3. Chrysaphius eunuchus suasit Edeconi Attilam de medio tollere. Super

ea re, habito ab Imperatore Theodosio cum Martialio magistro consilio,

decreverunt non solum Bigilam, sed et Maximinum legatum ad Attilam

ire, et Bigilam quidem specie interpretis, quo munere fungebatur, quae

Edeconi viderentur, exsecuturum, Maximinum vero, qui minime eorum,

quae in consilio Imperatoris agitata erant, conscius esset, litteras

ab eo Attilae redditurum. Scripserat enim Imperator legatorum causa,

Bigilam interpretis munus obiturum, et Maximinum legatum mitti, qui

quidem Bigilam dignitate superaret, et genere illustris et sibi valde

familiaris esset. Ad haec minime decere Attilam foedera transgredientem

Romanorum regionem invadere. Et antea quidem ad eum plures, nunc vero

decem et septem transfugas mittere. Nec enim plures apud se esse. Et

haec quidem litteris continebantur. Coram autem Maximinum suis verbis

iusserat Attilae dicere, ne postula et maioris dignitatis viros ad se

legatos transire. Hoc enim neque ipsius maioribus datum esse, neque

ceteris Scythiae regibus, sed quemlibet militem aut alium nuntium

legationis munus obiisse. Ceterum ad ea, quae inter ipsos in dubietate

versabantur, diiudicanda sibi videri, Onegesium mitti debere. Qui

enim fieri posset, ut in Serdicam, quae diruta esset, Attilas cum

viro consulari conveniret? In hac legatione Maximinus precibus mihi

persuasit, ut illi comes essem. Atque ita cum barbaris iter facere

coepimus, et in Serdicam pervenimus trium et decem dierum itinere

expedito homini a Constantinopoli distantem. Ibi commorantes ad cibum

nobiscum sumendum Edecona et ceteros barbaros invitandos duximus.

Bobus igitur et ovibus, quas incolae nobis suppeditaverant, iugulatis,

instructo convivio epulati sumus. Inter epulas barbari Attilam, nos

Imperatorem admirari et extollere. Ad quae Bigilas dixit, minime iustum

esse, deum cum homine comparare, hominem Attilam, deum Theodosium

vocans. Id aegre tulerunt Hunni, et sensim ira accensi exasperabantur.

Nos vero alio sermonem detorquere, et eorum iram blandis verbis

lenire. A coena ut surreximus, Maximinus Edeconem et Orestem donis

conciliaturus, sericis vestibus et gemmis Indicis donavit. Orestes

deinde praestolatus Edeconis discessum verba faciens cum Maximino,

sibi quidem, ait, illum probum et prudentem videri, qui non ut alii

ministri regii peccasset. Etenim nonnulli, spreto Oreste, Edeconem ad

coenam invitaverant et donis coluerant. Nos autem harum omnium rerum

ignari, quo pertinerent Orestis verba, non satis percipientes, cum

ex eo sciscitaremur, quomodo et qua in re despectui esset habitus et

Edecon honore affectus, nihil respondit, et discessit. Postridie cum

iter faceremus, Bigilae, quae Orestes dixerat, retulimus. Ille vero

ait, Orestem non debere iniquo animo ferre, si eadem, quae Edecon,

minime esset consecutus. Orestem enim comitem et scribam Attilae,

Edeconem vero bello clarissimum, ut in gente Hunnorum, longe illum

dignitate antecellere. Quae cum loqueretur, patrio sermone Edeconem

affatus, non multo post nobis confirmavit, seu vera proferret, seu

fingeret, se Edeconi ea, quae prius illi dixeramus, exposuisse, et

aegre iram eius ob dicta Orestis lenivisse. Venimus Naissum, quae ab

hostibus fuerat eversa et solo aequata: itaque eam desertam hominibus

offendimus, praeterquam quod in ruderibus sacrarum aedium erant quidam

aegroti. Paulo longius a flumine ad vacua lota divertentes (omnia enim

circa ripam erant plena ossibus eorum, qui bello ceciderant), postridie

ad Agintheum, copiarum in Illyrico ducem, qui non longe a Naisso

habitabat, accessimus, ut, traditis Imperatoris mandatis, reciperemus

ab eo quinque transfugas, qui septemdecim numerum, de quibus ad Attilam

scripserat, explerent. Hominem igitur convenimus, et quinque profugos

Hunnos tradere praecepimus, quos verbis consolatus, nobiscum dimisit.

Nocte transacta, a montibus Naissi Istrum versus pergentes, in angustam

convallem per obliquos flexus et circuitus multos deferimur. Hic cum

in ea opinione essemus, ut in occasum iter tendere existimaremus,

simulataque illuxit, sol exoriens sese ex adverso oculis nostris

obiecit. Itaque qui loci situm ignorabant, exclamare, tanquam sol

contrarium solito cursum conficeret, et abhorrentia a constituto

rerum ordine designaret: sed propter loci inaequalitatem via ea parte

ad Orientem spectat. Ex illo difficili et arduo loco ad plana et

uliginosa devenimus. Hic nos barbari portitores in scaphis unico ligno

constantibus, quas arboribus sectis et cavatis adornant, exceperunt,

et flumen transmiserunt. Et lembi quidem minime ad nos traducendos,

sed ad multitudinem barbarorum traiiciendam erant praeparati, quae

nobis in via occurreret, quia Attilas ad venationem in Romanorum

fines transgredi volebat. Revera autem bellum contra Romanos paravit,

cuius gerendi occasionem sumebat, quod transfugae non redderentur.

Transmisso Istro, septuaginta fere stadiorum iter cum barbaris emensi

in campo quodam subsistere coacti sumus, tantisper dum Edecon Attilam

nostri adventus certiorem faceret, manentibus interea nobiscum ex

barbaris, qui nos erant deducturi. Circa vesperam nobis coenantibus,

auditus est strepitus equorum ad nos venientium. Et duo viri Scythae

advenerunt, qui nos ad Attilam venire iusserunt. Nobis vero prius eos

ad coenam accedere rogantibus, de equis descendentes una convivium

inierunt, et postridie viam praeeuntes demonstrarunt. Qua die hora

fere nona ad Attilae tentoria pervenimus: nam erant ei plurima. Et cum

in colle quodam tentoria figere vellemus, obvii barbari prohibuerunt,

quoniam Attilae tentorium esset in planitie positum. Quamobrem ad

barbarorum arbitrium locum tentorii collocandi cepimus. Huc Edecon,

Orestes, Scotta et alii ex Scythis primores mox advenerunt, et ex

nobis quaesierunt, quarum rerum consequendarum gratia hanc legationem

suscepissemus. Nos vero invicem intueri, et tam ineptam percunctationem

admirari. Illi nihilominus perseverare, et nobis, ut responderemus,

instabant. At quum soli Attilae, non aliis Imperatorem mandata

exponere iussisse respondissemus, Scotta offensus, hoc sibi a suo duce

praeceptum esse dixit, neque sua sponte se ad nos venisse. Nos vero

obtestari, nusquam hanc legem legatis impositam, ut per alios mandata

edant et palam faciant, antequam eos, ad quos missi sint, adierint,

et in conspectum eorum venerint. Neque hoc Scythas nescire, qui

saepenumero legatos ad Imperatorem miserint. Idem et nobis contingere

par esse, neque aliter nos mandata esse dicturos. Quibus auditis ad

Attilam perrexerunt, unde non multo post sine Edecone reversi, omnia,

quae cum illis agere in mandatis habebamus, dixerunt, confestimque,

nisi quid aliud nobis cum illis rei esset, discedere iusserunt. Quae

ubi audivimus, animis dubii suspensique haesimus. Nec enim satis

intelligere poteramus, qua ratione occulta Imperatoris consilia

patefacta essent. Quamobrem potius esse duximus, nihil quicquam de

mandatis nostris efferre, priusquam nobis Attilam adeundi potestas

fieret: itaque respondimus: “Sive ea, quae Scythae modo protulerunt,

sive alia nuntiaturi venerimus, neminem nisi ducem vestrum quaerere

decet, neque de his cum aliis ullo pacto disserere constituimus.” Ille

vero nos quam primum abire iusserunt. Dum reditum parabamus, Bigilas

nos propter responsionem Scythis factam increpavit. Longe enim potius

fuisse in mendacio deprehendi, quam re infecta domum reverti. “Si

enim, inquit, cum Attila collocutus fuissem, facile illi a contentione

cum Romanis discedere persuasissem, quippe qui antea familiaritatem

cum illo in legatione cum Anatolio suscepta contraxi.” Atque inde

Edeconem quoque bene sibi velle dixit, ideoque specie legationis et

eorum, quae vere aut falso dicturi essent, ope viam se inventuros esse

speravit, qua compositas in Attilam insidias exsequerentur, et aurum,

quo Edecon sibi ad eam rem opus esse eunucho dixerat, adferretur,

quod certis hominibus divideretur. Sed Bigilam latebat, se proditum:

Edecon enim, sive simulate cum Eunucho pactus, sive ut ab Oreste

sibi caveret, ne ob eam causam, quam in Serdica inter coenandum

nobis indicaverat, iratus ad Attilam deferret, quod sine se secretos

sermones cum Imperatore et eunucho habuisset, Attilae comparatam in

ipsum coniurationem aperuit, et auri summam, quam in eam rem mitti

convenerat, simul et ea, quae per nos in ista legatione tractanda

erant, enuntiavit. Iumentis iam adornatis et necessitate ad iter

tempore noctis carpendum adacti, occurrere ex barbaris, qui dicerent,

Attilam iubere nos propter tempus noctis intempestivum remanere. In

eundem igitur locum, unde proficiscebamur, praesto fuere, qui bovem

agebant et pisces fluviatiles nobis ab Attila missos adferebant.

Coenati nos dormitum contulimus. Luce orta in spem adducebamur, Attilam

se ad lenitatem daturum, et aliquod mite responsum ad nos ab ipso

emanaturum. Ille vero denuo eosdem misit, iussitque abire, si nihil

aliud negotii, nisi quod iam omnibus cognitum erat, nobis cum illo

intercederet. Nullo dato responso ad iter nos accinximus, etsi Bigilas

omni ope contenderet, ut responderemus nos alia dicenda habere. Ego

vero cum Maximinum moerore confici viderem, assumto Rusticio, qui

barbarorum linguae peritus erat, et nobiscum in Scythiam venerat non

legationis, sed privatae rei causa, ad Constantium ex Italia oriundum,

quem ad Attilam Aëtius, Occidentalium Romanorum dux, ut illi ab

epistolis esset, miserat, Scottam adii, (nec enim aderat Onegesius,)

et cum illo per Rusticium interpretem collocutus, eum plurima dona

a Maximino laturum dixi, si illi aditus ad Attilam copiam faceret.

Legatum enim venire de rebus, quae non solum Romanis et Hunnis maximam

essent utilitatem allaturae, sed etiam ipsi Onegesio. Imperatorem

enim poscere, illum ad se legatum ab Attila mitti, qui diiudicaret

controversias inter utramque gentem, unde nonnisi ingentibus donis

cumulatus esset rediturus. Oportere igitur illum, cum Onegesius non

adsit, in tam praeclara actione nos aut potius fratrem ipsum adiuvare.

Et ipsi quoque Attilam plurimum fidere dixi me accepisse. Sed non

satis firma esse audita, nisi re ipsa notum faceret quantum illi

Attila tribueret. Atque ille: “Ne amplius, inquit, dubii sitis. Aeque

ac frater apud Attilam valeo auctoritate, seu verbis, seu facto opus

est.” Et ascenso equo, ad Attilae tentorium contendit. Ego vero ad

Maximinum rediens, qui una cum Bigila angebatur animo, et incertus erat

quid constituendum esset, narravi sermones, quos habueram cum Scotta,

et quae ab ipso audieram. Atque adeo illum excitavi ad praeparanda

munera, quibus Scottam remuneraretur, et praemeditandum, quibus verbis

Attilam affaretur. Surrexerunt igitur (offenderam enim illos in solo

herbido iacentes), et operam a me egregie navatam laudarunt, et eos,

qui se iam cum iumentis itineri accinxerant, revocarunt. Tum etiam qua

oratione Attilam aggrederentur, et quo modo dona Imperatoris, et quae

Maximinus ipse adferebat, traderent, inter se agitarunt. Dum in harum

rerum cura versabamur, Attilas nos per Scottam arcessivit: itaque ad

eius tentorium iter direximus, quod barbarorum multitudine, qui in

orbem excubias agebant, erat circumdatum. Introducti Attilam sedentem

in sella lignea invenimus. Stetimus paulo remotius ab eius solio: mox

processit Maximinus et salutavit barbarum. Et Imperatoris litteras

tradens dixit, salvum et incolumem illum suosque precari Imperatorem.

Et barbarus, “Sit et Romanis quemadmodum et mihi cupiunt,” inquit.

Statimque ad Bigilam convertit orationem, feram impudentem vocans,

quaerebat, qua re impulsus ad ipsum venisset, cum sibi eorum, quae et

ipse et Anatolius de pace sensissent, conscius esset: non enim prius

ad se legatos accedere debuisse, quam omnes profugi, qui apud Romanos

exstarent, redditi essent. Bigila vero respondente, nullum amplius apud

Romanos reperiri transfugam Scythici generis; omnes enim redditos esse;

magis exasperatus Attilas, in eum multa probra et convitia ingessit.

Et cum clamore dixit, se illum in crucem acturum et praedam vulturibus

praebiturum fuisse, nisi leges legationis hac impudentis eius orationis

et temeritatis poena offendere vereretur. Etenim restare adhuc apud

Romanos plures transfugas, quorum nomina, ut erant in charta descripta,

iussit scribas recitare. Hi ubi omnia legerant, Attilas Bigilam una

cum Esla sine mora proficisci iussit Romanis denuntiatum, ut omnes

transfugas Scythicae nationis, quotquot in eorum potestate essent,

redderent, a tempore Carpilionis, filii Aëtii, Romanorum Occidentalium

ducis, qui obses apud eum fuerat. Non enim se servos suos secum manus

conserere passurum esse, quamquam ne iis quidem, qui suae ditionis

custodiam illis promiserint, prodesse possint. Quae enim urbs, quod

castellum ab illis possit defendi, quod evertere aut diruere apud se

constitutum habuerit? Postquam exposuerint a se de transfugis decreta,

redire eos quamprimum iussit renuntiatum, utrum transfugas reddere,

an bellum eo nomine malint suscipere. Non multo ante Maximinum paulum

exspectare iusserat, dum ad ea, quae Imperator scripserat, per se

responsum daret, munera petiit. Quae postquam dedimus, in tentorium

nostrum nos recepimus, et de singulis, quae dicta fuerant, inter nos

disseruimus. Cum autem Bigilas admiraretur, qui fieret, ut Attilas,

qui sibi iampridem, cum legatus ad illum veniret, comis et perhumanus

visus esset, tunc se acerbis contumeliis affecisset, dixi, vereri me,

ne qui ex barbaris, qui in Serdica nobiscum epulati erant, Attilam

infensum nobis reddidissent, et Bigilam Romanorum Imperatorem deum,

Attilam vero hominem appellasse, retulissent. Quam orationem Maximinus

ut verisimilem est amplexus, quia coniurationis in Attilam ab eunucho

initae particeps non fuerat. Sed Bigilas ambiguus animi erat, neque

causam suspicari posse videbatur, quare Attilas eum tam acerbis

convitiis insectatus esset. Nec enim in animum suum inducere poterat,

ut nobis postea retulit, enuntiata fuisse, quae in convivio in Serdica

dicta fuerant, nec coniurationem in Attilam detectam, cum nemo ex omni

multitudine, quae Attilam circumstabat, excepto Edecone, prae metu,

qui omnium mentes pervaserat, cum Attila sermonem instituere auderet,

Edeconem autem studiose operam daturum censeret, omnia silentio

transigere, tum propter iusiurandum, tum propter negotii gravitatem:

ne, quia clandestinis in Attilam consiliis interfuerat, reus iudicatus,

poena mortis afficeretur. Haec cum ambigua mente volveremus, Edecon

supervenit, et abducto a nostro coetu Bigila (fingebat enim velle vere

et serio de praemeditatis inter eos insidiis agere), ubi aurum adferri

praecepit, quod his daretur, qui exsequendo facinori operam navaturi

essent, discessit. Ego vero cum Bigilam curiosius inquirerem, quos

sermones secum Edecon habuisset, decipere conatus est, deceptus et

ipse, et veram causam occultans commentus est sibi Edeconem dixisse,

Attilam illi quoque propter transfugas succensuisse. Oportuisse enim

aut omnes restitui, aut legatos summa auctoritate praeditos ad illum

venire. Haec dum loquebamur, advenere ab Attila, qui Bigilam et nos

prohiberent, captivum Romanum, aut barbarum mancipium, aut equos, aut

quicquam aliud emere, praeterquam quae ad victum necessaria erant,

donec inter Romanos et Hunnos de rebus controversis convenisset. Haec

callide et praemeditato consilio barbarus faciebat, quo facilius

Bigilam in consilio contra se exsequendo deprehenderat, cum nullam

satis idoneam causam comminisci posset, cur aurum adferret. Nos

quoque praetenta causa responsi, quod ad legationem editurus erat,

Onegesium opperire coëgit, ut munera, quae ad eum Imperator miserat,

et tradere volebamus, acciperet. Etenim tum forte Onegesius una cum

seniore ex Attilae liberis ad Acatziros missus fuerat. Ea gens est

Scythica, quae in potestatem Attilae hac de causa venit. In eam gentem

plures secundum populos et gentes imperium exercebant, quos Imperator

Theodosius, firmata inter eos concordia, ab Attilae societate ad

colendam cum Romanis pacem et societatem muneribus traducere conatus

est. Qui ea munera attulerat non pro cuiusque gentis regis merito et

gradu ea distribuerat. Caridachus enim secundo loco acceperat, qui

regum antiquior, primus accipere debuerat. Ille, tanquam contemptus

et sibi debitis praemiis frustratus, Attilam contra ceteros reges

auxilio vocaverat. Is nihil cunctatus, magno exercitu emisso eorum

alios sustulit, alios ad deditionem compulit. Deinde Caridachum ad se

vocat, tanquam illi victoriam, et quae ex victoria consecutus fuerat,

impertiturus. Sed iste dolum et insidiis suspicatus, difficile et

grave esse homini respondit, in dei conspectum venire. Si enim immotis

oculis solis orbem intueri nemo potest, quomodo quis sine sensu doloris

cum deorum maximo congrediatur? Atque ita Caridachus regnum suaque

omnia salva sibi et integra conservavit, et reliqua omnis Acatzirorum

regio in ius ditionemque Attilae concessit. Ei genti cum seniorem ex

filiis regem Attilas constituere decrevisset, ad hanc rem conficiendam

Onegesium miserat. Itaque nos exspectare, ut dictum est, iubens,

Bigilam cum Esla ad Romanos amandavit, specie quidem transfugarum

repetendorum, sed revera, ut aurum Edeconi promissum adferret.

Post Bigilae discessum unum tantum diem in his locis commorati,

postridie una cum Attila ad loca magis ad septentrionem vergentia

profecti sumus. Haud longum viae spatium cum barbaris progressi, alio

iter vertimus, Scythis, qui viam ducebant, nos id facere iubentibus.

Attilas interea in quodam vico substitit, in quo filiam Escam uxorem,

etsi plures alias haberet. Scytharum legibus id permittentibus, ducere

voluit. Illinc facili et aequali via, per planitiem iter fecimus, et

in multos fluvios navigabiles incidimus. Quorum post Istrum maximi

sunt Drecon dictus, et Tigas, et Tiphisas. Et hos quidem naviculis

unico ligno confectis, quas in quotidiano usu habent qui ad flumina

habitant, relinquos lembis ex propinquo desumptis, quos barbari

curribus imponunt, et per loca restagnantia important, traiecimus.

Congerebantur vero nobis ex vicis commeatus, pro frumento milium,

pro vino medus; sic enim locorum incolae vocant. Servi quoque,

qui nos comitabantur, milium secum portabant, potionem ex hordeo

praebentes, quam camum barbari appellant. Longavia confecta, die ad

noctem inclinante, ad paludem quandam, ad quam aquatum (erat enim

eius aqua potui apta) proximi vici incolae ibant, tentoria fiximus.

Ingens ventus et procella derepente exorta cum tonitru et crebris

fulguribus et multo imbre tentorium nostrum disiecit, et omnia nostra

utensilia in proximam paludem volvit. Turbinibus in aëre excitatis,

et casu, qui contigerat, perterrefacti, locum illum deseruimus, et

dissociati, huc illuc palantes, viam unusquisque nostrum, quam sibi

commodam duxit, sub tenebris et imbribus est persecutus. Tandem tuguria

vici subeuntes, (illuc enim divisis itineribus omnes diverteramus,)

convenimus, et ea, quae nobis deerant, cum clamore perquisivimus. Ad

quem strepitum Scythae exilientes calamos, quibus ad ignem utuntur,

usserunt: et accenso lumine, interrogarunt, quid nobis vellemus, qui

tantos clamores ederemus. Barbari, qui nos comitabantur, responderunt,

nos tempestate perculsos turbari. Itaque nos liberaliter invitatos

hospitio exceperunt, et calamis siccis ignem accenderunt. Vici

domina una ex Bledae uxoribus erat. Haec nobis cibaria et mulieres

formosas, cum quibus amori indulgeremus (hoc enim apud Scythas honori

ducitur,) suppeditavit. Mulieribus pro cibis praebitis gratias

egimus, et sub tectis nostris somnum capientes, ab earum consuetudine

abstinuimus. Simul atque illuxit, ad ea, quae ex nostra supellectile

desiderabantur, perquirenda curam convertimus. Haec partim in eo

loco, ubi pridie consederamus, partim in ripa paludis, partim in ipsa

palude reperta recepimus. In his desiccandis totum diem in illo vico

(tempestas enim desierat, et clarus sol apparebat,) contrivimus. Deinde

curatis equis et reliquis iumentis, reginam salutatum ivimus. Hanc

vicissim donis remunerati sumus tribus pateris argenteis, velleribus

rubris, pipere Indico, palmulis et variis cupediis, quae omnia a

barbaris, ut ignota, magni aestimantur. Nec multo post omnia fausta

feliciaque illis hospitalitatis ergo precati, discessimus. Septem

dierum itinere emenso, Scythae, qui nos ducebant, in quodam vico nos

consistere iusserunt, quia post Attilam, qui hac via proficisceretur,

iter nobis faciendum esset. Hic obvios habuimus legatos a Romanis

occidentalibus, etiam ad Attilam missos. Erant autem praecipui Romulus

Comitis dignitate decoratus et Primutus, Noricae regionis praefectus,

et Romanus, militaris ordinis ductor. His aderat Constantius, quem

Aëtius ad Attilam, ut illi in conscribendis epistolis deserviret,

miserat, et Tatullus, Orestis eius, qui cum Edecone erat, pater,

non legationis causa, sed privati officii et familiaritatis ergo.

Constantio enim in Italiis agenti magnus cum illis usus intercesserat:

Tatullum affinitas movebat. Orestes enim, eius filius, Romuli filiam

e Patavione, Norici civitate, uxorem duxerat. Legati autem veniebant,

ut Attilam lenirent, qui sibi Sylvanum, Armii mensae Romae praefectum,

tradi postulabat, propterea quod pateras aureas a Constantio quodam

acceperat. Hic Constantius, ex Galliis Occidentalibus ortus, ad

Attilam et Bledam, ut illis in conscribendis epistolis operam daret,

quemadmodum et post illum alter Constantius, missus fuerat. Ille vero,

quo tempore Sirmium oppidum, in Paeonia situm, Scythae obsidebant,

aurea vasa a civitatis episcopo acceperat, ut ex eorum pretio, si se

superstite urbem capi contigisset, quoad satis esset, pro sua libertate

solveretur: sin periisset, cives in servitutem abducti redimerentur.

Sed Constantius post urbis excidium de pacto illo parum sollicitus.

Romam cuiusdam negotii causa profectus, vasa ad Sylvanum detulit, et

aurum ab eo accepit, conventique, ut, si intra tempus praefinitum aurum

mutuo sumtum redderet, vasa reciperet: ni fecisset, Sylvanus vasa

sibi haberet et his pro arbitrio uteretur. Hunc Constantium Attilas

et Bleda, cum illis proditionis nomine suspectus esset, in crucem

egerunt. Ex quo, ut de poculis aureis iudicium ad Attilam est delatum,

sibi tradi Sylvanum, tanquam furem eorum, quae sua essent, flagitavit.

Legati igitur ab Aëtio et Romanorum occidentalium Imperatore venerant,

qui decerent, Sylvanum Constantii creditorem vasa aurea pro credito

oppignerata, non furto ablata, penes se habuisse, quae sacerdotibus,

qui primi se obtulissent, nummis argenteis permutasset. Nec enim fas

esse hominibus pocula Deo consecrata propriis usibus applicare. Itaque

nisi tam iusta causa aut divini numinis reverentia a petendis poculis

dimoveatur, retento Sylvano, aurum se pro pateris praebiturum. Hominem

enim, qui nihil deliquerit, minime se dediturum esse. Haec erat igitur

horum virorum legationis causa, qui barbarum sequebantur, ut responsum

ferrent, et dimitterentur. Cum vero nobis eadem via eundem esset,

qua Attilas incedebat, parumper morati, dum praecederet, non multo

post secuti, cum reliqua multitudine, traiectis quibusdam amnibus,

ad quendam magnum vicum pervenimus. Hic erant Attilae aedes, quae

reliquis omnibus ubicumque locorum praestantiores esse ferebantur.

Erant hae ex lignis et tabulis eximie politis exstructae et ambitu

ligneo circumdatae, non ad munimentum, sed ad ornatum comparato.

Proxima regiae erat Onegesii domus, et ipsa quoque ambitu ligneo

constans, non tamen aeque, ac Attilae, turribus insignis. Haud longo

intervallo a circuitu domus distabat balneum, quod Onegesius, qui

secundum Attilam plurimum apud Scythas opibus valebat, lapidibus ex

Paeonia advectis aedificaverat. Nec enim apud eos, qui in ea parte

Scythae habitant, ullus est aut lapis, aut arbos, sed materia aliunde

advecta utuntur. Huius autem balnei architectus, e Sirmio captivus

abductus, mercedem operis sui libertatem se consecuturum sperans,

falsus sua spe, cum nihil minus cogitaret, in longe duriorem apud

Scythas incidit servitutem. Balneatorem enim cum Onegesius instituit,

ut sibi totique suae familiae, cum lavarentur, operas praestaret. In

hunc vicum adventanti Attilae puellae obviam prodierunt, quae per

series incedebant, sub linteis tenuibus et candidis, quam maxime in

longitudinem extensis, ita ut sub unoquoque linteo, manibus mulierum

ab utraque parte in altum sublato, septem puellae aut etiam plures

progredientes, (erant autem multi huiusmodi mulierum sub illis

linteis ordines,) Scythica carmina canerent. Iam proxime Onegesii

domum accesserat, (per ipsam enim via ducebat ad regiam,) cum foras

prosiliret Onegesii uxor, magna ancillarum comitata multitudine,

quae opsonia et vinum ferebant, qui maximus est apud Scythas honos.

Haec Attilam salutavit rogavitque, ut ex cibis desumeret, quos cum

summa testificatione suae erga illum voluntatis attulerat. Itaque

uxori hominis sibi necessarii gratificaturus, comedit, equo insidens,

barbaris, qui in eius comitatu erant, suspensam tabulam (erat autem

argentea) attollentibus. Deinde degustato calice, qui illi fuerat

oblatus, in regiam se recepit. Erat autem illa reliquis conspectior

et in altiori loco sita. Nos vero in aedibus Onegesii (sic ille

praeceperat; redierat enim cum Attilae filio;) remansimus. Illic

coenam sumpsimus, excipiente nos eius uxore comitata illustrioribus,

qui eum genere contingebant. Illi enim animum nobiscum convivio

exhilarare per otium minime licuit; quia quae gesserat in negotio, ad

quod missus fuerat, et adversum, qui filio Attilae contigerat, casum

(dextram enim delapsus fregerat) renuntiaturus, tum primum a reditu in

Attilae conspectum venerat. Post coenam, aedibus Onegesii relictis,

propius Attilae aedes tentoria posuimus, ut Maximinus, quem Attilam

convenire, et cum his, qui ei a consiliis erant, colloquia facere

oportebat, minime longo ab Attila distaret intervallo. Illic igitur,

quo primum devertimus, noctem transegimus. Luce orta misit me Maximinus

ad Onegesium, ut illi tum quae ipse dabat, tum ab Imperatore missa

munera traderem et ut ipse cognosceret, an illi secum et quo tempore

colloquium inire luberet. Perrexi igitur ad Onegesium cum famulis,

qui dona portabant: quum ianuae clausae essent, exspectavi, donec

aperirentur, et aliquis exiret, qui eum mei adventus certiorem faceret.

Itaque tempus mihi terenti et circa murorum ambitum domus Onegesii

ambulanti, progressus nescio quis, quem barbarum ex Scythico vestitu

esse rebar, Graeca voce me salutavit dicens “χαιρε.” Mirari ego, qui

fieret, ut Graece loqueretur vir Scytha: etenim ex variis gentibus

commixti, barbaricam linguam colunt, sive Hunnorum, sive Gothorum,

aut etiam Romanam, hi scilicet, quibus cum Romanis frequentius est

commercium. Neque quisquam eorum facile loquitur Graece, nisi si

qui sint captivi e Thracia aut Illyrico maritimo. Sed illi ab obvio

quoque dignosci possunt et a vestibus laceris et capitis squalore,

tanquam qui in miseram inciderint fortunam. Hic vero opulenti Scythae

speciem prae se ferebat: erat enim bene et eleganter vestitus, capite

in rotundum raso. Hunc resalutans interrogavi, quis esset, et unde in

terram barbaram veniens, vitae Scythicae institutum sequi delegisset.

Ille quam ob causam hoc ex ipso quaererem, rogavit “Mihi vero, inquam,

haec a te ut sciscitarer, causa fuit, quod Graece locutus es.” Tum

ridens ait, se Graecum esse genere, ad mercaturam faciendam Viminacium,

Mysorum ad Istrum urbem, accessisse, in ea domicilium longo tempore

habuisse, uxorem quoque divitem duxisse; parta illic felicitate capta

urbe exutum fuisse, et propterea quod dives erat, se suaque omnia in

praedae divisione Onegesio cessisse. Etenim esse apud eos in more

positum, ut praecipui ab Attila Scythiae principes captivos ditiores

sibi seponant, quoniam plurimum auctoritate valent. Postea ubi adversus

Romanos et Acatzirorum gentem fortissime dimicasset, libertatem se

ex more Scytharum, omnibus, quae bello acquisierat, barbaro domino

traditis, recuperasse. Uxorem quoque barbaram duxisse, et ex ea

liberos sustulisse, et Onegesii mensae participem, hoc vitae genus

longe potius priore ducere. “Qui enim apud Scythas degunt, inquit,

tolerato bellorum labore, sine ulla sollicitudine vitam peragunt.

Tum unusquisque bonis, quae sibi fortuna indulsit, fruitur, neque

quisquam illi ulla in re molestus est. Qui vero sub Romanis aetatem

agunt, facile in bello pereunt. Hos enim in aliis sui conservandi

spem collocare necesse est, quandoquidem per tyrannos minime licet

arma, quibus unusquisque se tueatur, gestare. Atque adeo his, quibus

id iure licet, valde est perniciosa ducum ignavia, qui bellum minime

gnaviter gerunt. At in pace longe acerbiora sunt, quae accidunt, quam

calamitates, quae ex bello proveniunt et propter duram exactionem

tributorum, et propter improborum vexationes, quum leges non in omnes

valeant. Si quis dives aut potens eas sit transgressus, ille quidem

iniquitatis suae poenas non luet: sin aliquis inops, qui negotia gerere

nesciat, hunc poena a legibus statuta manet. Nisi forte eum priusquam

sententia feratur, longo in litibus continuato tempore, multis

praeterea exhaustis opibus, vita defecerit. At mercede et pretio,

quod legum et iuris est obtinere, omnium iniquissimum est. Nec enim

iniuria affecto quisquam fori iudicialis potestatem faciet, priusquam

pecuniam iudicis et eius ministrorum commodo cessuram deponat.” Haec

atque huiusmodi multa cum in medium proferret, ego precatus, ut quod

sentirem, patienter et benigne audiret, respondi, reipublicae Romanae

auctores, sapientes et optimos viros, ne quidquam temere ageretur,

alios legum custodes fecisse, aliis armorum curam commisisse, ut, ad

nullam aliam rem intenti, quam ut se ad pugnam praepararent, militaria

opera exercerent, et propulsata per assiduam belli meditationem omni

formidine, consueta militiae exercitatione, animis firmati, in aciem

descenderent. “Alios, inquam, qui agris colendis et culturae terrae

operam darent, annona militari ab his exacta, eos alere voluerunt, quo

pro sua salute dimicarent. Constituerunt quoque, qui iniuria affectis

prospicerent, et iura eorum, qui propter naturae infirmitatem sibi ipsi

consulere non valerent, tuerentur, quique iure dicendo, quae leges

iuberent, servarent. Neque vero sua providentia destitutos reliquerunt

eos, qui iudicibus adsunt, sed horum esse partes prospicere, qua

ratione ius assequatur, qui sententia iudicum obtinuit, et iniurius

iudicatus, id solum, quod iudicii calculus fert, et nihil praeterea,

facere cogatur. Si enim non essent huic rei praepositi, aut victore

insolentius insurgente, aut eo, qui adversam sententiam reportavit,

in preversa mente perstante, ex una lite alterius litis nasceretur

exordium. Est autem his constitutum argentum ab illis, qui litibus

certant, ut militibus ab agricolis. Quid enim aequius, quam eum,

qui opituletur et auxilium ferat, alere et officium mutuo officio

rependere? quemadmodum equiti emolumento est equi, pastori boum et

venatori canum cura, et reliquorum animantium, quae homines custodiae

et utilitatis causa alunt. Cum enim sumptus in litem factos qui causa

cadunt solvant, damnum nulli alii rei, quam suae iniquitati, imputent

oportet. Quod ad longum tempus attinet, quod in litibus consumitur, si

quando id evenit, id iuris providentius dicendi gratia fit, ne iudices

properantes ab accurata iudicandi ratione aberrent. Sic enim iudicant

melius esse, tardius finem litibus imponere, quam festinantes non

solum iniquum ius in hominem statuere, verum etiam in deum, iustitiae

inventorem, peccare. Leges autem in omnes positae sunt, ut illis etiam

ipse Imperator pareat. Neque, id quod tua accusatione continetur,

potentiores si tenuioribus vim inferant, id illis est impune, nisi quis

forte latens poenam effugerit; quod non solum divitibus, sed etiam

inopibus plerumque usu venit: nam hi quoque, si argumenta deficiunt,

peccatorum poenas non solvunt. Quod non solum apud Romanos, sed etiam

ubique gentium accidit. Gratiam vero plurimam ipsum pro recepta

libertate fortunae debere, neque eam domino acceptam referre. Cum enim

eum in bellum eduxerit, potuisse ab hostibus propter rei militaris

imperitiam occidi, aut si fugisset, ab eo, in cuius dominio erat,

puniri. Longe autem Romani benignius servis consuluerunt. Patrum enim,

aut praeceptorum affectum erga eos exhibent, et ut a malis abstineant,

curant, et eorum, quae honesta ducunt, participes efficiunt. Denique

corrigunt eos in his, quae delinquunt, sicut et suos liberos. Nec enim

servos morte officere, sicut apud Scythas, fas est. Libertatis vero

adipiscendae plures sunt modi. Non enim solum qui vita fruuntur, sed

etiam qui e vivis excedunt, libertatem tribuere possunt, quum de bonis

suis, ut cuique placeat, statuere liceat, et quodcunque quis moriens

de rebus domesticis iusserit, lex sit.” Tum ille plorans inquit, leges

apud Romanos bonas et rem publicam praeclare constitutam esse, sed

magistratus, qui non aeque ac prisci probi et prudentes sunt, eam

labefactant et pervertunt.

Haec inter nos disserentibus aliquis ex domesticis Onegesii septorum

domus fores aperuit. Ego statim accurrere et quaerere; quas res

ageret Onegesius; me enim habere a Maximino, qui legatus a Romanis

venisset, quod illi dicerem. Ille vero Onegesium mihi sui facturum

copiam respondit, si paullum opperirer; exiturum enim esse. Nec multo

temporis spatio interiecto, ut ipsum exeuntem vidi, progressus dixi:

“Te Romanorum legatus salutat, et dona tibi ab ipso una cum auro ab

Imperatore misso adfero.” Et quum maxime ille eum convenire cuperet,

ubi et quando vellet colloqui, quaesivi. Ille suos, qui aderant, iussit

aurum et munera recipere, et me Maximino renuntiare, se protinus ad eum

accedere. Reverti igitur ad Maximinum, et renuntiavi, Onegesium ad eum

venturum esse: nec mora, in tentorium nostrum advenit, et Maximinum

affatus dixit, se Imperatori et illi pro muneribus gratias agere, et

percunctatus est, quandoquidem se arcessisset, quid esset, quod illum

vellet: tum Maximinus, instare tempus, ait, quo posset maiorem gloriam

apud homines adipisci, si ad Imperatorem accedens, quae sunt inter

Romanos et Hunnos controversa, sua prudentia componeret, et inter

utramque gentem concordiam stabiliret: quae res non solum utilitati

utriusque gentis esset cessura, sed etiam eius domui tanta bona

praebitura, ut ipse una cum suis liberis in posterum Imperatori totique

imperatorio generi in perpetuum devinctus foret. Tum Onegesius dixit,

qua in re gratificaretur Imperatori, et per se contentiones dirimeret.

Maximinus respondit, si in rem praesentem descendens, Imperatori

gratiam referret, et dissidiorum causas sedulo perscrutans, de rebus

controversis secundum conditiones foederibus adscriptas iudicium suum

interponeret. Tum Onegesius dixit, se Imperatori et iis, qui ei a

consiliis essent, ea dicturum esse, quae Attilas sibi praeciperet.

“An Romani existimant, inquit, se ullis precibus exorari posse, ut

prodat dominum suum, et nihili faciat educationem apud Scythas,

uxores et liberos suos, neque potiorem ducat apud Attilam servitutem,

quam apud Romanos ingentes opes?” Ceterum se domi remanentem maiori

eorum rebus adiumento futurum, quippe qui domini iram placaret, si

quibus in rebus irasceretur, quam si ad eos accedens criminationi

se obiiceret, si forte quid contra quam Attilae rationibus commodum

videretur faceret. Quae cum dixisset et mihi veniam dedisset eum de

his, quae ex ipso intelligere cuperemus, adeundi, (Maximino enim in

dignitate constituto parum decorus erat continuus congressus,) abiit.

Postridie ad domus Attilae interiora septa me contuli dona ferens eius

uxori, quae Cerca vocabatur. Ex ea tres illi liberi, quorum maximus

natu iam tum Acatzirorum et reliquarum gentium, qua Scythia ad Pontum

patet, regnum tenebat. Intra illa septa erant multa aedificia, partim

ex tabulis sculptis et eleganter compactis, partim ex trabibus opere

puro et in rectitudinem affabre dolatis, in quibus ligna in circulos

curvata imposita erant. Circuli autem a solo incipientes paullatim in

altum assurgebant. Hic habitabat Attilae uxor, ad quam a barbaris,

qui circa ianuas erant, nactus aditum, ipsam deprehendi in molli

stragula iacentem. Erat autem pavimentum laneis tapetibus stratum, in

quibus constitimus. Eam famulorum multitudo in orbem circumstabat, et

ancillae ex adverso humi sedentes telas coloribus variegabant, quae

vestibus barbarorum ad ornatum superiniiciuntur. Cerca salutata, et

muneribus traditis, egressus, exspectans dum Onegesius regia exiret,

(iam enim e domo sua illuc venerat,) ad reliqua aedificia, ubi Attilas

commorabatur, processi. Hic dum ego starem cum reliqua multitudine,

(nec enim accessu ullius loci prohibebar, quippe qui Attilae custodibus

et barbaris, qui eum assectabantur, eram notus,) vidi magnam turbam,

qua prodibat, currentem, tumultum et strepitum excitantem. Attilas domo

egressus, gravi vultu, omnium oculis quaqua versus in eum conversis,

incedens cum Onegesio, pro aedibus substitit. Hic eum multi, quibus

erant lites, adierunt, et eius iudicium exceperunt. Deinde domum

repetiit, et barbararum gentium legatos, qui ad se venerant, admisit.

Me vero, dum Onegesium exspectabam, Romulus, Promutus et Romanus,

legati de vasis aureis ex Italia ad Attilam missi, una cum Rusticio,

qui in comitatu Constantii erat, et Constantiolo ex Paeonum regione,

quae Attilae parebat, me sunt sermone adorti, et interrogaverunt,

utrum dimissi, an manere coacti essemus. “Id ipsum, inquam, ut sciam

ex Onegesio, intra ista septa opperior.” Tum ego illos vicissim

percunctari, an aliquod mite responsum ad ea, de quibus legati

venerant, ab Attila tulissent. Nequaquam aiunt illum deduci a

sententia, sed bellum minari et denuntiare, ni Sylvanus aut pocula

dedantur. Nos vero cum barbari miraremur animi impotentiam, Romulus,

vir multis honorificentissimis legationibus functus et multo rerum usu

praeditus, ait, secunda fortuna et potentia inde collecta adeo illum

efferri, ut iustis sermonibus nullum apud si locum relinqueret, nisi

eos ex re sua esse censeret. Nemo unquam eorum, qui in Scythia, vel

alibi regnarunt, tantas res tam brevi tempore gessit. Totius Scythiae

dominatum sibi comparavit, et ad Oceani insulas usque imperium suum

extendit, ut etiam a Romanis tributa exigat. Nec his contentus, ad

longe maiora animum adiecit, et latius imperii sui fines protendere et

Persas bello aggredi cogitat. Uno ex nobis quaerente, qua via e Scythia

in Persas tendere posset, Romulus dixit, non longo locorum intervallo

Medos dissitos esse a Scythis, neque Hunnos hanc viam nescire, sed

olim, fame per eorum regionem grassante, cum Romani propter bellum,

quod tunc temporis gerebant, minime cum illis proelio decertarent,

hac irrupisse, et ad Medos usque Bazicum et Cursicum, duces ipsorum,

e regiis Scythis oriundos, penetrasse, qui postea cum magna hominum

multitudine Romam ad contrahendam armorum societatem venissent. Hos

narrasse, per quandam desertam regionem illis iter fuisse, et paludem

trajecisse, quam Romulus existimabat esse Maeotidem: deinde, quindecim

diebus elapsis, per montes quosdam, quos superassent, in Mediam

descendisse. Ibi praedas agentibus et excursionibus agros vastantibus

Persicum agmen superveniens telis aëra replevisse. Itaque imminentis

periculi metu retro abscessisse, et per montes regressos, pauxillum

praedae abegisse. Magnam enim partem Medos extorsisse: ipsos autem, ut

persequentium hostium impetum evitarent, ad aliam viam deflexisse. Et

per loca, ubi ex petra maritima flamma ardet, illinc profectos, ...

dierum itinere in sedes suas revertisse. Atque ex eo satis vidisse,

non magno intervallo Scythiam a Medis distare. Quamobrem si Attilam

cupido ceperit Medos invadendi, non multum operae et laboris in eam

invasionem consumpturum, neque magnis itineribus defatigatum iri, ut

Medos, Parthos et Persas adoriatur, et cogat tributi illationi se

submittere. Adesse enim illi magnas copias, quas nulla gens sustinere

possit. Nobis vero optantibus, ut Persis arma inferret, et a nobis in

illos belli molem averteret: “Verendum est, inquit Constantiolus, ne,

Persis facile devictis, non iam amplius amicus, sed dominus in nos

revertatur.” Nunc enim auro accepto pro dignitate eum contentum esse.

Quodsi Medos, Parthos et Persas domuerit, minime eum Romanorum a suo

seiunctum regnum sed eos manifesto servos suos reputantem, gravia illis

et intolerabilia imperaturum esse. Dignitas autem, cuius mentionem

Constantiolus fecit, erat Romanorum exercituum ducis, quam Attilas ab

Imperatore acceperat, et stipendia eius, qui exercitus regebat, missa

sibi non recusabat. Innuebat igitur, Attilam, Medis, Parthis et Persis

subactis, hoc nomen, quo Romanis illum vocare lubet, et dignitatem,

quam illi ornamenti loco esse existimant, repudiaturum, et pro duce

coacturum eos se regem appellare. Iam tum enim indignatus dicebat, illi

servos esse exercituum duces, sibi vero viros Imperatoribus Romanis

dignitate pares. Et brevi quidem sibi potentiae accessionem fore, quod

et deus, Martis ense in lucem protracto, portenderit. Hic tanquam sacer

et deo bellorum praesidi dedicatus, a Scytharum regibus olim colebatur,

et mulsit saeculis non visus, bovis ministerio fuerat tunc temporis

erutus.

Dum ita de praesenti rerum statu confabulamur, Onegesius foras prodiit,

ad quem, ut ex eo disceremus, quae nostrae curae commissa fuerant,

accessimus. Ille vero prius cum nescio quibus barbaris collucutus,

quarere me ex Maximino iussit, quem Romani ex consularibus legatum ad

Attilam essent missuri. Ut in tentorium veni, et Maximino, quae mihi

Onegesius dixerat, retuli, habita de eo, quod barbaris respondendum

esset, deliberatione, redii, dixique Onegesio, Romanos magnopere

desiderare, illum suarum cum Attila controversiarum disceptatorem ad

se accedere. Qua spe si exciderint, Imperatorem, quem sibi libuerit,

legatum missurum. Extemplo me Maximinum arcessere iussit, quem, ut

venit, ad Attilam deduxit. Unde non multo post Maximinus reversus,

narravit, barbarum velle, Imperatorem ad se mittere legatos aut

Nomum, aut Anatolium, aut Senatorem, neque ullos alios praeter hos

admissurum. Et cum Maximinus obiiceret, minime convenire, legatos, qui

ad se mittantur, designando, suspectos Imperatori reddere, Attilam

respondisse, si haec abnuerint, armis se controversias disceptaturum.

Reversis nobis in tentorium, ecce ad nos Orestis pater, “Vos ambos,

inquit, ad convivium invitat Attilas, fiet vero illud ad nonam diei

horam.” Tempore condicto observato, ut venimus, et una quoque Romanorum

Occidentalium legati, stetimus in limine coenaculi coram Attila. Hic

pincernae, ut mos est in illis regionibus, calicem tradiderunt, ut

ante accubitum vota faceremus. Quo facto, et calice degustato, ipsa

solia, in quibus nos sedentes coenare oportebat, ascendimus. Omnia

sedilia circa parietes cubiculi ab utraque parte disposita erant:

medius in lecto sedebat Attilas, altero lecto a tergo strato, pone quem

erant quidam gradus, qui ad eius cubile ferebant, linteis candidis

et variis tapetibus ornatus gratia contectum, simile cubilibus, quae

Romani et Graeci nubentibus adornare pro more habent. Et primum quidem

convivarum locum eius habebant, qui ad Attilae dextram sedebat,

secundum eius, qui ad laevam: in quo nos et Berichus, vir apud Scythas

nobilis, sed Berichus superiore loco. Nam Onegesius in sella ad dextram

regii thori, et e regione Onegesii duo ex Attilae filiis sedebant.

Senior enim in eodem, quo pater, throno, non prope, sed multum infra

accumbebat, oculis prae pudore propter patris praesentiam semper in

terram coniectis. Omnibus ordine sedentibus, qui Attilae erat a poculis

ingrediens pateram vini tradit. Hanc ubi suscepit, proximum ordine

salutavit, qui salutatione honoratus surrexit, neque prius eum sedere

fas erat, quam merum degustans, aut etiam ebibens, poculum pocillatori

redderet. Sedenti autem Attilae eodem modo, qui convivio intererant,

pocula suscipientes et post salutationem degustantes, honorem

exhibebant. Unicuique vero unus pocillator aderat, quem, quum pincerna

Attilae exiret, introire suo ordine oportuit. Secundo et reliquis

deinceps ad hunc modum honore affectis, Attilas nos quoque eodem modo

salutavit secundum ordinem sellarum. Tum omnibus salutationis honore

delato, pincernae recesserunt. Mensae vero iuxta Attilae mensam erant

erectae, excipiendis tribus et quatuor, aut etiam pluribus convivis

idoneae, quorum unusquisque poterat minime transgressus sedium ordines

ex ferculis, quod sibi libitum erat, desumere. Deinde primus in medium

accessit Attilae minister, patinam carnibus plenam ferens. Post ipsum

qui panem ministrabant et opsonia mensis apposuerunt. Sed ceteris

quidem barbaris et nobis lautissima coena praeparata erat et in discis

argenteis reposita, Attilae in quadra lignea, et nihil praeter carnes.

Moderatum pariter in reliquis omnibus sese praebebat. Convivis aurea et

argentea pocula suppeditabantur, Attilae poculum erat ligneum. Simplex

admodum illius vestis nulla re, nisi munditie, ornata erat. Neque eius

ensis, neque calceorum barbarorum ligamina, neque eius equi frena,

ut reliquorum Scytharum, auro aut lapidibus aut alia quacunque re

pretiosa erant ornata. Ut opsonia primorum ferculorum fuere consumpta,

surreximus, neque prius quisquam nostrum ad sedem suam est reversus,

quam sibi traditam pateram vini plenam, servato priore ordine, Attilam

salvum et incolumem precatus, ebibisset. Eo ad hunc modum honore

culto, sedimus. Tum nova fercula cuique mensae sunt illata, quae

alia continebant esculenta, ex quibus ubi omnes, quoad satis esset,

comedissent, eodem modo surreximus, et epoto calice rursus consedimus.

Adveniente vespere, facibusque accensis, duo Scythae coram Attila

prodierunt, et versus a se factos, quibus eius victorias et bellicas

virtutes canebant, recitarunt. In quos convivae oculos defixerunt; et

alii quidem versibus delectabantur, aliis bellorum recordatio animos

excitabat, aliis manabant lacrymae, quorum corpus aetate debilitatum

erat, et vigor animi quiescere cogebatur. Post cantus et carmina

Scytha nescio quis mente captus absurda et inepta nec sani quicquam

habentia effundens risum omnibus commovit. Postremo Zercon Maurusius

introivit. Edecon enim illi persuaserat, ut ad Attilam veniret, omnem

operam et studium pollicitus, quo uxorem recuperaret. Hanc enim, cum

illi Bleda faveret, in barbarorum regione acceperat, eamque in Scythia,

ab Attila ad Actium dono missus, reliquerat. Sed hac spe frustratus

est, quia Attilas illi succensuit, quod ad sua remigrasset. Itaque

tunc arrepta festivitatis occasione progressus, et forma et habitu

et pronuntiatione et verbis confuse ab eo prolatis, Romanae Hunnorum

et Gothorum linguam intermiscens, omnes laetitia implevit et effecit,

ut in vehementem risum prorumperent. Sed Attilas semper eodem vultu,

omnis mutationis expers, et immotus permansit, neque quicquam facere,

aut dicere, quod iocum, aut hilaritatem prae se ferret, conspectus est:

praeter quam quod iuniorem ex filiis introeuntem et adventatem, nomine

Irnach, placidis et laetis oculis est intuitus, et eum gena traxit.

Ego vero cum admirarer, Attilam reliquos suos liberos parvi facere, ad

hunc solum animum adiicere, unus ex barbaris, qui prope me sedebat et

Latinae linguae usum habebat fide prius accepta, me nihil eorum, quae

dicerentur, evulgaturum, dixit, vates Attilae vaticinatos esse, eius

genus, quod alioquin interiturum erat, ab hoc puero restauratum iri.

Ut vero convivium ad multam noctem protraxerunt, non diutius nobis

compotationi indulgendum esse rati exivimus.

Die exorto, Onegesium adivimus dicentes, nos dimitti oportere, neque

nobis diutius tempus terendum esse. Ille, Attilam quoque in ea esse

voluntate, et nos dimittere constituisse, respondit. Itaque non multo

post consilium procerum de his, quae Attilas statuerat, habuit, et

litteras, quae Imperatori redderentur, digessit. Aderant quoque, quorum

curae epistolas scribere incumbebat, inter quos erat Rusticius, vir e

superiore Mysia ortus, qui ab hostibus captus, cum dicendi facultate

valeret, barbaro operam in conscribendis epistolis navabat. Dimisso

consilio, ab Onegesio precibus contendimus, ut Syllae uxori et eius

liberis, qui in expugatione urbis Ratiariae una cum matre in servitutem

redacti erant, libertatem restitueret. Et vero ab his liberandis

minime abhorrebat, sed eorum libertatem magna pecuniae summa a nobis

emptam volebat. Itaque nos eum supplices orare et obtestari, ut, habita

eorum pristinae fortunae ratione, praesentis calamitatis commiseratione

moveretur. Ille, ut Attilam adiit, mulierem pro quingentis aureis

liberam dimisit et eius filios dono ad Imperatorem misit. Interea

Recan, Attilae uxor, in aedes Adamis, qui eius res domesticas curabat,

nos ad coenam invitavit. Ab eo una cum pluribus Scythiae principibus

comiter excepti sumus et iucundis sermonibus et magnifico epularum

apparatu. Tum unusquisque eorum, qui aderant, surgens, Scythica

comitate poculum plenum nobis porrexit, et eum, qui ante se biberat,

amplexus et exosculatus, illud excepit. A coena nos in tentorium

nostrum recipientes, somnum cepimus. Postridie iterum nos Attilas ad

coenam invitavit, et eodem, quo prius, ritu ad eum accessimus et ad

hilaritatem nos convertimus. Tum autem non senior ex filiis Attilae

in eius thoro una cum ipso accumbebat, sed Oebarsius, eius patruus.

Per totum convivii tempus nos blandis sermonibus appellans Imperatori

dicere iussit, ut Constantio, quem ad eum Aetius, ut ab epistolis

esset, miserat, uxorem daret eam, quam illi promisisset. Etenim

Constantius una cum Attilae legatis ad Theodosium venerat, et se operam

daturum, ut pax longo tempore inter Romanos et Hunnos servaretur,

dixerat, modo sibi uxorem locupletem matrimonio copularet. Huic

petitioni Imperator annuerat, et Saturnini filiam, viri et opibus, et

genere clari et ornati, se illi nuptui daturum promiserat. Saturninum

autem interemerat Athenais seu Eudocia, (utroque enim nomine

vocabatur,) neque Imperatori ad exitum perducere, quod promiserat,

per Zenonem, virum consularem, licuit. Is enim olim magna Isaurorum

multitudine stipatus, urbi Constantinopoli, quae bello premebatur,

praesidio fuerat. Qui quum orientalium exercituum dux esset, puellam

custodia eduxit, et Rufo cuidam, uni ex suis necessariis, despondit.

Hac puella sibi subtracta, Constantius barbarum orabat, ne sibi factam

contumeliam negligeret, sed perficeret, ut sibi uxor daretur aut ea,

quae erepta fuerat, aut etiam alia, quae dotem adferret. Quamobrem per

coenae tempus barbarus Maximinum Imperatori dicere iussit, non oportere

Constantium spe ab ipso excitata falli, et ab Imperatoris dignitate

alienum videri, mendacem esse. Haec Attilas Maximino mandavit,

propterea quod Constantius illi ingentem pecuniae summam pollicitus

erat, si uxorem e Romanis puellis locupletem duceret. Sub nocte a coena

discessimus.

Tribus deinde diebus elapsis, muneribus donati dimissi sumus. Attilas

quoque Berichum, virum e Scythiae primoribus, multorum vicorum in

Scythia dominum, et qui in convivio superiore loco sederat, nobiscum

legatum ad Imperatorem misit. Hunc enim et alias Romani pro legato

admiserant. Nobis autem iter conficientibus et in vico quodam

commorantibus, captus est vir Scytha, qui a Romanis explorandi gratia

in barbaram regionem descenderat, quem crucis supplicio affici Attilas

praecepit. Postridie etiam dum per alios vicos progrederemur, duo,

qui apud Scythas serviebant, manibus vincti post terga trahebantur,

quod his, quos belli casus dominos fecisset, vitam eripuissent. Hos,

immissis inter duo ligna uncis praedita capitibus, in cruce necarunt.

Berichus vero, quamdiu Scythiam peragravimus, eadem via nobiscum

iverat, et placidus et amicus visus erat. Ut Istrum traiecimus, propter

quasdam vanas causas, a servis ortas, nos inimicorum loco habuit. Et

primum quidem equum, quem Maximino dono dederat, ad se revocavit.

Etenim Attilas omnes Scythiae principes, qui in ipsius comitatu

erant, donis Maximinum ornare iusserat, et unusquisque certatim illi

equum miserat, inter quos et Berichus. At ille cum moderationis

gloriam sibi comparare studeret, ex equis oblatis paucos acceperat,

reliquos reiecerat. Berichus igitur equum, quem Maximino dederat,

ademit, neque deinceps eadem via ire aut coenari nobiscum voluit.

Itaque hospitalitatis tessera, in barbara regione contracta, eo usque

progressa est. Hinc per Philippopolim ad Adrianopolim nobis iter fuit.

In hac civitate quiescentes, Berichum rursus allocuti cum eo, quod

tamdiu erga nos silentium tenuisset, expostulavimus. Nec enim ullam

fuisse causam cur nobis irasceretur, quandoquidem in nulla re cum

offenderamus. Itaque eo placato et ad coenam invitato, ab Adrianopoli

movimus. In itinere Bigilam, qui in Scythiam revertebatur, obvium

habuimus: quo edocto, quae Attilas ad legationem nostram responderat,

coeptum iter continuavimus. Ut Constantinopolim venimus, Berichum

existimabamus iram abiecisse, sed agrestis et ferae suae naturae minime

est oblitus. Nam Maximinum insimulavit dixisse, quum in Scythiam

transiisset, Areobindi et Asparis, exercituum ducum, auctoritatem apud

Imperatorem nullius esse ponderis, et cum barbarorum levitatem et

inconstantiam notasset, eorum gesta in nullo pretio habuisse.

Reversum Bigilam, quum in iis locis advenisset, ubi tum Attilas

commorabatur, circumstantes barbari ad id praeparati comprehenderunt,

et manus in pecunias, quas Edeconi adferebat, iniecerunt. Quam ipsum ad

Attilam adduxissent, is ex eo quaesivit, cuius rei gratia tantum auri

asportasset. Illi respondit, ut suis et comitum suorum necessitatibus

provideret, ne rerum necessariarum inopia, aut equorum, aut aliorum

animalium vecturae aptorum penuria, quae per longa itinera deperierant,

a studio obeundarum legationum avocaretur. Praeterea ad redemptionem

captivorum pecuniam paratam esse. Multos enim ex Romanis a se magnopere

petiisse, ut propinquos suos redimeret. Cui Attilas: “Sed neque iam,

o turpis bestia, Bigilam appellans, ullum tibi tuis cavillationibus

iudicii subeundi patebit effugium: neque ulla satis idonea causa

erit, qua meritum supplicium evitare possis. Longe enim maior summa

est, quam qua tibi sit opus ad sustentandam familiam, vel etiam quam

impendas in emptionem equorum, vel iumentorum, vel liberationem

captivorum, quam iamdudum Maximino, quum huc veniebat, interdixi.”

Haec dicens, filium Bigilae (is tum primum patrem secutus in barbaram

regionem venerat) ense occidi iubet, nisi pater, quem in usum et quam

ob causam tantum auri advexisset, aperiret. Ille ut vidit filium morti

addictum, ad lacrymas conversus, ius implorare, et ensem in se mitti

debere, non in filium, qui nihil commeruisset. Nec cunctatus omnia

clandestina consilia, quae a se, ab Edecone, ab eunucho et Imperatore

in Attilam composita fuerant, aperuit, et ad preces prolapsus, orare

et obtestari, ut se occideret, et filium nihil promeritum liberaret.

Cum autem Attilas ex his, quae Edecon sibi detexerat, Bigilam nihil

mentitum perspiceret, in vincula duci praecepit, e quibus non prius

eum exsoluturum minatus est, quam eius filius in eam dimissus alias

quinquaginta auri libras pro utriusque liberatione exsolvisset, et

Bigilas quidem in vincula est coniectus, filius autem ad Romanos

rediit. Misit etiam Attilas Orestem et Eslam Constantinopolim.

4. Hinc Attilas, illinc Zeno Chrysaphium ad poenam deposcebant.

Omnium autem in eum animis et studiis inclinatis, visum est ad Attilam

legatos, mittere Anatolium et Nomum: Anatolium quidem magistrum militum

praesentalem, et qui pacis cum barbaro initae conditiones proposuerat:

Nomum veri magistri dignitatem gerentem, et in numerum patriciorum una

cum Anatolio allectum, quae dignitas ceteris omnibus antecellit. Missus

vero est cum Anatolio Nomus nom solum propter dignitatis amplitudinem,

sed etiam quia erat benevolo in Chrysaphium animo, et apud barbarum

gratia et auctoritate plurimum valebat. Nam si quid perficiendum sibi

proposuerat, minime pecuniis parcendum esse censebat. Et illi quidem

mittebantur, quo Attilam ira dimoverent et pacis conditiones observare

persuaderent, illud quoque dicturi, Constantio nuptum datum iri puellam

minime Saturnini filiae genere et opibus inferiorem. Illam enim minime

gratum huiusmodi matrimonium habuisse: itaque secundum legem alteri

nupsisse. Nec enim apud Romanos fas esse, mulierem invitam viro

collocare. Misit et eunuchus aurum ad barbarum, quo mollitus ab ira

deduceretur.

5. Anatolius et Nomus, Istro transmisso, ad Drenconem fluvium usque

(sic enim appellant) in Scythiam penetrarunt. Illic Attilas reverentia

tantorum virorum motus, ne longioribus itineribus defatigarentur, cum

illis convenit. Initio quidem multa superbe et insolenter disserens,

tandem magnitudine munerum aequior factus est et blanda legatorum

oratione delinitus, se pacem servaturum secundum conventiones,

iuravit; se quoque omni regione trans Istrum, tanquam Romanorum iuris

ditionisque cedere, neque porro Imperatori de profugis reddendis

molestum futurum, modo Romani in posterum a transfugis admittendis

temperarent. Liberavit et Bigilam, numeratis quinquaginta auri libris,

quas Bigilae filius cum legatis in Scythiam veniens attulerat. Tum et

Anatolio et Nomo gratificans, quam plurimos captivos illis sine ullo

pretio concessit. Postremo donatos equis et ferarum pellibus, quibus

Scythae regii ad ornatum utuntur, dimisit. Comitem illis addidit

Constantium, ut Imperator ipse re confirmaret, quae verbis promiserat.

Ut legati redierunt, et cum Attila ultro citroque acta retulerunt,

Constantio nuptui datur quondam uxor Armatii, filii Plinthae, qui apud

Romanos exercituum dux fuerat et consulatum inierat. Ille in Lybiam

profectus acie cum Ausorianis decertaverat et prospere pugnarat:

mox morbo correptus vitam finierat. Eius uxori, genere et divitiis

conspicuae, post mariti obitum Imperator nubere Constantio persuaserat.

Sed sopitis omnibus ad hunc modum cum Attila controversiis, Theodosium

novus timor occupavit, ne Zeno tyrannidem invaderet.

III

JORNANDES: DE REBUS GETICIS

_Muratori: Rerum Italicarum Scriptores (1723) Vol. I._

CAPUT XXXIV

Theodericus V. Vesegotharum Rex. In hunc Romani cum Auxiliaribus

Hunnis rupta pace exercitum ducunt. Foedera firmantur. Attila pacatur.

Item de Attilae aula.

Defuncto Valia, ut superiùs quod diximus repetamus, qui parum fuerant

felix Gallis,[15] prosperrimus, feliciorque Thodoricus successit

in regno: homo summa moderatione, compositus animi, corporisque

virilitate[16] abundans. Contra quem Theodosio, et Festo Consulibus,

pace rupta Romani Hunnis auxiliaribus secum junctis, in Gallias arma

moverunt. Turbaverat namque eos Gothorum foederatorum manus, quae

cum Caina Comite Constantinopolim se foederasset.[17] Aetius ergo

Patricius tunc praeerat militibus, fortissimorum Moesiorum stirpe

progenitus, in Dorastena[18] civitate, à patre Gaudentio, labores

bellicos tolerans, Reipub. Romanae singulariter natus, qui superbiam

Suevorum, Francorumque barbariem immensis caedibus servire Romano

Imperio coegisset.[19] Hunnis quoque auxiliariis, Litorio ductante,

contra Gothos Romanus exercitus movit procinctum, diuque ex utraque

parte acie ordinata, quum utrique fortes, & neuter firmior esset,[20]

datis dextris in pristinam concordiam redierunt, foedereque firmato,

ab alterutro fida pace peracta, recessit uterque.[21] Qua pacatur

Attila Hunnorum omnium dominus, & penè totius Scythiae gentium solus

in mundo regnator, qui erat famosâ inter omnes gentes claritate

mirabilis. Ad quem in legationem remissus[22] à Theodosio juniore

Priscus tali voce inter alia refert. Ingenita siquidem flumina, idest

Tysiam, Tibisiamque, & Driccam transeuntes, venimus in locum illum,

ubi dudum Vidicula[23] Gothorum fortissimus Sarmatum dolo occubuit.

Indeque non longè ad vicum, in quo Rex Attila morabatur, accessimus:

vicum inquam ad instar civitatis amplissimae, in quo lignea moenia ex

tabulis nitentibus fabricata reperimus, quarum compago ita solidum

mentiebatur, ut vix ab intento posset junctura tabularum comprehendit.

Videres triclinia ambitu prolixiore distenta, porticusque in omni

decore dispositas. Area verò curtis[24] ingenti ambitu cingebatur,

ut amplitudo ipsa regiam aulam ostenderet. Hae sedes erant Attilae

Regis barbariam totam tenentis,[25] haec captis civitatibus habitacula

praeponebat.

FOOTNOTES:

[15] A. Gallus.

[16] Garetius al. utilitate, ita in Ambros.

[17] Garetius al. efferasset, ita in Ambros.

[18] A. Dorestana.

[19] A. coegit.

[20] A. infirmior esset.

[21] A. secessit uterque. Qua pace Attila.

[22] A. se missum.

[23] A. & Garetius Vidigoja.

[24] A. Cortis.

[25] A. Hae sedes erant Attilae Regi barbariem totam tenenti.

CAPUT XXXV

De Attilae Regis Hunnorum Patre, Fratribus, deque ipsius statura,

forma, & moribus. Item de gladio Martis, quem ipse usurpavit. Locus

insignis è Prisco historico.

Is namque Attila patre genitus Mundzucco, cujus fuere germani, Octar

et Roas, qui ante Attilam regnum Hunnorum tenuisse narrantur, quamvis

non omnino cunctorum. Eorum ipse post obitum cum Bleta[26] germano

Hunnorum successit in regnum, et ut antè expeditioni, quam parabat,

par foret, augmentum virium parricidio quaerit, tendens ad discrimen

omnium nece suorum. Sed librante justitia detestabili[27] remedio

crescens, deformes exitus suae crudelitatis invênit. Bletae[28]

enim fratre fraudibus perempto, qui magnae parti regnabat Hunnorum,

universum sibi populum subjugavit,[29] aliarumque gentium, quas tunc

in ditione tenebat, numerositate collectas primas mundi gentes,

Romanos, Vesegotasque subdere peroptabat. Cujus exercitus quingentorum

millium esse numerus ferebatur. Vir in concussionem gentis[30] natus

in mundo, terrarum omnium metus, qui nescio qua sorte terrebat cuncta,

formidabili de se opinione vulgatâ. Erat namque superbus incessu, huc

atque illuc circumferens oculos, ut elati potentia ipso quoque motu

corporis appareret. Bellorum quidem amator, sed ipse manu temperans,

consilio validissimus, supplicantibus exorabilis, propitius in fide

semel receptis. Formâ brevis, lato pectore, capite grandiori minutis

oculis, rarus barbâ, canis aspersus, simo[31] naso, teter colore,

originis suae signa restituens. Qui quamvis hujus esset naturae, ut

semper magna confideret, addebat ei tamen confidentiam gladius Martis

inventus, sacer apud Scytharum reges semper habitus. Quem Priscus

historicus tali refert occasione detectum. Cùm pastor, inquiens, quidam

gregis unam buculam conspiceret claudicantem; nec causam tanti vulneris

inveniret, solicitus vestigia cruoris insequitur, tandemque venit ad

gladium, quem depascens herbas bucula incautè calcaverat, effossumque

protinus ad Attilam defert. Quo ille munere gratulatus, ut erat

magnanimus, arbitratur se totius mundi Principem constitutum, & per

Martis gladium potestatem sibi concessam esse bellorum.

FOOTNOTES:

[26] A. quorum ipse post quorum obitum cum Bleda, &c. Garet. al. legit

Bledam. Prosper Budam.

[27] A. Justitiae remedio.

[28] A. Bleda, Garetius al. Buda.

[29] A. adunavit.

[30] A. gentium.

[31] A. simeo.

CAPUT XXXVI

Attila, suapte natura ad vastandum orbem paratus, & Gizerico

Wandalorum Rege multis muneribus ad id instigatur. Is omni ratione

discordiam inter Romanos, & Gothos serere conatur; sed frustra.

Epistola Valentiniani Imp. ad Vesegothas, eorumque responsum.

Hujus ergo mentem ad vastationem orbis paratam comperiens Gizericus

Rex Wandalorum, quem paulo ante memoravimus, multis muneribus ad

Vesegotharum bella praecipitat, metuens ne Theodericus Vesegotharum Rex

filiae[32] ulcisceretur injuriam, quae Hunericho Gizerici filio juncta,

prius quidem tanto conjugio laetaretur; sed postea, ut erat ille & in

sua pignora truculentus, ob suspicionem tantummodo veneni ab ea parati,

eam naribus abscissis, truncatisque auribus spolians decore naturali,

patri suo ad Gallias remiserat, ut turpe[33] funus miseranda semper

offerret, & crudelitas, qua etiam moverentur externi, vindictam patris

efficaciùs impetraret. Attila igitur dudum bella concepta Gizerici

redemptione parturiens, legatos in Italiam ad Valentinianum Principem

misit serens Gothorum Romanorumque discordiam: ut quos praelio non

poterat concutere, odiis internis elideret, adserens se Reipub. ejus

amicitias in nullo violare, sed contra Theodericum Vesegotharum Regem

sibi esse certamen, unde eum excipi libenter optaret. Caetera epistolae

usitatis salutationum blandimentis oppleverat, studens fidem adhibere

mendacio. Pari etiam modo ad Regem Vesegotharum Theodericum dirigit

scriptum, hortans ut à Romanorum societate discederet, recoleretque

praelia, quae paulò ante contra eum fuerunt concitata sub nimia

feritate. Homo subtilis, antequam bella gereret, arte pugnabat. Tunc

Valentinianus Imperator ad Vesegothas, eorumque Regem Theodericum in

his verbis legationem direxit. Prudentiae vestrae est, fortissime

gentium, adversùs urbis[34] conspirare tyrannum, qui optat mundi

generale habere servitium, qui causas praelii non requirit, sed

quicquid commiserit, hoc putat esse legitimum. Ambitum suum brachio

metìtur, superbiam licentia satiat, qui jus fasque contemnens, hostem

se exhibet naturae cunctorum. Etenim meretur hic odium, qui in commune

omnium se approbat inimicum. Recordamini quaeso, quod certè non potest

oblivisci. Ab Hunnis casus est fusus, sed quod graviter agit, insidiis

agit appetitum. Unde[35] ut de nobis taceamus potestis hanc inulti

ferre superbiam? Armorum potentes,[36] favete propriis doloribus,

& communes jungite manus. Auxiliamini etiam Reipub. cujus membrum

tenetis. Quàm sit autem nobis expetenda, vel amplexanda societas,

hostes[37] interrogate consilia. His & similibus legati Valentiniani

Regem permovêre Theodericum. Quibus ille respondit: Habetis, inquit

Romani, desiderium vestrum: fecistis Attilam, & nobis hostem. Sequimur

illum quocunque vocaverit, & quamvis infletur de diversis superbarum

gentium victoriis, norunt tamen Gothi confligere cum superbis. Nullum

bellum dixerim grave, nisi quod causa debilitat, quando nil triste

pavet, cui majestas arriserit. Acclamant responso comites Ducis,

laetum sequitur vulgus. Fit omnibus ambitus pugnae, hostes jam Hunni

desiderantur. Producitur itaque à Rege Theoderico Vesegotharum

innumerabilis[38] multitudo, qui quatuor filiis domi dismissis idest

Friderico, & Turico, Rotemero, & Himmerit,[39] secum tantùm Thorismund,

& Theodericum majores natu participes laboris assumit. Felix procinctus

auxiliantium suave collegium habere, & solatia illorum, quos delectat

ipsa etiam simul subire discrimina. A parte verò Romanorum tanta

Patricii Aetii providentia fuit, cui tunc innitebatur Respub. Hesperiae

plagae, ut undique bellatoribus congregatis, adversùs ferocem,

& infinitam multitudinem non impar occurreret. His enim adfuere

auxiliares[40] Franci, Sarmatae, Armoritiani, Litiani, Burgundiones,

Saxones, Riparioli, Ibriones,[41] quondam milites Romani, tunc verò

jam in numero auxiliariorum exquisiti, aliaeque nonnullae Celticae,

vel Germanicae nationes. Convenitur itaque in campos Catalaunicos, qui

& Mauricii nominantur C.[42] leugas,[43] ut Galli vocant, in longum

tenentes, & LXX. in latum. Leuga autem Gallica mille & quingentorum

passuum quantitate metìtur. Fit ergo area innumerabilium populorum

pars illa terrarum. Conseruntur acies utraeque fortissimae, nihil

subreptionibus agitur, sed aperto marte certatur. Quae potest digno

causa tantorum motibus inveniri? Aut quod odium in se cunctos animavit

armari? Probatum est humanum genus Regibus vivere, quando unius mentis

insano impetu strages sit facta populorum, & arbitrio superbi Regis

momento dejicitur, quod tot saeculis natura progenuit.

FOOTNOTES:

[32] A. filiae suae.

[33] A. scilicet ut turpe.

[34] A. fortissimi gentium adversùs orbis, & ita Garetius.

[35] A. Ab Hunnis non per bella, ubi communis casus est fusum, sed quod

graviter anget insidiis appetitum, ut de nobis, &c.

[36] A. potestates.

[37] A. hos interrogate, &c.

[38] A. innumerabilis exercitus.

[39] A. Teurico, Retemere, & Irmnerit.

[40] A. Hi enim adfuerunt auxiliatores Franci.

[41] A. Liticiani, Burgundiones, Saxones, Riparii, Olibriones.

[42] A. in campis Catalaunicis, qui et Mauriaci vocantur.

[43] Leuga verbum, Gallorum est, & merè Francicum, ut constat ex D.

Hieronymò in Joelem, Paulo Diacono lib. 15, & Amm. Marcel. lib. 15,

pag. 68 & lib. 16, pag. 91. ex legibus Bajomar, & Rutelio lib. 2.

Itiner. ut enim Romani milliaribus, sic Galli leugis metiri soliti

sunt, Juret.

CAPUT XXXVII

De iis rebus, quae in ipsorum bellorum motibus, priusquam praelium

inter Romanos, & Hunnos committeretur, acciderunt.

Sed antequam pugnae ipsius ordinem referamus, necessarium videretur

edicere quae in ipsis bellorum motibus accidêre, quia sicut famosum

praelium, ita multiplex, atque perplexum. Sangibanus namque Rex

Alanorum metu futurorum perterritus, Attilae se tradere pollicetur,

& Aurelianam civitatem Galliae, ubi tunc consistebat, in ejus jura

transducere.[44] Quod ubi Theodericus, & Aetius agnovere, magnis

aggeribus eandem urbem ante adventum Attilae destruunt, suspectumque

custodiunt Sangibanum, & inter suos auxiliares medium statuunt cum

propria gente. Igitur Attila Rex Hunnorum tali perculsus eventu,

diffidens suis copiis, metuens inire conflictum, intusque fugam

revolvens, ipso funere tristiorem, statuit per haruspices futura

inquirere. Qui more solito nunc pecorum fibras, nunc quasdam venas

in abrasis ossibus intuentes, Hunnis infausta denuntiant. Hoc

tamen quantulum praedixere solatii, quod summus hostium ductor de

parte adversa occumberet, relictâque victoriâ, sua morte triumphum

foedaret. Cùmque Attila necem Aetii, quod ejus motibus obviabat, vel

cum sua perditione duceret expetendam, tali praesagio solicitus,

ut erat consiliorum in rebus bellicis exquisitor, circa nonam diei

horam praelium sub trepidatione committit, ut, si non secus cederet,

nox imminens subveniret. Convenere partes, ut diximus, in Campos

Catalaunicos.

FOOTNOTES:

[44] A. contradere.

CAPUT XXXVIII

Positio loci, quo in Catalaunicis campis praelium inter Romanos, &

Hunnos est commissum, & descriptio utriusque aciei.

Erat autem positio loci declivi tumore, in modum collis[45] excrescens,

quem uterque cupiens exercitus obtinere, quia loci opportunitas

non parvum beneficium conferret, dextram partem Hunni cum suis,

sinistram Romani, & Vesegothae cum auxiliariis occuparunt. Relictoque

de cacuminis ejus jugo certamine, dextrum cornu[46] cum Vesegothis

Theodoricus tenebat, sinistrum Aetius cum Romanis, collocantes in medio

Sangibanum, quem superiùs retulimus praefuisse Alanis, providentes

cautione militari, ut eum, de cujus animo minus praesumebant, fidelium

turba concluderent. Facilè namque adsumit pugnandi necessitatem, cui

fugiendi imponitur difficultas. E diverso verò fuit Hunnorum acies

ordinata, ut in medio Attila cum suis fortissimis locaretur, sibi

potiùs Rex hac ordinatione prospiciens, quatenus inter gentis suae

robur positus, ab imminenti periculo redderetur exceptus. Cornua

verò ejus multiplices populi, & diversae nationes, quas ditioni suae

subdiderat, ambiebant. Inter quos Ostrogotharum praeeminebat exercitus,

Walamire, & Theodemire, & Widemire germanis ductantibus, ipso etiam

Rege, cui tunc serviebant, nobilioribus: quia Amalorum generis eos

potentia illustrabat, eratque & Gepidarum agmine innumerabili Rex

ille fortissimus, & famosissimus Ardaricus, qui ob nimiam suam

fidelitatem erga Attilam, ejus consiliis intererat. Nam perpendens

Attila sagacitatem suam,[47] eum, & Walamirem Ostrogotharum Regem

super caeteros regulos diligebat. Erat namque Walamir secreti tenax,

blandus alloquio, doli ignarus, Ardaricus fide, & consilio, ut

diximus, clarus. Quibus non immeritò contra parentes Vesegothas debuit

credere pugnatoribus.[48] Reliqua autem, si dici fas est, turba regum,

diversarumque nationum ductores, ac si satellites, nutibus Attilae

attendebant, & ubi oculo annuisset, absque aliqua murmuratione cum

timore, & tremore unusquisque adstabat, aut certè quod jussus fuerat,

exsequebatur. Sed solus Attila Rex omnium regum, super omnes, & pro

omnibus solicitus erat. Fit ergo de loci, quem diximus, opportunitate

certamen. Attila suos dirigit, qui cacumen montis invaderent, sed a

Thorismundo, & Aetio praeventus est, qui eluctati collis excelsa ut

conscenderent, superiores effecti sunt, venientesque Hunnos montis

beneficio facilè turbavere.

FOOTNOTES:

[45] A. in editum collis.

[46] A. Relicto de cacumine ejus jugo certamini; dextrum itaque cornu.

[47] A. societate sua.

[48] Pugnaturis, Garetius al. pugnaturus.

CAPUT XXXIX

Attilae oratio ad Hunnos, quâ eos ad praelium adversùs Romanos

ineundum exhortatur.

Tunc Attila, cum videret exercitum causa praecedente turbatum, eum

tali ex tempore credit alloquio confirmandum. Post victorias tantarum

gentium, post orbem, si consistatis, edomitum, ineptum judicaverim,

tanquam ignaros rei, verbis acuere. Quaeret hoc aut novus ductor, aut

inexpertus exercitus. Nec mihi fas est aliquid vulgare dicere, nec

vos oportet audire. Quid autem aliud vos quàm bellare consueti[49]?

Aut quid forti[50] suavius, quàm vindictam manu quaerere? Magnum munus

à natura animum ultione satiare. Aggrediamur ergo hostem alacres,

audaciores sunt semper, qui inferunt bellum. Adunatas despicite

dissonas gentes. Indicium pavoris est societate defendi. En ante

impetum terroribus jam feruntur, excelsa quaerunt, tumulos capiunt,

& sera poenitudine in campis munitiones efflagitant. Nota vobis

sunt, quàm sint levia Romanorum arma: primo etiam non dico vulnere,

sed ipso pulvere gravantur. Dum inordinatè[51] coëunt, & acies,

testudinemque connectunt, vos confligite, praestantibus animis, ut

soletis, despicientesque eorum acies, Alanos invadite, in Vesegothas

incumbite. Inde nobis est citam victoriam quaerere, unde se continet

bellum. Abscissa[52] autem nervis mox membra relabuntur,[53] nec

potest stare corpus, cui ossa subtraxeris. Consurgant animi, furor

solitus intumescat. Nunc consilia Hunni, nunc arma depromite, aut

vulneratus quis adversarii mortem deposcat, aut illaesus hostium

clade satietur. Victuros nulla tela convenient,[54] morturos, & in

otio fato praecipitant, postremò cur fortuna Hunnos tot gentium

victores adsereret,[55] nisi ad certaminis hujus gaudia praeparasset?

Quis denique Maeotidarum iter aperiret majoribus nostris tot seculis

clausum, ac secretum?[56] Quis adhuc inermibus cedere faciebat

armatos? Faciem Hunorum non poterit ferre adunata collectio.

Non fallor eventu: hic campus est,[57] quem nobis tot prospera

promiserant.[58] Primus in hostes tela conjiciam. Si quis potuerit

Attila pugnante ocium ferre, sepultus est. His verbis accensi, in

pugnam cuncti praecipitantur.

FOOTNOTES:

[49] A vobis, quàm bellare consuetum est.

[50] A. aut quid viro forti.

[51] A. in ordine.

[52] Garetius fortè abscissis, & ita in A.

[53] A. dilabuntur.

[54] A. victuris nulla tela conveniunt.

[55] A. asseret.

[56] A. Quis denique Meotidarum inter majores nostros aperuit tot

saeculis clausum secretum.

[57] A. Nisi fallor.

[58] A. Quem nobis tot prospera promiserunt.

CAPUT XL

Successus praelii commissi inter Romanos, & Vesegothas adversùs

Hunnos. Theoderici Regis mors. Attila se plaustris vallat.

Et quamvis haberent res ipsae formidinem, praesentia tamen Regis

cunctationem haerentibus auferebat. Manu manibus congrediuntur, bellum

atrox, multiplex, immane, pertinax, cui simile nulla usquam narrat

antiquitas, ubi talia gesta referuntur, ut nihil esset, quod in vita

sua conspicere potuisset egregius, qui hujus miraculi privaretur

aspectu. Nam si senioribus credere fas est, rivulus memorati campi

humili ripa prolabens, peremptorum vulneribus sanguine multo provectus,

non auctus imbribus, ut solebat, sed liquore concitatus insolito,

torrens factus est cruoris augmento. Et quos illic coëgit in aridam

sitim vulnus inflictum, fluenta mixta clade traxerunt:[59] ita

constricti sorte miserabili sordebant, potantes sanguinem, quem fudere

sauciati. Hic Theodericus Rex dum adhortans discurreret exercitum,

equo depulsus, pedibusque suorum conculcatus, vitam matura senectute

conclusit. Alii verò dicunt eum interfectum telo Andagis de parte

Ostrogotharum, qui tunc Attila num sequebantur regimen.[60] Hoc fuit,

quod Attilae praesagio haruspices priùs dixerant, quamquam ille de

Aetio suspicaretur. Tunc Vesegothae dividentes se ab Alanis, invadunt

Hunnorum catervas, & penè Attilam trucidassent: nisi priùs providus

fugisset, & se, suosque illico intra septa castrorum, quae plaustris

vallata habebat, reclusisset. Quamvis fragile mumimentum, tamen

quaesierunt subsidium vitae,[61] quibus paulò ante nullus poterat

muralis agger obsistere. Thorismund autem Regis Theoderici filius, qui

cum Aetio collem anticipans, hostes de superiori loco proturbaverat,

credens se ad agmina propria pervenire, nocte caeca ad hostium carpenta

ignarus incurrit. Quem fortiter dimicantem quidam capite vulnerato equo

dejecit, suorumque providentiâ[62] liberatus, à praeliandi intentione

desiit. Aetius verò similiter noctis confusione divisus, cum inter

hostes medios vagaretur, trepidus ne quid incidisset adversi Gothis,

inquirens,[63] tandemque ad socia castra perveniens, reliquum noctis

scutorum defensione transegit. Postera die luce orta, cùm cadaveribus

plenos campos aspicerent, nec audere Hunnos erumpere, suam arbitrantur

esse victoriam, scientesque Attilam non nisi magna clade confusem,

bello confugisse,[64] eùm tamen nihil ageret, vel prostratus abjectum,

sed strepens[65] armis tubis canebat, incussionemque minabatur;

velut leo venabulis pressus, speluncae aditus obambulans, nec audet

insurgere, nec desinit fremitibus vicina terrere, sic bellicosissimus

Rex victores suos turbabat inclusus. Conveniunt itaque Gothi,

Romanique, & quid agerent de superato Attila deliberant. Placet eum

obsidione fatigari, qui annonae copiam non habebat, quando ab ipsius

sagittariis intra septua castrorum locatis, crebris ictibus arceretur

accessus. Fertur autem desperatis in rebus praedictum. Regem adhuc &

in supremo magnanimem, equinis sellis construxisse pyram, seseque, si

adversarii irrumperent, flammis injicere voluisse, ne aut aliquis ejus

vulnere laetaretur, aut in potestatem tantorum hostium gentium dominus

perveniret.[66]

FOOTNOTES:

[59] A. detraxerunt.

[60] A. Qui tunc Attilae sequebatur regimen.

[61] A. enim fragili munimine eorum quaesierit, subsidium vitae.

[62] A. prudentia.

[63] A. adversi, Gothos inquirit.

[64] A. magna clade confossum bella fugere.

[65] A. velut prostratus, aut abjectum se demonstrabat, sed strepens.

[66] Fortè legendum, aut in potestatem hostium tantarum gentium

dominus, &c., ita A.

CAPUT XLI

Thorismund Theoderico Regi patri suo exsequias parat, & consilio Ætii

Patricii, qui Hunnis funditus interemptis, malè à Gothis metuebat

Imperio Romano se recipit, & Patri succedit; Franci, & Gepidae mutua

clade se atterunt, numerus caesorum in praelio inter Romanos, &

Attilam.

Verùm inter has obsidionum moras Vesegothae Regem filii patrem

requirunt, admirantes ejus absentiam, dum felicitas fuerit subsequuta.

Cùmque diutiùs exploratum, ut viris fortibus mos est, inter densissima

cadavera reperissent, cantibus honoratum,[67] inimicis spectantibus

abstulerunt. Videres Gothorum globos dissonis vocibus confragosos,

adhuc inter bella furentia funeri reddidisse culturam. Fundebantur

lacrymae, sed quae viris fortibus impendi solent: nostra mors[68]

erat, sed Hunno teste gloriosa, unde hostium putaretur inclinata fore

superbia, quando tanti Regis efferre cadaver cum suis insignibus

inspiciebant. At Gothi Theoderico adhuc justa solventes, armis

insonantibus regiam deserunt majestatem, fortissimusque Thorismund

benè gloriosus, ad manes[69] carissimi patris, ut decebat filium,

exequias est prosequutus. Quod postquam peractum est, orbitatis

dolore commotus, & virtutis impetu, qua valebat, dum inter reliquias

Hunnorum, mortem patris vindicare contendit: Aetium Patricium, ac si

seniorem, prudentiâque maturum, de hac parte consuluit, quid sibi

esset in tempore faciendum. Ille verò metuens ne Hunnis funditus

interemptis,[70] à Gothis Romanorum premeretur Imperium, praebet hac

suasione consilium, ut ad sedes proprias remearet, regnumque quod

pater reliquerat, arriperet: ne germani ejus opibus sumptis paternis.

Vesegotharum regnum pervaderent,[71] graviterque dehinc cum suis, &

quod pejus est, miserabiliter pugnaret. Quo responso non ambigue, ut

datum est, sed pro sua potiùs utilitate suscepto, relictis Hunnis,

redit ad Gallias. Sic humana fragilitas dum suspicionibus occurrit,

magna rerum agendarum occasione intercipitur. In hoc enim famosissimo,

& fortimissimarum gentium bello ab utrisque partibus CLXII,[72] millia

caesa referuntur, exceptis XC,[73] millibus Gepidarum, & Francorum,

qui ante congressionem publicam noctu sibi occurrentes, mutuis

concidêre vulneribus, Francis pro Romanorum, Gepidis pro Hunnorum

parte pugnantibus. Attila igitur discessione cognita Gothorum, quod

de inordinatis[74] colligi solet, & inimicorum magìs aestimans dolum,

diutius se intra castra[75] continuit. Sed ubi hostium absentia[76]

sunt longa silentia consecuta, erigitur mens ad victoriam, gaudia

praesumuntur, atque potentis Regis animus in antiqua fata revertitur.

Thorismund ergo patre mortuo, in campis statim Catalaunicis, ubi &

pugnaverat regia majestate subvectus, Tholosam ingreditur. Hic licèt

fratrum, & fortium turba gauderet, ipse tamen sic sua initia moderatus

est, ut nullius reperiret de regni successione certamen.

FOOTNOTES:

[67] A. honoribus.

[68] A. nam mors, &c.

[69] A. bene gloriosus manens, carissimi, &c.

[70] A. eversis.

[71] A. germanus ejus, opibus assumptis paternis, regnum invaderet.

[72] A. CLXV.

[73] A. XV.

[74] Garet. alias inopinatis, ita A.

[75] A. claustra.

[76] A. absentiam.

CAPUT XLII

Attila de Vesegotharum recessu à Romanis certior factus, ad

oppressionem Romanorum omnibus viribus se confert. Aquilejam,

Mediolanum, Ticinum vastat. Leo Papa ad eum accedit, & pacem Italiae

certis conditionibus impetrat. Attila ad suas sedes ultra Danubium

remeat.

Attila verò nacta occasione de recessu Vesegotharum, & quod saepè

optaverat, cernens hostium solutionem per partes, mox jam securus

ad oppressionem Romanorum movit procinctum, primaque aggressione

Aquilejensem obsedit civitatem, quae est metropolis Venetiarum, in

mucrone, vel lingua Adriatici posita sinus. Cujus ab oriente muros

Natissa amnis fluens, à monte Picis elambit, ibique cùm diu, multoque

tempore obsidens, nihil penitùs praevaleret, fortissimis intrinsecus

Romanorum militibus resistentibus: exercitu jam murmurante, & discedere

cupiente, Attila deambulans circa muros, dum utrum solveret castra, an

adhuc moraretur deliberat, animadvertit candidas aves, idest ciconias,

quae in fastigio domorum nidificant, de civitate foetus suos trahere,

atque contra morem per rura forinsecus comportare. Et ut hoc, sicut

erat sagacissimus inquisitor, persensit, ad suos inquit: Respicite aves

futurarum rerum providas perituram relinquere civitatem, casurasque

arces periculo imminente deserere. Non hoc vacuum, non hoc credatur

incertum: rebus praesciis consuetudinem mutat ventura formido. Quid

plura? Animus suorum rursus ad oppugnandum Aquilejam inflammatur. Qui

machinis constructis, omnibusque tormentorum generibus adhibitis, nec

mora invadunt civitatem, spoliant, dividunt, vastantque crudeliter,

ita ut vix ejus vestigia ut appareant,[77] reliquerint. Ex hinc jam

audaciores, & necdum Romanorum sanguine satiati, per reliquas Venetûm

civitates Hunni bacchabantur. Mediolanum quoque Liguriae metropolim, &

quondam regiam urbem pari tenore devastant, necnon & Ticinum aequali

sorte dejicunt, vicinaque loca saevientes allidunt, demoliunturque

paenè totam Italiam. Cùmque ad Romam animus fuisset ejus attentus

accedere, sui eum (ut Priscus refert historicus) removêre, non Urbi,

cui inimici erant, consulentes, sed Alarici quondam Vesegotharum Regis

objicientes exemplum, veriti Regis suis[78] fortunam, quia ille post

fractam Romam diu non supervixerat, sed protinus rebus excessit[79]

humanis. Igitur dum ejus animus ancipiti negotio inter ire, & non ire

fluctuaret, secumque deliberans tardaret, placita[80] ei legatio à Roma

advenit. Nam Leo Papa per se ad eum accedit in Acroventu Mambolejo,[81]

ubi Mincius amnis commeantium frequentatione transitur. Qui mox[82]

deposito exercitus furore, & rediens quà venerat, idest, ultra

Danubium, promissa pace discessit: illud prae omnibus denuncians, atque

interminando discernens,[83] graviora se in Italiam illaturum, nisi ad

se Honoriam Valentiniani Principis germanam, filiam Placidiae Augustae,

cum portione sibi regalium opum debita mitteret.[84] Ferebatur enim

quia haec Honoria, dum propter aulae decus, ac[85] castitatem teneretur

nutu fratris inclusa, clandestino[86] eunucho misso Attilam invitasset,

ut contra fratris potentiam ejus patrociniis uteretur: prorsus indignum

facinus, ut licentiam libidinis malo publico compararet.

FOOTNOTES:

[77] A. ut apparet.

[78] A. sui.

[79] A. excesserit.

[80] A. placida.

[81] Garet. alias agro Venetum Ambulejo. ita Ambros.

[82] A. Qui mox deposuit exercitatus furorem, & rediens quo venerat &c.

[83] A. decernens.

[84] A. mitterent.

[85] A. ad castitatem.

[86] A. clam.

IV

EX VITA MS. SANCTI ANIANI EPISCOPI AURELIANENSIS

_Du Chesne: Historiae Francorum Scriptores Coaetanei (1636), Vol. I, p.

521._

Hunorum gens perfida vaginâ suae habitationis egressa, crudelitate

saevissima in plurimarum gentium frendebat pericula. Cuius ad satiandam

rabiem, truculentus Attila tenebat regiam dignitatem. Cúmque vulgatum

esset in populo, quòd suae ferocitatis impetu Gothis obviam properans,

extenderet ad amnem Ligericum, ut subversis Aurelianensium moenibus,

satiaret suae malitiae incrementa. Tunc vir Domini Anianus, non ut in

defensione hominum speraret elegit, sed Apostolicae memor sententiae,

qua per beatum Petrum praecipimur, Subditi estote propter Dominum, sive

Regi quasi praecellenti, sive Ducibus, quasi ab eo missis ad vindictam

malefactorum, laudem verò bonorum. Arelatensem urbem expetere decrevit,

et Aiecium Patritium, qui sub Romano Imperio in Galliis Rempublicam

gubernabat, videndum expetuit, ut ei furorem rebellium cum periculo

suorum civium intimaret.

Itaque Arelatum veniens, multos Domini repperit Sacerdotes, qui ob

varias necessitates adventantes, videre non poterant faciem Iudicis ob

fastum potentiae secularis. Sed cùm sanctus advenisset ibidem Anianus,

divina gratiâ inspirante commonitus, protinus egressus est obviam

supplex Aiecius. Et quem pompa regia Imperialibus fascibus reddebat

inclytum, Sacerdotalis gratia reddidit ad sibi conciliandum subiectum.

Quem cùm ille benigniter inquisisset, cur vir sanctus laborem tam

longi itineris assumpsisset, ille prudenti usus alloquio, vel egregii

praedicatoris exemplo, priùs pro aliorum utilitatibus omnia petens

obtinuit, et tunc demum causam adventus sui auribus principalibus

intimavit. Simulque plenus prophetiae spiritu, VIII. Kal. Iulii diem

esse praedixit, quo bestia crudelis gregem sibi creditum laniandum

decerneret. Petens ut tunc praedictus Patricius veniendo succurreret.

Videns Aiecius florem torrentis eloquii, acumen ingenii in viro Dei

sanctitatis gratiâ comitante, omnia praestitit, quicquid Sacerdos

expetiit, et benignè se venire ut ille suggesserat repromisit. Quo

obtento, vir Domini valedicens seculi Principi, ad propriam regressus

est civitatem: et plebem suam, quae de Pastoris moerebat absentia,

spiritalia confortabat in gaudia; praeparante populo iterum omnia,

quae ad repellenda hostium iacula, portis, muris, vel turribus fuerant

opportuna.----:.

Nec post longum interim intervallum cruentus Attila murorum vallans

ambitum, omne suae malitiae argumentum in iamdictae civitatis convertit

interitum. Sed Pontifex fixus in Domino, per muri ambulatorium

Sanctorum gestans pignora, suavi vocis organo more cantabat Catholico.

Interim hostilis exercitus tela iactabat instantiùs, atque cum

arietibus latera muri crebris quatiebat impulsibus. Tunc fugiente

ad Ecclesiam populo, sanctus Anianus forti eos animo esse monebat

in Domino, numquam fuisse deceptum quicumque firmiter sperasset in

Christo. Ipse verò festinanter murum ascendit, et tacitus respexit ad

coelum, ac pias aures Domini intima prece pulsavit. Cúmque sibi divinum

auxilium adesse sensisset, repentè contra barbaros expuit. Tantáque

subitò cum sputo eodem moles pluviae descendit, et impiorum impetum

triduana inundatione compressit, ut nequaquam se ullus pugnaturus ex

hostibus transferre in locum alterum potuisset.----:.

Cessante igitur nimbo profluo, sanctus Anianus ad Attilae pergit

tentorium, pro sibi commisso rogaturus populo. Spretus à perfido

responso contrario, civitatis sese retulit claustro. Postera autem die,

apertis portarum repagulis, Attilae Proceres ingressi sunt Aurelianis.

Sortéque ad dividendum populum missa, onerabat plaustra innumera

de plebis capta substantia. Iubens crudelis impietas, ut immineret

subditis dura captivitas. Cúmque sanctus Anianus populum ammoneret,

ut nec sic quoque desperarent de Domino, nihílque esse Deo invalidum,

qui suos tueri praevalet etiam sub momento: repentè more prophetico

sanctus Anianus est translatus à Domino, atque in eodem loco, ubi

Aiecius Patricius cum suo degebat exercitu, secum pariter Torsomodo[87]

Rege Gothorum, ostensus militi talia dedit mandata Patricio. “Vade,

inquit, et dic filio meo Aiecio, quia si hodie ad civitatem adesse

distulerit venire, iam crastina nihil proderit.” His dictis, statim

recessit. Et quia divina virtute hoc opus actum fuerat, miles sapiens

recognovit. Statímque ad Aiecium pergens, rem per ordinem pandit.

Tunc ille laetus redditus, et victoria iam securus, utpote divina

revelatione commonitus, unà cum Theodoro et Torsomodo[88] Regibus,

vel suo ac Gothorum exercitu, equum ascendit, ac concitus pergit. Nec

mora Aurelianis pervenit, hostes imparatos repperit. Tantaeque caedis

stragem super eos exercuit, ut nulli dubium fieret, quin meritis Aniani

Pontificis flexus ad misericordiam Dominus Rex coelestis vindictam hanc

exerceret per suos satellites, quos honore ditaverat Regiae dignitatis.

Itáque alii succubuerunt gladiis, alii coacti timore tradebant se

gurgiti Ligeris, sortituri finem mortis. Sanctus verò Anianus plures

per suam precem eripuit, quos coram se trucidandos aspexit. Reddens

scilicet bona pro malis, multi ne morerentur obtinuit, nisi quos

repentinus hostium furor oppressit. Reliqua pars Hunorum, quae ibidem

prostrata non cecidit, fugae praesidium expetunt: donec iudicante

Domino, in loco qui vocatur Mauriacus trucidanda gladiis mortis

sententiam expectaret.----:.

FOOTNOTES:

[87] Al. Torismodo.

[88] Torismodo.

PRINTED IN GREAT BRITAIN BY

WM. BRENDON AND SON, LTD., PLYMOUTH

[Illustration: EUROPE

(A.D. 450)

At end of book.]