[1] Op die terugvaart uit Indië het die Portugese die kus van Natal tot
aan die Kaap, en veral die laaste stuk daarvan, as die
allergevaarlikste deel van die hele reis beskou; en eers as hulle die
Atlantiese Oseaan bereik het, het hulle hul veilig geag. Vgl. die
Itinerario van Jan Huygen van Linschoten aangehaal op bls. 54.
[2] Die teenswoordige Tafelbaai het sy eerste naam Aguada de Saldanha
(die waterhaalplek van Saldanha) in 1503 gekry, toe ’n groot Portugese
vloot onder Antonio de Saldanha daar water ingeneem het. Die
Nederlandse skeepsvoog, Joris van Spilbergen, het dit in 1601 herdoop
met die naam wat dit vandag nog dra.
[3] Arsilla en Asamor is twee hawestadjies op die weskus van Morokko.
Die Portugese het in dié streke gesag uitgeoefen. Hulle verowering van
Morokkaanse gebied, wat in 1415 by Ceuta begin het, het aanleiding
gegee tot die ontdekkingstogte; en die verval van hulle mag het ook
hier begin, toe in 1579 koning Sebastiaan deur die More by Alkasar
verslaan is en self in die slag gebly het.
[4] Koning Manuel het Francisco d’Almeida van sy bevel in die Ooste
onthef en dit aan Alfonso d’ Albuquerque oorgedra. D’ Almeida het egter
nog eers die groot oorwinning voor Diu op die gekombineerde
Mohamedaanse vloot in 1509 behaal voor hy die terugreis na Portugal
onderneem het. Tot kort voor sy vertrek het hy vir d’ Albuquerque as ’n
prisonier behandel en in die faktory by Kananor opgesluit gehou.
[5] Lourenço d’Almeida, die seun van die onderkoning, het in 1508 in ’n
seeslag teen die Mohamedaanse vloot naby die teenswoordige Bombaai
gesneuwel.
[6] Die skipbreuk wat miskien die meeste lig op die etnografiese
toestande gewerp het, was dié van die Sint Albertus in 1593. Die leser
word verwys na die besonder interessante en belangrike berig
daaromtrent in die Records of S.E. Africa, II, blss. 288 vv.; en sy
aandag word oor die algemeen by hierdie groot uitgawe van Theal bepaal.
Die romantiese sy van ons eerste historiese periode tree daarin sterk
op die voorgrond.
[7] Uittreksels uit ’n anonieme Portugese pamflet in die Britse Museum
deur Theal afgedruk en vertaal in Records of South Eastern Africa, I,
blss. 108 vv.
[8] Sien Inleiding.
[9] Manuel de Sousa was die kaptein van die Sint Johannes.
[10] Sien Inleiding.
[11] Die krusado, ’n Portugese muntstuk, het destyds die waarde van
ongeveer 5s. 4d. verteenwoordig. Sien Theal, Hist. and Ethnog. of S.A.,
I, blss. 253, 390. In die middel van die agtiende eeu het die krusado
’n waarde van 2s. 3d. Sien Records of S.E. Africa, II, bls. 453.
[12] Ek vertaal die Portugese woord legua (Eng. league) met uur. Die
afstand wat daarmee aangedui word, is iets meer as drie myl.
[13] Die rede wat hiervoor aangegee word, sal wel nie korrek wees nie.
Die mededeling is egter interessant. Uit die Portugese berigte is
duidelik dat die Kaffers van die sestiende eeu in gebruike, ens.,
weinig van dié van die neentiende eeu verskil het. Piet Retief en sy
mense het ook onder ’n boom afgesaal en gewag totdat Dingaan gereed was
om hulle te ontvang.
[14] Vgl. Theal, 1, bls. 227.
[15] Sien bls. 44.
[16] Vgl. bls. 59.
[17] Sien Records of S.E. Africa, VI, blss. 1 vv., veral 264 vv. De
Barros is die mees gesaghebbende Portugese geskiedskrywer. Gebore in
1496 het hy jonk in die Indiese diens getree en belangrike betrekkinge
daarin beklee. Hy het insage gehad in die joernale, briewe en rapporte
van die Portugese ontdekkers en hulle opvolgers. Sy Asia het in vier
dele tussen 1552 en 1613 verskyn.
[18] Vgl. bls. 59, aant. 15.
[19] Die Kongorivier.
[20] Vgl. bls. 59, aant. 15.
[21] Ek vertaal ook hier legua met „uur”, d.w.s. „uur te voet”. Vgl.
bls. 26.
[22] Hall (Prehistoric Rhodesia, bls. 116) sê: „The ‚plains’ would be
the great stretch of open country lying between Victoria and
Enkeldoorn, which constitutes a very noticeable topographical feature
in Mashonaland.”
[23] Sien vir al die genoemde plekke die kaart in Hall, Prehistoric
Rhodesia, bls. 29.
[24] Toro of toróa = Bantoe oud. Hall (bls. 151) bring dit in verband
met die ou geboue daar.
[25] Butua of Abutua = Bantoe Klein mensies. Die Kaffers het hiermee
die Boesmans aangedui, en Hall (bls. 84) lei hiervan af dat die
bedoelde gebied nie lank tevore me die grens van die Bantoe-opmars teen
die Boesmans was. Ons kry so miskien ’n bietjie lig omtrent die
uitbreiding van die Kaffers in die binneland. Vgl. Inleiding „Die
Skipbreuk van die Sint Johannes,” bls 17.
[26] Hierdie beskrywing van Simbabwe en sy omgeving is natuurlik nie
juis nie. Die leser word verwys na Hall, Prehistoric Rhodesia en Great
Zimbabwe; Hall en Neal, The Ancient Ruins of Rhodesia; Bent, The Ruined
Cities of Mashonaland, ens. Voorbeelde van skrif is nie by die ruïenes
ontdek nie, en Hall veronderstel dat die opskrif waarvan hier sprake
is, slegs die nog bestaande randversiering bo aan die groot muur was.
[27] ’n Taamlik juiste aanduiding.
[28] Sien Records of S.E. Africa, VII, blss. 1 vv., en veral blss. 275
vv. Dos Santos het teen die end van die sestiende eeu as sendeling in
Sofala en die omstreke gelewe. Sy mededelinge berus dus grotendeels op
eie waarneming en bevat veel oor die geaardheid en lewenswyse van die
Kaffers. Sy Ethiopia Oriental het in 1609 verskyn.
[29] Mount Darwin (?), omtrent sewentig myl noordoos van Salisbury.
[30] Die geheim van die eerste goudgrawers en fortbouers van ons
noordelike binneland is nog nie ontsluier nie. Soos hieruit blyk, was
die Portugese oorspronklik verantwoordelik vir die teorie dat daar
tussen hulle en die Bybelse goudland ’n verband bestaan. Hall is van
oordeel dat die geboue deur Semiete, uit Asië en waarskynlik uit
Suid-Arabië afkomstig, opgerig is. Dit is ongetwyfeld waar dat hulle
nie van Bantoe-oorsprong is nie en dat die Kaffers geen oorleweringe
omtrent hulle oprigting het nie.
[31] Port. babock = lomperd, domoor.
[32] Gepubliseer in die uitgawes van die Linschoten-Vereniging, Deel
II, blss. 146 vv.
[33] 28⅔ graden, d.w.s. suiderbreedte.
[34] 400. mylen, d.w.s. Duitse myle. Nie te verwar met die Engelse myl
nie. Die lengte blyk uit die Itinerario self. Die skip waarmee Van
Linschoten geseil het, het die „nuwe koers” gekies. (Vgl. Itinerario,
2, bls. 141.) Van Cochin, wat op 10 graad noorderbreedte lê, het die
reis eers gegaan „zuyd zuydoost” tot aan die ekwator, „dat zijn 150.
mylen, ende van daer tot 7. graden die selfde cours, ende alsdan
zuydtwest ten westen, ons cours nae die Cabo de bona Esperança toe.”
Daar was dus ongeveer 15 „myle” op ’n graad, d.w.s. die „myl” waarvan
hier sprake is, was ’n afstand van tussen 4½ en 5 Engelse myle. Die
reis het ver oos van Madagaskar gegaan, en die hoogte van Natal is
bereik toe die skip nog suidoos van die eiland was.
[35] Natuurlik nie die juiste verklaring nie.
[36] Die vloot van Cabral in 1500. Hy het egter in die Atlantiese
Oseaan die storm teëgekom. Bartholomeus Dias was die kaptein van een
van die vier skepe wat na die kelder gegaan het. Vgl. Theal, Hist. and
Ethnog. of S.A., 1, bls. 92; Danvers, The Portuguese in India, 1, blss.
65 vv.
[37] Port. Payraer = afwag, stil lê, of ongeveer op dieselfde plek bly
deur teen die wind te laveer. Volgens ’n mededeling van mnr. J. du P.
Scholtz is hierdie woord, in diezelfde betekenis en in die vorm parra,
nog in gebruik by die vissers om die Kaap.
[38] Fock-mast = voormas.
[39] Ra = lang houtpaal kruisgewys aan ’n mas of ’n dwarsbalk vasgemaak
en wat dien om die seile op te hou. Die groot ra is die ra aan die
groot mas of middel-mas.
[40] Herstel, weer in orde bring. Vgl. Port. concertar.
[41] Grootliks.
[42] Slaan. Vgl. Port. ferir.
[43] Iets.
[44] Voëls wat dié naam gekry het omdat hulle op die antennaes (Port.),
ra’s of dwarshoute aan die maste, gaan sit.
[45] Die wind teen ons.
[46] Strookseil, wat aan die seile kan vasgerye word om hulle te
verleng of te verbreed. So ’n stukkie doek aan die hoë voorkasteel
vasgemaak, was al wat die skip in die storm kon dra.
[47] Dek.
[48] Hierdie uitdrukking is moeilik te verklaar en kom nie in aan ons
bekende woordeboeke voor nie. Waarskynlik moet ons dit in verband bring
met een van die betekenisse wat Du Cange (Glossarium mediae et infimae
latinitatis) gee aan die woord elymosina of aalmoes, nl. geld wat
betaal word om ’n mis te laat hou, ’n offerande. Die skrywer sou hier
dan bedoel geld „trek” of versamel, met die belofte om later daarmee ’n
spesiale mis te bekostig ter ere van een of ander Heilige.
[49] Skeurbuik.
[50] Ten was altoos .... gheen. Ten = ’t En, waar en met gheen die
dubbele ontkenning vorm.
[51] Ons bekende groot meeue met swartgepunte vlerke.
[52] Na die ooste toe.
[53] Baya de Lagoa. Die breedtegraad toon aan dat hier bedoel word die
teenswoordige Algoabaai en nie, soos Kern meen, Delagoabaai nie.
Algoabaai het oorspronklik Bahia da Lagoa geheet. Op kaarte van die
16de en 17de eeu word dit so aangegee. Vgl. die kaart van Perestrello
(1576) (Theal, 1, bls. 318) en die Platen-Atlas van Godée-Molsbergen en
Visscher, bls. 20. Waar Kern kortweg beweer dat Port. lagoa met lagune
(Eng. lagoon) en nie met meer (Eng. lake) moet vertaal word, hou hy
miskien nie genoeg rekening met die opvatting dat ’n uitdrukking soos
Rio da Lagoa en die daaruit ontstane benaming Bahia da Lagoa (vandag
Delagoabaai) moontlik in verband staan met die geloof van die Portugese
dat die genoemde rivier sy oorsprong in ’n groot binnelandse meer gehad
het. Vgl. Theal, 1, bls. 34. In Michaelis se New Dictionary of the
Port. and Eng. Languages word lagoa ook met lake vertaal. Vgl. ook Rio
da Lagoa op bls. 39.
[54] Sien bls. 57, aant. 1 en 2.
[55] Tauseren. Dit moet wees: t’aviseren = waarsku.
[56] Die skip word dus met die seil gestuur.
[57] By beurte.
[58] Versacht = versach ’t.
[59] Keuvel = kap.
[60] Bootsghesel = matroos; Putger, van puts-emmer, dus = skoonmaker.
[61] Cayro = vesels om die kokosnoot.
[62] Kennip (verstaan hennep) = Eng. „hemp.”
[63] Af = van.
[64] Sien inleiding.
[65] In die margo van die Itinerario word in kanttekeninge ’n
voortlopende résumé van die werk gegee. Soms word ook ander opmerkinge
ingelas, en by hierdie sin vind ons die stigtelike waarskuwing: „Leest
met na dencken.” Die goeie Kalvinis praat hier.
[66] Planke.
[67] ’n Beskrywing van die vergaan van hierdie skip deur Diogo do
Conto, een van die skipbreukelinge, is afgedruk deur Theal in Records,
II, blss. 153 vv. Die slegte toestand van die Portugese skeepvaart word
ook hier aan die lig gebring. Die storme wat Van Linschoten in die
Santa Cruz deurstaan het, word ook deur Do Couto beskrywe. Hy skilder
die toestand van die bemanning van die Sint Thomas o.a. as volg: „Kort
gesê, alles was teen hulle ..... Die hele nag het hulle in groot
moeilikheid en smart deurgebring; want waar hulle ook kyk, was die
dood. Onder hulle was ’n skip vol water, en oor hulle ’n donker en
onheilspellende hemel. Die wind huil om hulle, asof dit dood! dood!
skree; en asof die water wat van onder af instroom, nog nie genoeg was
nie, dreig die reent wat op hulle neerstort, om hulle onder ’n twede
sondvloed te begrawe. In die skip kon alleen gehoor word sugte en
jammerklagte en smeekgebede aan God om barmhartigheid; want na dit
skyn, het die sonde van sommige Sy gramskap oor almal gebring.”
[68] Die graadgetal moes kleiner geword het, omdat hulle in ’n
noordelike rigting, d.w.s. na die ekwator toe, geseil het.
[69] Vgl. Port. acommeter = om aan te pak.
[70] Bedevaarte.
[71] Sien inleiding.
[72] Blykbaar word albatrosse bedoel.
[73] Vgl. bls. 65.
[74] Bona viagem (Port.) = goeie reis, deur die Portugese matrose
gebruik as ’n uitroep = hoerê!
[75] See-bamboese.
[76] Die vloot het bestaan uit drie skepe, Mauritius, Hollandia en
Amsterdam, en ’n jag Duyfke—altesaam skaars 250 koppe. Die gesag oor
die vloot het by die skeepsraad, waarvan De Houtman voorsitter was,
bestaande uit offisiere en bevelhebbers, berus. Cornelis de Houtman was
senior kommies op die Mauritius, en Jan Jansz Moelenaer was die skipper
daarvan. Een kommies van die Hollandia, nl. Gerrit van Beuningen, het
gedurig met Houtman in vyandskap verkeer. Hy is in Indië deur die
skeepsraad veroordeel en as ’n gevangene teruggebring na Nederland. Die
bekwame en getroue skipper van die Hollandia, Jan Dignumsz, is op die
kus van Madagaskar oorlede, en die bevordering van Pieter Dircksz
Keyser, opperste piloot, tot skipper in sy plek het veel stryd
veroorsaak. Nieteenstaande al die verdeeldheid en wanordelikheid was
die reis ’n gebeurtenis van die allergrootste betekenis. De Jonge sê
daarvan: „De scheepstogt, waarvan de gevolgen in later dagen zoo groot
werden, was zonder beleid, zonder eendragt en eigenlijk zonder begrip
van de grootsche taak welke volvoerd moest worden, ten einde gebragt;
maar de reis was volbragt, hoe dan ook, en dat was het groote, het
sprekende feit; want nu was de baan gebroken en aan Spanje’s Koning,
aan geheel Europa was bewezen, dat het kleine volk van Noord-Nederland
zijne vlag kon en durfde vertoonen tot aan het uiteinde der aarde en
dat het, voor zijnen kolonialen handel, Lissabon kon ontberen.” Sien De
Jonge, Ndl. Gezag In O. Indië, 2, blss. 187 vv.
[77] Afgedruk in De Jonge, 2, blss. 287 vv. Sien De Jonge, blss. 285
vv. oor ander berigte van hierdie reis en veral D’ Eerste Boeck van
Willem Lodewycksz uitgegee vir die Linschoten-Vereniging deur Rouffaer
en Yzerman. Lodewycksz was onderkommies op die Amsterdam. In die Kaapse
argief is ook uittreksels en afskrifte deur Theal van joernale van die
reis, ook ’n uittreksel uit die joernaal van Van der Does. Die teks van
De Jonge is vollediger en beter.
[78] Vgl. bls. 54, aant. 3.
[79] Lang en smal seilskip, wat baie vinnig kon vaar.
[80] Wind uit die see uit. Theal (Kaapse arg.) het hier zeeuwlijcken.
[81] Swak, stil. Kom ook in Itinerario voor.
[82] Die latere Mosselbaai, deur Vasco da Gama in 1497 die baai van San
Braz, of die Heilige Blasius, genoem.
[83] D.w.s. Beuningen.
[84] Branders.
[85] Jan Dignumsz.
[86] Lodewycksz sê egter: „eenige draghen berderkens onder de voeten,
in plaets van schoenen.” Berderkens = plankies.
[87] Lodewycksz was nie so onnodig skrikkerig nie en het beter opgelet.
Hy sê o.m.: „Wy hebben geene van haer wooningen connen vinden, veel min
eenigh vrouwen persoon, ende meest haer sien vier (vuur) stoken onder
eenighe hegghen, welck zy seer haest ende practijckich, midts twee
houtgiens d’ een teghen d’ ander vryvende, connen becomen, aldaer haren
nacht over brenghende, ende dit vier saghen wy alle nachten op vele
plaetsen. Als wy eenighe Ossen ghedoot hadden, baden zy ons om d’
inghewant, dwelck zy aten al rauw, de meeste vuylicheit daer uyt
schuddende, oft een stuck vande huijt over tvier met vier stocxkens
ghespannen, ende een luttel vande pensen warm gemaeckt, in voeghen als
men speck ende warmoes doet.”
[88] Ook hier lyk dit of Lodewycksz noukeuriger waargeneem het. Die
listigheid van die Hottentotte, wat so behendig hulle verblyf kon
wegsteek, het hom nie ontgaan nie.—„Den 6 Augusti voeren wy met dry
Sloepen aen landt, alwaer ick ghesonden worde om tlandt te ontdecken,
dwelck seker een schone landauwe is, met welrieckende bosschagien ende
bloemen verciert. Een half myl int lant ghegaen zijnde, hebben ons van
eenen bergh laten sien aende ghene die inde Sloepen gebleven waren. Wy
vonden diversche stappen van Menschen, Vee ende Honden, oock Patrysen,
ende wyder de Spiegeltiens ende Bellekens ghebroken, diemen haer daeghs
te voren ghegheven hadde, ende tstuck Lijnwaet op de Heyde ligghen. Ter
wylen waren eenighe Inwoonderen by de schuyte gheweest, daer wy na toe
ginghen: maer waren neffens ons weder ghekeert sonder haer ghewaer te
worden; so behandich connen zy haer door de bosschagie voegen; doch
quamen haest weder. Wy gaven haer te verstaan, soo ons best moghelijck
was, dat zy ons Vee souden brenghen, wy souden haer Yser (dwelck zy
Cori noemen) geven, dwelck zy ook seyden te doen. Desen naemiddagh
sonden wy noch 20 man te lande in, met de Inwoonderen om te besien oft
zy eenighe huysinghe souden connen vinden, meer was te vergheefs: want
de Inwoonderen gingen met de onse, houdende gheenen wech, ende ginghen
ons volck, so ginghen zy mede, ende stille staende, saten zy neder
achter op haer hielen huckende. Derhalve als oock dat de nacht over
quam, zyn de onse, ende wy met haer weder tscheeps ghevaren.”
[89] In extenso, volgens die oorspronklike teks, maar nie volledig nie
(April 1652 tot end 1658) in die Zuid-Afrikaansch Tijdschrift,
jaargange 1824 tot 1840; in extenso, volgens die oorspronklike teks en
volledig van Desember 1651 tot Mei 1662, deur wyle prof. W. G. Brill in
Werken van het Historisch Genootschap van Utrecht, Nieuwe Serie, Nos.
39 (1884), 58 (1892), 59 (1893); ook ’n deels saamgevatte, deels
vertaalde uitgawe in die Engelse taal deur wyle ds. H. C. V.
Leibbrandt, onder die tietel van Van Riebeeck’s Journal, in die Precis
of the Archives-serie, 3 dele, Kaapstad, 1897.
[90] ’n Verkorte uitgawe in Engels van party daarvan vind ons in die
reeds genoemde Precis of the Archives van ds. Leibbrandt, waar benewens
Van Riebeeck se dagverhaal ook die joernaal van 1662–70 (1901), dié van
1671, 1674 en 1676 (1902) en dié van 1699–1732 in voorkom.
[91] Van Riebeeck was toe al byna drie weke aan die Kaap, maar het tot
dan toe met sy famielie aan boord van die Drommedaris gebly. Die
timmerhout was by vergissing onder in die skip gelaai, sodat dit ’n
hele tyd geduur het voor ’n voorlopige houtloods kon opgetrek word vir
die kommandeur en huisgesin om in te woon. (Sien dr. E. C.
Godée-Molsbergen, Jan van Riebeeck, Amsterdam, 1912, bls. 82.)
[92] Johan Nieuhof in sy Zee- en lantreize door Oost-Indien (Amsterdam,
1682) verhaal ook hierdie anekdote en voeg daarby: „De Horen wort noch
aen de Kaep in het fort bewaert en daer uit bijwijle de gesontheit
gedronken.” (bls. 7).
[93] Luipaard, of tier.
[94] Rijckloff van Goens, die ouere, Ekstra-ordinaris Raad en later
(1678) goewerneur-generaal van Indië.
[95] Die sieketrooster Willem Barentz. Wijlant.
[96] Die gewig van die ou-Hollandse pond was 494 gram as teenoor 453.6
gram vir ’n moderne Engelse pond.
[97] Iets groter as die Engelse voet; die Rynlandse of Suid-Hollandse
voet = 0.314 meter, die Engelse voet = 0.305 meter.
[98] Reaal = ’n Spaanse silwermunt wat ook koers gehad het in die
gebied van die O.I.K.; die waarde van hierdie reaal is gereken op 8
skellings of 48 stuiwers.
[99] Die Hoornwerk was ’n buitewerk by die ingang van die fort, wat uit
twee halwe bastions of bolwerke bestaan het. Sien planne van Van
Riebeeck se fort, blss. 90 en 122 van Godée-Molsbergen, Jan van
Riebeeck.
[100] Hierdie slawe (166 in getal) was ’n maand tevore aan die Kaap aan
land gesit deur die Kompanjieskip Amersfoort. Die bemanning het hulle
buit gemaak op ’n Portugese slaweskip wat hulle op die kus van Angola
ingeruil het. Dit was die eerste aansienlike klomp slawe wat aan die
Kaan ingevoer is.
[101] Swaer van Van Riebeeck en opvolger van Wijlant, wat in 1656 na
Batawië oorgeplaas is.
[102] Die Gorachouquas, of Tabakdiewe, soos die Hollanders hulle genoem
het, (onder kaptein Choro) was saam met die Goringhaiquas, of
Saldanhars, of Kaapmans (onder kaptein Gogosoa, „de vette kaptein”) die
vernaamste Hottentot-stamme wat hulle in die onmiddellike omgewing van
die Fort en in die Kaapse Skiereiland opgehou het. Daar was ook nog die
Goringhaikonas, of Strandlopers, of Watermans, (onder „kaptein”
Autohoemao, of Herry), maar hulle was maar ’n armoedige, onaansienlike
klompie van omtrent vyftig siele.—Die besoek van Choro, hoof van die
Gorachouquas, en van Soesoa, hoof van die Chainouquas, wat toe nog ten
noorde van die Bergrivier rondgeswerf het, vind plaas ná die
beëindiging van die eerste Hottentot-oorlog (1659–60) en die
vredesluiting in April 1660.
[103] Lokje, of mokje = ’n bekertjie. Dapper (Naukeurige Beschryvinge
der Afrikaensche Gewesten, Amsterdam, 1660, bls. 630) spreek in verband
met hierdie episode van „een gansche Baly vol brandewijn met een houte
kopje daar in.”
[104] Dapper (op. cit., t.a.p.) gee die volgende aanvullende
besonderhede, wat aan skilderagtigheid vir dié van Van Riebeeck seker
nie moet onderdoen nie: „Wanneer den mannen het hooft begon te draien
en de benen te waggelen, dikwils met vallen ter neder op d’ aerde,
wierden ’er omtrent twee of drie-hondert stukjes tabaks, elk van een
duim breet, bij handen vol te grabbel gesmeten, waer op onder hen zulk
een groot getier en geschreeu ontstont, datze het gehoor bijna
verdoofden en het geluit den ooren naulix verdraghelijk was; desgelijx
bedreven zij geen minder gewelt wanneer daer na het zelffte met broot
gedaen wiert. Na het eindigen van al deze grabbelingen, ging het bij
hen, wanneer zij gansch vol gedronken, en de hersenen met den wijn
bestoven waeren, geduurigh op een danzen en springen, met zonderlinge
grepen en op een vreemde wijze, bijna even eens gelijk de bakkers hier
te lande hun deegh met de voeten in den troch bewerken, te weten al
stampend nu met d’ een en dan met d’ andere voet, met uitstekende
billen en het hooft al hangende geduurigh na d’ aerde, op een zelve
zijde. Geen minder vrolyckheit bedreven de vrouwen geduurende het
dansen der mannen, met klappen in de handen en geduurigh een zang van
ha, ho, ho, ho, wel twee uuren aen den anderen te zingen.”
[105] Soesoa was toe al baie oud, en sy seun Goeboe het feitlik in sy
plaas regeer.
[106] Die Chobona, of Choboqua, of Cabuners, ’n „swaerte natie”
(Kaffers), wat veronderstel is die inwoners te wees van die fabelagtige
ryk van Monomotapa „van waar de Portugeesen in Mosambicque al haer gout
crijgen” (Van Riebeeck se Dagverhaal, Deel 3, Uitg. Historisch
Genootschap van Utrecht, No. 59, bls. 447). Ses weke later sal Van
Riebeeck ’n landtog uitstuur onder adelbors Jan Danckaert (12 November
1660–20 Januarie 1661) met die spesiale opdrag om die pad na die
goudland te verken en handelsbetrekkinge met die „Monomotapers” aan te
knoop en also o.a. die Portugese die voet dwars te sit: „Ende is oocq
’t gevoelen vastelijcq, dat de natie vermits der Portugeese heerse
regeringe, tot onsen vredigen ommegangh wel genegen gevonden sullen
worden” (Van Riebeeck se Dagverhaal, t.a.p.). Die tog het op ’n totale
mislukking uitgeloop; veel verder as die Olinfantsrivier het die
reisigers nie gekom nie.
[107] Die Cochoquas, of die Rechte Saldanhars, soos die Dagverhaal
hulle dikwels noem, het toe hulle krale gehad in die buurt van
Saldanhabaai. Hulle was verdeel in twee groepe—die een onder die byna
honderdjarige Oedasoa, aan die benedeloop van die Bergrivier, en die
ander onder Gonnema aan die Klein-Bergrivier. Oedasoa was kaptein oor
die talrykste trop en is beskou as die „opperheer” oor al die
Cochoquas.
[108] Hoepen = gladde ringe.
[109] ’n Mingel, of mengel, ’n ou-Hollandse inhoudsmaet = 1.21 lieter.
[110] Vergaderplek.
[111] Die volledige tietel is: Lust-Hof der Huwelyken, behelsende
verscheyde seldsame Ceremonien en plechtigheden, die voor desen bij
verscheyde Natien en Volckeren soo in Asia, Europa, Africa als America
in gebruik zijn geweest, als wel die voor meerendeel noch hedendaags
gebruykt ende onderhouden, naeuwkeurigh, soo uyt oude als nieuwe
schrijvers bij een vergadert door P. de Neyn Rechtsgeleerde, voor desen
gewesene Fiscael in dienst der E. E. Oost-Indische Compagnie aen Cabo
de Boa Esperance, mitsgaders desselfs Vrolycke Uyren, uyt verscheyde
soorten van mengel-dichten bestaande. Amsterdam, 1697.
[112] Kopie-Dagregister, 1674–76 (Kaapse argief, No. 270), bls. 56.
[113] Die skrywer bedoel seker Tielman Hendriks, wat in die
monsterrolle (Kaapse argief, No. 945) voorkom as meesterkneg en sedert
1661 as „vrijlandbouwer.”
[114] Hans Ras, vroeër soldaat in diens van die Kompanjie en sedert
1658 vryburger aan die Kaap.
[115] Dit was Wouter Cornelisz. Mostaert, uitgekom as
Kompanjie-soldaat, en een van die allereerste vryburgers aan die Kaap
(1657); as een van die invloedrykste lede van die jong samelewing het
hy die ampte van burgerraad, burgerluitenant en ouderling aan die Kaap
beklee.
[116] Hierdie jagtog is onderneem deur die burgers „om eenige groff
wildt ten behoeve haerer familien te schieten,” en hulle was „met ons
(die regering syne) consent int lant vertrocken.” Leibbrandt (Precis of
the Archives, Journal, 1671–74 and 1676, bls. 140) vertaal dus verkeerd
waar hy spreek van „eight of our burghers, who, without permission, had
gone up to shoot some large game for the needs of their families.”
[117] Die skrywer bedoel seker die Goringhaiquas, wat soms ook die naam
van Gonjemans gekry het. Die eintlike Gonjemans was ’n tak van die
Cochoquas en is deur die Hollanders so genoem na hulle hoof Gonnema, of
die Swart Kaptein. Gonnema se krale was toe in die buurt van
Riebeekskasteel en Vier-en-twintig-Riviere.
[118] Hierdie verhaal word bevestig deur die Dagregister, Ao. 1672–73,
(Kaapse argief, No. 269), onder datum 29 Junie 1673, 10 Julie 1673 en
volg. Die Dagregister gee egter geen besonderhede nie, o.a. geen enkele
van die name van die burgers wat in die hinderlaag van die Gonjemans
geval het nie. Die regering het onmiddellik ’n strafekspediesie teen
die Gonjemans uitgestuur onder vaandrig Jer. Cruse en burgerluitenent
Elbert Diemer. (Sien Dagregister, 11 Julie 1673). Kort ná hulle vertrek
kom die tyding dat die vyandelike Hottentotte ’n nuwe moord gepleeg het
en gedurende ’n aanval op die Kompanjiepos aan die Saldanhabaai hulle
korporaal Dirk van der Heerengraaf, ’n soldaat en twee koloniste om die
lewe gebring het. Versterkinge word nou gestuur, maar die kommando het
daar nie in geslaag nie om, soos die opdrag gelui het, die
„geweldinaers” met wortel en tak uit te roei, „sonder ijets dat
mannelick is te verschoonen.” (Resolutie van die Politieke Raad, Kaapse
Argief, 14 Julie 1673). Die vyand het ontsnap in die berge, en Jer.
Cruse moes vir hom tevrede stel met die buitmaak van ’n taamlike klomp
vee: 800 beeste en 900 skape. (Sien Dagregister, 25 Julie 1673).
[119] Op 20 Augustus 1673.
[120] Die Dagregister, onder datum 20 Augustus 1673, beskryf as volg
die blydskap van die Hottentotte oor die toelating om self die
strafgereg uit te voer: „Niet so haast was dese permissie uytgesproken,
off alle de Hottentots tot een getal van meer als 100 personen bij een
gecomen en van verwoedtheijt niet langer haere bittere vijantschap
connende beteugelen, begonnen over luyd te schreuwen: Sla doot, die
honden, slaa doot, vervolgende dese thoon met sulcken gejuich en
vreesselijc getier als off bereits alle haere vijanden in’t voetsant
gebragt wesende, daer over quamen zeegepraalen, yeder van hun sig onder
des met een braave kneppel versiende en de traditie der
gecondemneerdens met ongeduld affwachtende.”
[121] Hoorn-werk, sien voetnoot (1) bls. 93.
[122] Nie korrek nie. Luitenant Jan Coon was aan die hoof van die klein
leërmag wat op 12 Januarie 1673 onder opperbevel van kommandeur De Geus
Sint-Helena van die Engelse geneem het en met 100 soldate in besit van
die eiland agtergelaat is. Theal verhaal dat hy ’n paar weke daarna
oorlede is. Hy kon dus in Augustus 1673 nie in die Kasteel aan die Kaap
gewoon het nie.
[123] Die Dagregister, 20 Aug. 1673, spreek van „meer als 100
personen.”
[124] Die burgers was ook vyftig in getal. (Kopie-Dagregister, Ao.
1674–76, Kaapse argief, No. 270, bls. 69.)
[125] Die skrywer spreek hier van die twede veldtog „teen die
rebellerende Gonnema’s Africanen,” maar hy verwar klaarblyklik sekere
besonderhede van die eerste een (Julie 1673) met dié van die twede (end
Maart en begin April 1674). Beide ekspediesies het onder die opperbevel
van vaandrig Jeronymus Cruse gestaan; maar terwyl in 1673 die burgers
aangevoer was deur Elbert Diemer, is dit in 1674 Wouter Mostaert wat as
burgerluitenant saamgegaan het. (Sien Dagregister, 14 Julie en 25 Julie
1673 en 26 Maart 1674.)
[126] Volgens die Dagregister is geen enkel vryman gekwes nie; wel ’n
Hottentot, wat gesterf het aan die gevolge van ’n asgaaisteek wat ’n
neef van hom vir hom per ongeluk toegebring het. (Kopie-Dagregister,
1674–76, No. 270, bls 78.)
[127] ’n Bietjie oordrewe; die rapport van Jer. Cruse spreek van 800
beeste en 4,000 skape. (Kopie-Dagregister, 1674–76, bls. 79.)
[128] Klaas, of Dorha, hoof van die Soeswas, ’n stam van die
Chainouqua-Hottentotte. (Sien hierbo, blss. 94 en 96.) Sy aartsvyand
was Koopman, die hoof van ’n ander tak van die Soeswas.
[129] Kuiper, of Dack’key, ’n kaptein van die Goringhaiquas, of
Kaapmans. Dit is hy wat in Mei 1672 die gebied van Hottentots-Holland
aan die Kompanjie verkoop het, en ’n verbond van vriendskap met die
goewerneur gesluit het.
[130] Schacher, of Osinghkamma, of Manckhagou, ’n ander kaptein van die
Kaapmans en seun van Gogosoa. In April 1672 het hy van sy kant die
Kaapse distrik en Saldanhabaai aan die Kompanjie verkoop en ’n
soortgelyke verbond as dié van Kuiper met die regering aangegaan. Die
krale van Schacher en Kuiper was toe geleë tussen die Tygerberge en die
Stink-Rivier.
[131] Houtebeen se kraal was in 1669 naby Schacher syne. (Sien
Kopie-Dagregister, 1667–70, Kaapse argief, No. 267, bls. 473.)
[132] Die Dagregister maak alleen melding van Kuiper en Schacher.
[133] Van tijen, tijde, getijd = begin, aan die werk gaan.
[134] Die hakke.
[135] Palingvelle.
[136] Die Dagregister, 20 Aug. 1673, voeg hier nog aan toe: „Dese
tragedie, g’eyndigt en middelerwijl de son van d’ aerdkloot verhuijst
wesende, wierde aen de Hottentots die dit schouwspel hadden helpen
volvoeren een soopje aracq en wat tabacq vereert en daermede
gedimitteert.” In die joernaal van kommissaris-generaal Hendrik Adriaan
van Rheede (Kaapse argief, No. 703, blss. 58–59) word onder datum 27
April 1685 ’n beskrywing gegee van ’n soortgelyke teregstelling. Vier
Hottentotte wat ’n Hollandse kneg van ’n vryburger vermoor het, word,
ná veroordeling deur die Raad van Justiesie, aan hul stamgenote
oorgelewer om die vonnis te voltrek: „Vrijdach den 27en de gevangene
Hottentots door den Raed van Justitie ter plaetse gebragt zijnde daer
men gewoon is, de sententie eerst gelesen zijnde, waren aldaer d’
inlandsche opperhoofden en veel volck dewelcken uyt den hoop eenige
commandeerden, die met geen ander geweer als die stocken, daer
gemenelyck mede gaen, niet dicker als een grooten duym en omtrent drie
voet lang, dese misdadigers om hals bragten daer mede slaende in den
neck, dat eenige van de eerste slag dood vielen, doch andere wierden
meer gemartelt, na welck de lichamen boven op de Sandduynen wierden
opgehangen, tot afschrick van anderen; men remarqueerden aen die
gansche natie een melancolie buyvten haer gewoonten desen geheelen
dagh.”
[137] In Beschrijving van Oud en Nieuw Oost-Indien. Deel V, 2de stuk.
[138] Die Goede Hoop was oorspronklik ’n Franse skip met die naam van
Normande, wat in Maart 1689 saam met die Coche op die Franse buitgemaak
is in Tafelbaai, ná ontvangs van die nuus dat oorlog uitgebreek het
tussen die Verenigde Nederlande en Frankryk. Die Coche is toe omgedoop
in Afrika, en die Normande in die Goede Hoop.
[139] In die betekenis van „moed”.
[140] Offisier van laagste rang aan boord ’n skip van die O.I.K.
[141] Sorde of sjorde.
[142] Sterk tou wat gewoonlik gebruik geword is om die seile na die
wind te sit.
[143] Die Dagverhaal vertel hoe die goewerneur Simon van der Stel
persoonlik die leiding geneem het van die reddings- en die
noodlenigingswerk. Hy het ’n tent laat opslaan aan die strand, en hy
het daar vyf dae lank gebly sonder om na die kasteel terug te keer (5
tot 9 Junie). Daarna het hy alles laat doen wat moontlik was, om die
skepe van die Kompanjie te red, maar sonder om in sy pogings te slaag.
Ook die Engelse skip Orange is deur die branders spoedig aan stukke
geslaan (sien Kopie-Dagregister, 1689–1692, Kaapse argief, No. 280,
blss. 819, 848, 988, 1079).
[144] Hierdie officiële erkenning van die heldhaftige daad van Jochem
Willemszoon is te vind in die Uitgaande Brieven, 1691–92 (Kaapse
argief, No. 756), blss. 358–9.
[145] Die kamer van Hoorn en Enkhuizen, of van die Noorder-kwartier,
een van die ses kamers waaruit die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie
bestaan het.
[146] De Vlieter, ’n vaarwater in die Suidersee, tussen die twee
sandplate Lutjeswaard en Het Breezand.
[147] Beide is hawens aan die Noordwestelike punt van Noord-Holland,
reg teenoor die eiland Texel.
[148] Gajoot, of galjoot = ’n ondiepe seeskip met plat bodem, deels
oorlogskip en deels vragskip.
[149] D.i. skepe wat gevaar het op die kus van Guinea (waar die
Hollandse Wes-Indiese Kompanjie toe verskeie handelsposte besit het),
op die kus van Suriname, ’n deel van die Guyana-gebied (wat eweneens
behoor het aan die Wes-Indiese Kompanjie, sedert 1667) en op Lissabon.
[150] D.i. hulle vaar as een vloot.
[151] ’n Lang tou wat dien om die uitwerp of ophaal van die anker te
reguleer.
[152] Die twede seil van onder aan gereken.
[153] Die see-engte tussen die noordkus van Noord-Holland en die eiland
Texel.
[154] Die vlote van die O.I.K. het altyd rondom die noordkus van
Skotland geseil.
[155] Met saamgevoude of opgerolde seile en skuinsgesitte dwarsmaste
vaar, met die doel om aan die wind nie so veel vat op die tuig te gee
nie.
[156] ’n Windjie wat die bakstag, d.i. die dik toue aan die voorkant
van die skip, styf doen staan.
[157] Fair Isle, tussen die Orkney- en die Shetland-eilande.
[158] Rockall-eiland, noordwes van die Hebriede.
[159] Santiago, een van die Kaap-Verdiese eilande.
[160] Abrolhos, rots- en sandbanke op die kus van Brasilië tussen Bahia
en Rio de Janeiro. Portugees abrolhos beteken „dorings,” „voetangels,”
„gevaarlike plek.” Die riwwe het groot gevaar vir die seevaart
opgelewer, en die volksetimologie het in die Portugese woord die
betekenis gelê van „maak oop die oë” (abre olhos), „pas op.”
[161] Travaat = plotselinge windvlaag met swaar reent, uit Port.
travado.
[162] Dwarsbalk aan die agterste mas.
[163] Dwarsbalk aan die middelmas.
[164] Sien hierbo, bls. 125.
[165] Reen = meervoud van „ree” of „ra” (sien bls. 57). Volgens ’n
mededeling van dr. J. M. L. Franken was dit ’n gewoonte om, as daar ’n
seegeveg op bande was, die ra’s of seilhoute met kettings aan die maste
te laat vasmaak, daar anders die toue miskien kon weggeskiet word en
die seile daardeur op die dek val. Die Ordre voor de Schepen van
Oorlogh wat ons vind in Nic. Witsen, Aloude en hedendaegsche
Scheepsbouw en Bestier (Commelijn, Amsterdam, 1671), bls. 386, noem ook
op, onder die voorbereidende maatreëls wat moet geneem word in geval
van ’n seeslag: „Alle de raes met kettings te vangen.”
[166] Holland was toe in oorlog met Frankryk (die oorlog van die
Augburgse Liega, 1688–97), en ’n aanval deur ’n Franse kaper was dus
gedurig te vrees.
[167] Sien hierbo, bls. 134, aant. 4.
[168] Dat julle die rigting van die see neem, van die kus af.
[169] Die groot ra = die ra aan die groot mas of middelmas. Die fokkera
= die ra van die onderste seil aan die voormas.
[170] Die twede seil aan die voormas.
[171] Oprol en met sogenaamde beslaglyne aan die ra vasbind.
[172] ’n Seil aan die voorstewe, wat meestal onder aan die boegspriet
(skuinsliggende kort voormas) vasgemaak was.
[173] In die Uitgaande Brieven, 14 April 1694 (Kaapse argief, No. 757),
word hy „Jacobs Lope” genoem.
[174] Schieman, ’n onder-offisier wat die toesig het op die seil- en
touwerk van die voorskip.
[175] Die assistent van die prowiandmeester.
[176] Vermoedelik dieselfde persoon as die „varsebalie,” ’n matroos wat
daarvoor moes sôre dat die kos en veral die soetwater vars bly of weer
vars gemaak word.
[177] Twee en ’n half uur.
[178] In die verklaring van L. Thijsz. wat voorkom in die Uitgaande
Brieven (Kaapse argief, No. 757, 14 April 1694) word vermeld dat hulle
vir Philip Warlo agtergelaat het „kruijpende hem de wormen uijt sijn
benen.”
[179] Afskorting agter in die skuit, waar een en ander kan gebêre word.
[180] Klein ankertjies met vier of vyf arms en sonder ankerstok.
[181] Kersbosbessies?
[182] Let op die vorm „vogel-struyssen” en nie „struys-vogels” nie.
Sien ook hierbo (bls. 141) „bottel” in plaas van „fles”.
[183] Hollands, Hollander.
[184] Dit was ’n klein kraaltjie van ag hutte (sien Uitgaande Brieven,
14 April 1694).
[185] Finkelwortels?
[186] Namakwas? Hulle het baarde gehad, maar nie lang baarde nie.
[187] Daar is nie ’n rivier nie, maar vermoedelik het L. Thijsz. die
nou geul van die Saldanhabaai teenoor die Kompanjie-pos vir die mond
van ’n rivier geneem.
[188] Die Dageraet.
[189] Hanebolten, of lisdodden, ’n soort van Typha—ons Afrikaanse
papkuil.
[190] Wapens.
[191] Kralen—van Port. corrál of currál.
[192] Dun, droë takkies.
[193] Die Dageraet was toentertyd die slaweskip van die Kaap. Die Amy
was ’n klein Engelse rowerskippie wat die Kaapse regering ’n tyd gelede
(Mei 1693) buitgemaak het in die Saldanha-baai.
[194] Waarskynlik die anker los kap. Ons tref hierdie uitdrukking in
geen enkele woordeboek of vakkundige werk aan nie. Ons meen, egter,
lins of luns (Afr. luns of steker, vgl. ook lunsriem) te moet
vereenselwig met die sogenaamde „karveelnagel”, houtpen in die
dwarsbalk van die beting (d.w.s. die toestel wat dien om die anker aan
vas te lê). Die tou word om die „karveelnagel” geslaan, sodat hy nie
kan afglip nie. Vgl. in hierdie selfde betekenis die Eng. seemansterm
„linch-pin”.
[195] Eén mutsje = 1⁄10 van ’n pint.
[196] Wag van middernag tot vieruur.
[197] Die onderste ra-seil van die voorste mas, of fokmas.
[198] Geien = die seile met toue inkort om die windvang te verminder.
[199] Ses glase, of ses sandlopers, waarvan die uitloop ’n halfuur elk
geduur het. Dit beteken dus om drie-uur snags.
[200] Vieren = die tou laat uitloop.
[201] Ree vir ra.
[202] Beetingh = sterk yster- of houttoestel in die vorm van ’n galg,
waaraan die kettings of kabels vasgelê word ná die uitwerp van die
anker.
[203] ’n Samestel van toue en katrolle wat gebruik word om groot
gewigte op te tel.
[204] Half-deck = die een helfte van die s.g. koebrugsdek, d.i. die
onderste dek van die skip.
[205] Die verblyfplaas van stuurmanne en laer offisiere.
[206] ’n Sterk seildoek wat oor die dek gespan word („awning”).
[207] Houtblokke, of weerhake, waarin ’n mas of ’n skuit vasgesit word.
[208] Twede kanonnier of assistent van die konstabel, die opsigter van
die geskut.
[209] Die bandiete van Robbeneiland. Die skipbreuk het inderdaad
plaasgevind op die westelike hoek van daardie eiland (sien Uitgaande
brieven, Kaapse argief, No. 757, 9 Febr. 1694).
[210] Afgesien van die Kompanjie-slawe was daar in 1708 reeds 1,147
manlike en vroulike meerderjarige slawe in die besit van die burgers,
teenoor 798 manlike en vroulike meerderjarige koloniste.
[211] Ons reproduceer die teks van die eerste Hollandse uitgawe van
1727, gedruk in Amsterdam in twee groot foliante, ’n vertaling van die
oorspronklike Duitse werk wat onder die tietel van Caput Bonae Spei
Hodiernum in Neurenberg verskyn het in die jaar 1719.
[212] End September of begin Oktober 1707 volgens Dagregister, Ao.
1707–1708 (verbatim afskrif, Kaapse argief, No. 293), bls. 391.
[213] Hulle voorneme was „om na Madagascar te reijsen” (Dagregister,
Ao. 1707–1708, t.a.p.).
[214] Die drosters was: Augustijn van Batavia, oud 21 of 22; Titus en
Aron van Coutchin, oud 35 of 36 en 10 of 11 („Klein Aron”); Marie van
Bengalen („Klein Marie”), 20 of 21, slavin van burger Hendrik Meyboom;
Anthony van Bengalen, 30 jaar, slaaf van burger Frederick van der Lind;
Aron van Coutchin, („Groot Aron”), slaaf van Matthijs Wigmann; Jannetje
van de Caab, oud 16 of 17, slavin van Elias Kina, assistent in die
Soldykantoor van die Kompanjie. Die „koning” was Augustijn, die
„koningin” was Groot Marie (Dagregister, Ao. 1707–8, blss. 388 en 399).
[215] Dit is onjuis: die skaapwagter was ’n slaaf van ’n sekere
Johannes Heuffke. (Sien Dagregister, Ao. 1707–8, bls. 391).
[216] Valentijn, op. cit., bls. 42, spreek van keldermeester Jacobus de
Wit.
[217] Net soos die slaaf van Heuffke is hom ’n prop in die mond gesteek
en daarna die keel afgesny. (Dagverhaal, Ao. 1707–8, bls. 394).
[218] Hulle het hom ook die linkerhand en die vlees rondom die heup
afgesny; toe het hulle hom met die kolf van sy geweer pap en stukkend
geslaan en die parte uit mekaar in die veld gegooi, met die doel om die
identiteit van die slagoffer te verberg en dit te doen voorkom asof hy
deur ’n wilde dier versleur geword is. (Sien Dagregister, Ao. 1707–8,
bls. 395.)
[219] Die verhaal van hierdie kordaatstuk is ’n tiepiese voorbeeld van
Kolbe se liggelowigheid. Dit is waarskynlik somar ’n opgesmukte storie
wat in daardie tyd die rondte gedoen het en wat die skrywer sonder
enige verder ondersoek aangeneem het. Dit was nie een man allenig wat
die klomp gearresteer het nie, maar „’s Compagnies posthouders en
eenige Hottentots,” soos die Dagregister vir ons meedeel. (Sien Ao.
1707–8, bls. 396.)
[220] Dit moet vier wees (sien Dagregister, Ao. 1707–8, bls. 399.)
[221] Bedoel word „Klein Aron,” toe 10 of 11 jaar oud.
[222] Dit was Moses van Bengalen, ’n slaaf wat vroeër aan die sekunde
Samuel Elsevier behoor het, maar toe in diens was van vryburger Hendrik
Eksteen. Sien originele Dagregister, Ao. 1712 (Kaapse argief, No. 296),
bls. 90.
[223] Hy wou wraak geneem het op twee slawe, Pieter en Rantong, wat
vroeër saam met hom op Elsenburg gewerk het en aan wie hy die skuld
gegee het dat hy verkoop geword is aan Hendrik Eksteen—’n verkoop
waarby hy sy klein besittings moes agterlaat. Hy het dan ook nie die
woonhuis aan brand gesteek nie, maar die wynkelder en die wamakershuis,
waar hy vermoed het dat Pieter en Rantong respektieflik geslaap het.
(Dagregister, Ao. 1712, blss. 90 en volg.)
[224] Die Ed. Agtb. Raad van Justiesie het vir hom op 2 Junie 1712
veroordeel om „gebragt te werden ter plaatse daar men alhier gewoon is
crimineele sententien te executeeren, aldaar de scherpregter
overgelevert zijnde, over eind staande met een ketting aan een paal
gebonden, alsoo levendig verbrand te worden, zullende het restant van
’t doode gebrande lighaam, naar ’t buiten geregt werden gebragt, aldaar
met een ijsere pot boven ’t hooft denoteerende de brandstigter, op een
rat gestelt, en zoo lange te blijven sitten, totdat door de lugt en
vogelen des hemels zal zyn verteert cum expensis.” Sien Dagregister,
Ao. 1711–14 (Kaapse argief, No. 297), bls. 97.
[225] Johann Wilhelm Vogel, Zehen Jährige Ost-Indianische Reise
Beschreibung, waarvan die eerste uitgawe verskyn is in Frankfort in
1690, die twede in Altenburg in 1716.
[226] Raak-hom-stok?
[227] Hier in die algemene betekenis van verdedigingswapen.
[228] Liste, streke.
[229] Interessant is dit om met hierdie beskrywing dié te vergelyk van
kommissaris-generaal H. A. van Rheede, wat voorkom in sy joernaal
opgestel gedurend sy verblyf aan die Kaap in 1685, onder datum 24
April: „Nae den middagh quamen de Capitijnen oft overstens der
inlanders in het Casteel met veel volck, oud, jongh, vrouwen en
kinderen; uyt dien hoop wierden ontrent dartigh jongelingen uytgesogt
die haer in tween verdelende ontrent 50 roeden van en tegen malkanderen
aanstelden, hebbende ider een stuck van een brandhout of tack van een
boom sonder onderscheyt regt, krom of met tacken, met de welcke ter
weder zijden, soo fel en gewis op malkanderen wierpen, men sich over de
vaerdigheyt, grote force en sekerheyt als over de behendigheyt en
raddigheyt om die te ontwijken en af te keeren most verwonderen, doende
blijken alsoo grooten konst in wel te offenceren als defenderen,
makende soo evenmatige bewegingh met alle de ledematen van het lighaem,
zulcx niet en geschiede in het wilde en na iders sinnelijckheyt, maer
nae een vasten regul, nae welck zij dese oefeningh als op een
schermschool in orde hebben geleert; en dewijle dese soo fel vliegende
houten, soo niet en konden werden gemyd en daar een stock, die een ider
van haer in de linckerhandt hadt, afgekeert, of daer wiert te met
imandt van d’ een of andere parthye geraeckt, en dat zij te saemen
bevorens een weynigh brandewijn hadden gedroncken, soo wierden dese
strijdende partijen soo tegen den anderen verhit, het yok ernst
wordende, niet meer malkanderen mijdende, soo vinnigh wierpen om te
raeken, dat haere overstens en oudste, die tot daer en toe stil hadden
sitten toesien, dien strydenden hoop met gewelt en authoriteyt van een
mosten scheyden.” (Joernaal van Van Rheede, Kaapse argief, No. 703,
blss. 49 en 50.)
[230] Sien ’n vergelyking van die twee tekste in Leo Fouché se uitgawe
van die Dagboek van Adam Tas, blss. 336–340.
[231] Die teks wat ons hier gee, is dié van Valentijn in sy
Beschryvinge van de Kaap der Goede Hoope (Oud- en Nieuw Oost-Indiën,
5de deel, 2de stuk). Die origineel berus op die Ryksargief in Den Haag.
Soos ons hierbo aangedui het, is daar belangrike verskille tussen die
oorspronklike teks en dié van Valentijn, wat sy afskrif seker van
Willem Adriaen verkry het; maar die afwykinge en leemtes wat in die
lesing van Valentijn voorkom, het alleen betrekking op die veeruil met
die Hottentotte. Dit affekteer nie die ander dele nie, waaronder die
uittreksel wat ons laat volg, wat trou met die origineel ooreenstem.
[232] bors.
[233] Jan Harmanszoon Potgieter, vryburger en wagmeester van die
burgerkawallerie van Stellenbosch.