also a lovely day, sunshine and blue sky everywhere.
Having reached the vast and beautiful Lyons, I followed the
directions of the kind M. Offret, and we met for lunch with Dr. Dor
and some other Committee Members of the Group.
Readers will recollect that it is M. Offret who has just published
the report on the _Present State of Esperanto in the World_, and I
had the privilege of seeing the replies which he received. Truly the
Lyons Group is fortunate in possessing such a Secretary; and when I
saw the very neat ordering of all the Group's affairs, I at once
wished to resign the Secretaryship of the London Club, so that
someone with more time and ability could pay more energetic attention
to the matter.
Lyons is a very vast and beautiful city, and friends would not let me
depart before seeing its principal sights, for which I owe them
hearty thanks. But here also the Silk Museum, Collections of
Paintings, the wonderful view of the Snowy Alps, the fine Park, the
confluence of the two mighty rivers, Saône and Rhône, are for all
visitors, not for Esperantists alone; so I will only mention the
agreeable evening meeting, after we had dined together. Here I spoke
in Esperanto of the whole trip. And, really, I had seen so many
interesting and memorable things that days seemed weeks!
But now, unfortunately, this Esperanto-holiday had almost come to an
end. I was about to seek quiet and health in the lovely Maritime Alps
of Italy. I therefore left Lyons at midnight, and woke up near St.
Raphael, where one first catches sight of the beautiful, intensely
blue, Mediterranean.
_March 16-27, 1904._
It really is a fairyland, this wonderful region. Palm trees, oranges,
good cycling roads, flowers of all kinds and colours, and thousands
of similar lovelinesses. And over all the ever-burning sun, the air
most clear. Finding such a landscape in March, one cannot help
thinking of London. Nevertheless, I love London, even with its
blackish, and frequently somewhat dreary, aspect!
I cannot write of the wonders of this fairyland, but I can never
adequately thank Esperanto and the Esperantists for making such a
journey possible. Mr. Bicknell, whose guest I was, and whose name is
so well known to the readers of The Esperantist, is as kind
as his writings are interesting. I greatly enjoyed frequent
excursions, either on foot or bicycle, with him into the mountains.
Always, when one is very happy, time seemingly flies on the wings of
the wind, and it was very doleful when the end of the visit
approached, and I had once more to go into the stuffy trains.
I visited the palmy and golden Monte Carlo, where one need not be an
alchemist to convert silver into gold (or gold into nothing). This
spot seemed the most lovely of all. Yet on my arrival there the hail
and snow fell heavily, and all the lovely flowers in the parks were
protected by coverings. This was the only day that was overcast.
I also paid a short visit to Nice, and saw M. de Villemain, the
Secretary of the Group.
In Nice, also, I lost my pocket-book, containing a beautiful poem and
many notes for this Gazette!
On March 25, before mid-day, I reached Beaune (Côte d'Or, not
Algeria, whither the porters tried to send me). On the station
platform the green star was in evidence, and I made the acquaintance
of M. Cyrot, the Secretary of the Group. We went out together, and
lunched with the Committee; once again I enjoyed the hospitality of
Esperantists.
Later we visited the remarkable _Hostel Dieu_ and its wonderful
painting of the Last Judgment, we scrambled up into the Belfry, and
went into the Park, and learned something of _trout which eat swans_!
At dinner a very amusing occurrence caused much laughter. In the
Hotel we always spoke Esperanto, but suddenly someone said a phrase I
could not understand. Even the second time it was incomprehensible.
Finally, I learned that the unrecognised words had been said in
English! Here is an interesting fact for those who think that the
difficult English language must be used for a key language.
After dinner we went off together to the Lycée, where M. Mathouillet
holds an Esperanto course, and I met yet a further group of
Esperantists. Beaune is a centre of the wine trade in France, and M.
Deschamps, a committee member of the Group, has thought out a new way
of illustrating the Esperanto participles with the help of the
bottle. On a large sheet of paper are depicted three men, the first
holding in his hand a bottle of Beaune wine. He is _about to drink_,
and the wine is _about to be drunk_. The second individual has raised
the bottle to his mouth. He is _drinking_, and the liquor _is being
drunk_. But the third man, with very gay physiognomy, is dancing with
an empty bottle in his hand. He _has drunk_, and the wine _has been
drunk_!
But the Group also possesses a worthy poet, and it is to be hoped
that readers of The Esperantist will be able to learn by
heart some _bonaj_ poems, doubtless inspired by the _bona_ wine.
At midnight I said good-bye, went into the train, and arrived in
Paris early in the morning of the 26th. No longer Esperanting, I
spent the day at the Louvre and the Jardin des Plantes. Then, very
very tired, I got an English paper to see if it were yet printed in
Esperanto; and, seeing not even an Esperanto _column_ there, I
hastened to London to ask the reason.
In the train I made one convert; in the steamer another.
Arrived in London, I find the weather is still cold. One shivers, and
thinks of the warmth of Italy, where one is almost desirous of
following the example of our first parents as regards the clothing
problem.
_And Afterwards._
Assuredly, when the Esperanto movement in England has gained as many
professors, doctors and eminent men as it now has in France, the
language will have won the day. Up to the present, unfortunately, but
few teachers and scientific men here have become interested. But,
without doubt, this will soon come, and we, with our cordial French
friends, shall be able to see the grand result of our ceaseless
labours--the adoption of Esperanto universally.
The more one sees of the Esperantists, the more one is convinced of
the language's great future. Everywhere Esperantists are agreed as to
its practicality and unalterableness. _Everywhere we are true
fellow-thinkers!_
_Au Revoir! Au Revoir!_
Literal Translation.