Uit die „Itinerario” [32].
...... Eenen dach daer naer namen die hoochte vande Son, ende vonden
ons in 28⅔ [33] graden, wesende in de hoochte van het landt, ghenaemt
Terra do Natal. Hoe wel dat wy noch meer als 400. mylen [34] vande
Custe te Zeewaert in waren, creghen goet weder met eenen zuydtoosten
wint. In dese contreye vande Custe van Terra do Natal, welck duert tot
32. graden, is die moeylijkste passagie met die [van?] Cabo de bona
Esperança, die op die gheheele reyse is, ende vreesen dickwils meer dit
landt van Natal, als die Caep: want hier in ’t ghemeen veel tormenten
ende onweders zyn, en heeft veel Schepen vernielt en verslonden, als
die Portugesche memorialen vol zyn, ende daer af ghenoech ghetuyghen.
In dese contreye vonden oock die teeckenen van ’t verloren Schip San
Thoma. In somma in het ghemeen soo betalen hier die Schepen tribuyt,
ofte laten daer die gheheele reste, waerom ghenaemt wert Terra do Natal
[35], dat is: het landt van Kersmis. Uyt welcke oorsaecke passeren hier
altoos met grooter vreesen, ende goede wacht ende voorsichtigheyt, alle
touwen vast en strack, het geschut onder in het Ballast, alle kisten,
potten, vaten, en alle rommelinghe, die onder geen plaets en hebben,
worpen over boord inde Zee, ende alle dinghen ghereet op zijn plaets:
want men heeft hier d’ een ure claer en helder weder, ende d’ ander ure
eenen storm, dat het schijnt Hemel en Aerde te vergaen. Hier comt met
een claer ende helder weder een wolcxken, welcke is in ’t schijnsel van
de groote van een vuyst, waerom van de Portugesen ghenoemt wert, Olho
de Boy, ofte Ossen ooghe, ende al ist dat het stock stil is, en dat die
seylen aen de mast clappen, soo moetmen terstondt met datmen dit
wolcxken siet, en ghewaer wert, met alle haesticheydt alle seylen
strijcken ghelijckelijck: want eermen omsiet soo ist by het Schip, met
sulcken storm ende ghetier, dat het sonder twijfel een Schip souden
inden afgrondt smyten, soomen daer niet op verdacht en waer; alst
gheschiede van de tweede vloot [36] naer die ontdeckinghe van Indien,
die welcke waren thien oft twaelf Schepen by malcanderen. Met alsulcken
stilten ende claer weder lieten alle seylen hangen, sonder yewers naer
te sien, gelijckmen in dese onse Navigatien voor een ghewoonheydt
heeft. Soo is metter haest dit wolcxken ghecomen, met die vreeselijcken
storm, ende was haer op het lijf eer zy haer mochten reppen, soo dat
daer by de seven ofte acht inde grondt gheraecten, daer noyt tael noch
teecken meer af en kwam, ende die ander met groote schade ende moeyten
ontquament. Van dien tijdt voortaen hebben beter op haer hoede
gheweest, ende leerdent kennen, soo dat zy daer nu goede wacht op
hebben, ende gheeft haer noch ghenoech te doen. Dese over vallende
tormenten dueren in de gheheele contreye van Terra do Natal, tot voorby
de Cabo de bona Esperança.
Den twaelfden Martius, wesende in de hooghte van 31. graden, creghen
weder recht in de windt, ende daer naer stilte, waerom streecken alle
onse seylen, ende laghen alsoo en dreven vier daghen, het welcke die
Portugesen Payraer [37] heeten. Hadden alle dese daghen grooten
overlast van de Zee, die ons Schip dapper tormenteerden, so dat het die
Schippers houden voor meer torment als storm ende onweder: want die
Zee-golven comen tegens malcanderen van alle hoecken, ende vattent
Schip tusschen beyden, dat zy hem alle zijn Ribben doen craecken, ende
gants ontstellen, so dat het die Schepen seer dangerues is. Wy hadden
altoos groote sorghe voor onse Fock-mast [38], soo dat wy onse masten
ende het gheheele Schip met groote Cabels ende touwen te samen bonden,
soo wy best mochten. Dit duerden tot den seventhienden. Doen cregen wy
weder een weynich windts, so dat wy ons seylen weder op haelden; maer
duerden ons weynich tot des anderen daechs. Doen cregen wy weder inde
wint met een storm, so dat onse groote Ra [39] brack, waer mede
streecken alle onse seylen, ende bleven alsoo ligghen dryven ofte
payreren, en de concerteerden [40] onse Ra; laghen aldus en dreven
sonder seylen tot den 20. Martius, met groote overvallinghe van de
Golven ofte Zee, die ons grootelijcken [41] fereerden [42] en
ontstelden, ghelijckse daer altoos ghemeenlijck doen. Waren alle dese
tijdt op 31. graden, sonder yet [43] te moghen voorderen. Alle dese
daghen, saghen seer veel Voghelen, die de Portugesen heeten Antenalen
[44]. Zijn van de groote van Eynt-vogels. Den 20. Martius creghen weder
een weynich windts: maer was scherp, doch trocken onse seylen op en
seylden op de windt. Des nachts daer aen volghende cregen weder een
groote stilte, welcke duerde tot den 22. Doen creghen weder inde windt
[45], met een soo grooten storm, dat wij alle onse seylen ghedwonghen
waren te strijcken, die wy met groote moeyten qualijck kosten in
cryghen, ende en konsten al dryvend ofte payrerende het schip niet
gaende houden: want waren in groot perijckel, soo dat wy ghedwonghen
waren, die bonet [46] om ’t voor casteel te binden, welcke ons seyl
was; want anders geen en mochten veelen, ende seijlden also weder te
rugge, aldaer ons die windt wilden hebben, om alsoo eenighe
verlichtinghe te hebben; maer hadden genoech te doen. Moesten van noots
halven onse groot Boot over boort werpen, ende alle kisten, potten, en
vaten, die op het overloop [47] stonden, ende noch ander goet datmen
eerst by de hand vondt. Dese torment duerde ons twee daghen ende drie
nachten sonder op houden.
Den 25. Meert, wesende vesper van Palmsondagh, creghen weder eenen
beteren windt ende weder, naer dat wy groote Aelmoessen ghetrocken [48]
hadden, voor onse lieve Vrouwe van Anuntiason, wiens dagh het den
selfden dagh was, ende hebben weder onse seylen op ghehaelt, volghende
onse wegh naer de Cabo toe. In dese tijdt regneerden in ons Schip een
cranckheyt inde mont, ende lippen, keel, ende tonghe, die swollen, ende
’tvel af ginck, soo datmen niet en konst eeten dan met groote smerte
ende pijn [49], ende was generaal onder al die op ’t Schip waren.
Den achtsten Aprilis smorghens, nae dat wy 15. daghen voor windt
gheseijlt hadden, naer die Cabo ende het landt toe, sagen sommighe
teeckenen van ’t landt, het welcke is groen water; maer en konsten
gheen grondt vinden, doch ten was altoos ten alderhoochsten gheen [50]
40. mylen van landt, naer merckinghe van de Piloten, ende saghen oock
van de Voghelen, diemen heet Mangas de Velludo [51], Fluweelen Mouwen
te segghen: want hebben aende punten vande vluegelen, swarte punten als
Fluweel, wesende voorts wit ende groenachtigh, welcke houden voor een
sekere teecken van het landt, vande Cabo de bona Esperanca binnewaerts
[52], te weten, die Baya de Lagoa [53] ofte die Bay van ’t lack, die
leydt op 33½ graden, vande Custe die naer Moçambique streckt.
Den 9. April des nachts, creghen wederom recht in de windt, wesende in
35½ graden, met eenen grooten storm ende onweder, die duerden tot den
14. vande selfde maendt, soo dat wy ghedwonghen waren, niet moghende
verdraghen het ghewelt van de Zee, ende het gheduerighe onweder ende
storm, wederom te rugghe te loopen voor windt af, ende dat met die
helft van het Fock-seil [54] alleenlijck op: want en bevonden ons niet
machtigh ghenoech, om te moghen payreren, ofte sonder seylen te dryven,
ghelijck als die Schepen ghemeenlijck ghewoon zijn, ende dickwils
oorsaeck is van haer verlies, alsmen wel ghenoech vermoeden mach, door
die groote cracht van de Zee ende Golven die daer zijn, dat het schijnt
onmoghelijck te wesen, een Schip te moghen verdraghen soo grooten
ghewelt; al waert van yser moeste wijcken ende breken; ende hoe wel dat
wy voor windt afliepen, hadden noch perijckels ghenoech: want die Zeen
quamen van achteren boven over ’t Schip, ende bedeckten het gheheele
overdeck, ende moesten onse masten, hooftouwen, ende het gheheele Schip
met koorden ende cabels aen malcanderen vast rygen, ende alsoo vast toe
spannen ofte gorden, op dat het van het groote ghewelt niet en mochte
wijcken, en van hem geven, ende moesten nacht en dagh pompen. Hadden
van elcken punt van Fock-ra een touw, die quamen tot achter by de
Stuerman, ende stonden aan elcke touw 15. 16. Man, ende den Stuerman in
zijn stoel, enne d’ onder Stuerman achter boven op het Schip, om de
Zeen waer te nemen, ende die Stuerman tauseren [55]. Daer stonden thien
oft twaelf mannen aan het Roer, ende die ander Bootsghesellen op het
overloop, om ’t seijl te regeren, ende als dan die Golven quamen en
bedeckten het Schip, soo riep die onder Piloot, ende alsdan so riep den
Stuerman tot die van het Roer, ende beval aen de een oft d’ ander zyde
die touwen van de Fock-ra te trecken, desghelijcks die Bootsghesellen
op het overloop met die Hoogh-bootsman, om alsoo het Schip recht naer
die Zeen te houden [56]: want hadden ons die Zeen eens over dwers
ghecreghen van de zyden, soo haddet met ons gheweest Requiescant in
Pace, ende was desghelijcks bynaer soo cout als in dese landen is inde
winter, alst sonder vriesen is, waer mede altesamen seer mismaeckt ende
moeyloos waren, ende die moet by naer verlooren gaven: want moesten by
ghebuerten [57] soo van het Roer naer boven trecken, en van daer naer
die pomp, niemant uytghesondert, soo datmen noyt tijdt hadden om
slapen, rusten, ofte eeten, noch te vercleeden; ende tot meer hulpe soo
brack ons noch die pen van ’t Roer, ende souden bynaer twee ofte drie
doot ghesmeten hebben: maer God versacht [58], soo dat daer anders
gheen schade en gheschiede, als dan sommige qualijck ghetracteert; ende
gheduerende noch den 14. van de selfde, sonder verbeteringhe te sien,
zijn alle die Officieren van het Schip vergadert, ende meer andere,
ende hebben raet ghehouden wat haer best te doen stondt, ende siende
dat het Schip niet machtigh ghenoech en was, om die Cabo te passeren,
hebben ghelijckelijcken ghesloten met een protest, dat zy alle
onderteeckenden, om met het Schip weder naer Moçambique te varen, ende
aldaer te verwinteren, ende het Schip te versien, ende te concerteeren
van alle nootdruft; het welcke het ghemeen Volck een groote droeffenis
aen jaechden: want bevonden dat daer soo grooten perijckel was, weder
te keeren naer Moçambique, als voor by de Caep te passeren: want
moesten weder voor by het Landt van Natal, daer sy soo seer voor
vreesden, als voor de Caep; daer en boven soomen naer Moçambique
arriveert, is soo veel als een verloren reijs: want moeten daer tot het
ander jaer vertoeven, en men verteerter Kap en Kuevel [59]: want alle
dingen moeten daer van Indien comen, van alle provande, soo dat alle
dinghen met Gout opghewoghen wert, het welcke die arme Bootsghesellen
ende Putgers [60] qualijcken aenstont; want hadden weynich middelen
daer toe, ende souden haer armoede die zy met brachten moeten
vercoopen, en versetten om half gelt, ende daer en boven waren noch wel
500. mylen van Moçambique. Door alle dese oorsake wasser een groote
beroerte in ’t Schip, ende vervloecten de Capiteijn ende Officieren,
dat het Schip soo qualijck versien was: want en hadden niet een
coordeken; noch waer af maken, soo ons eenighe quaem te brecken. De
Capiteijn gaf de schuit aende Schipper, dat hy ’t op ’t lant niet
geeyst en hadde, ende die Schipper seyde weder dat hy ’t geeyst hadde,
ende dat het Cayro [61] ofte Kennip [62], daermen in Indien die coorden
af [63] maeckt, den Capiteijn ghelevert was, ende dat hy daer die helft
(om zijn buers te vullen) af vercocht hadde, ende dat wy daerom nu
ghebreck leden. Met dusdanighe bueselinghen doen zy hare dinghen sonder
meer achterdencken; dan alsse inde noot zijn, so ist misericordia, ende
onse lieve Vrouwe om hulpe aen te roepen [64]; ende onse Capiteijn wist
noch te segghen, doen wy in desen noot waren, dat hem gheen dinck meer
en verwonderde, dan hoe dat Godt die Heer haer (die goede Christenen
ende Catholijcken waren) die Cabo altoos met soo groote ende stercke
tormenten ende schade liet passeren, hebbende soo groote ende stercke
Schepen, ende die Enghelschen dat ommers ketters ende Gods lasteraers
zijn, met soo cleyne ende swacke Schepen soo ghemackelijck die Caep
passeerden [65], ghelijck als in Indien die tydinghe was, dat zy een
Enghelsman ghepasseert hadden met groote faciliteyt. Aldus liepen wy
weder naer Moçambique, met groote desperaetheydt: want niemandt en
hadde lust yewers handt aen te steken, ende wilden qualijck die
Officieren obedeceren. Aldus varende, sagen veel vaten, berders [66] en
doot volck dryven, waer mede ons een weynich troosten, meenende datter
eenich ander Schip in het selfde lyden was, als wy, ende dattet sommigh
goet over boort geworpen hadden, ende oock nae Moçambique toe liep,
voor ons, waer mede meenden gheselschap te hebben, ende dat wy niet
alleen die ongheluckighe en waren: want men seydt gemeenlyck dat twee
ongheluckighen malkanderen troosten, soo ginckt met ons oock: maer God
gaf dat het alsoo gheweest hadde, als wy ons gissinghe maeckten: maer
het was (Godt betert) quader als wy wederom keeren: want waren die
teeckenen van het verloren Schip San Thome als wy naermaels in ’t Sant
Helena verstonden [67].
Den 15. vande selfde maendt creghen weder eene groote stilte, ende
duerden tot den 17. ende nemende die hooghte van de Son, vonden ons op
37. graden, tot groote verwonderinghe van al die in het Schip waren:
want wesende als gheseydt is op 35. graden, hadden vyf daghen met soo
grooten windt ende storm weder naer Moçambique geloopen, ende souden
naer alle menschen verstant gehooren gediminueert [68] te hebben, ende
maeckten onse gissinghe, dat wy behoorden op 30. ofte 32. graden te
wesen. De oorsake dat ons Schip aldus achterwaerts tegen onse cours
ghedreven was, naer die Cabo toe, meenende dat wy naer Moçambique
ginghen, was door die cracht van het water, die in die contreye altoos
met sulcke stercke stroomen nae die Cabo toe treckt, als ons die
Stuerman affirmeerden, dat hy sulcks wel meer bevonden hadde: maer noyt
ghedacht dat het water van soo grooten cracht was, als hy nu
merckelijcken by experientie ghemerckt hadde, soo dat het scheen dat
ons God mirakelues teghens alle menschen vernuft ende verstant, ende
alle cracht van storm ende windt, ons heeft willen die Cabo doen
passeren, als wy daer minder gedachten toe hadden, waer aen men
kennelijcken mach concidereren dat alle menschen dinghen sonder Gods
handt ende werck, is niet dan ydelheydt. Den selfden dagh saghen weer
groen water, ende die Voghelen, ghenaemt Mangas de Velludo, dat
ghewisse teeckenen zijn van de Cabo de bona Esperança, dat ons noch
weder eenighe hope gaf die Cabo te passeren, ende teghens den avont soo
quam ons een Swaelve aen boort, die al om en tom swerfde, waer mede een
groote blyschap in het Schip was, want seyden dat het een
voorsegghinghe ende teecken was, van onse lieve Vrouwe, die die sandt
om ons te troosten, ende dat wy die Cabo noch souden passeren; waerom
weer op een nieuw vergaderden, ende besloten dat wy noch eens souden
den wegh acometeren [69] om de Caep te passeren, ende dat aenghesien
soo veel goede teeckenen ons een waerschouwinge was, om goeden moet te
hebben, ende dat wy op God souden betrouwen. Dit ghesloten wesende,
hebben die Letanien ghesonghen, met Ora pro nobis, ende veel Aelmoessen
ghetrocken, met groote beloften van Bevaerden [70], ende dierghelijcken
dinghen, dat onse daghelijckse neeringhe was [71]. Hier mede is het
volck weder verquickt, ende wel gemoet gheworden, ende een yegelijck
thoonden zynen dienst ghewilligh, ende offreceerden alle liever haer
lijf ende leven te avontueren naer die Cabo toe, als met sekerheydt van
hare salvasion nae Moçambique te keeren. Wy hadden als noch grooten
overlast ende ghewelt van de Zee, die ons niet en verlieten tot aen de
ander zyde van de Cabo de bona Esperança.
Den achthienden April creghen wederom recht in de windt, met soo
grooten storm ende onweder als wy oyt te voren ghehadt hadden, ende
meenden gants ende gheheel verloren te zijn: want die Zee bedeckten
alle ooghenblick ons Schip, soo dat wy dickwils met water bedeckt
waren, ende moesten om eenighe verlichtinghe te kryghen veel Kisten
ende Caneel, ende ander waren diemen eerst by der handt kreegh over
boort smyten, in somma dat al die in het Schip waren, die moet gantsch
verlooren gaven, ende een yeghelijck hem biechten, ende malkanderen om
vergiffenis baden, meenende sonder meer hope, dat het onsen lesten tydt
was. Dese tormente duerden aldus over die vier en twintigh uren. Men
trock in het Schip veel Aalmissen, voor veelderley lieve Vrouwen ende
Santen, met grooter devotie ende beloften van wondere dinghen uyt te
rechten, aen landt comende. In het eijnde heeft ons God vertroost, ende
ons beter weer verleent, te weten, den 19. des avonts begost het weer
wat te beteren, ende creghen weder een weynich beter moet. Den 20.
namen die hooghte van de Son, ende vonden 36. graden, en saghen weder
groen water, ende sommighe Voghelen, die zy noemen Alcatrases [72] ende
veel Zee-wolven, welcke houden voor sekere teeckenen vande Cabo de bona
Esperança, ende waren nae onse gissinghe dicht by ’t land, hoe wel wy
geen en konsten sien. Dese dach creghen weder de windt wat ruymer, ende
hadden groote hope om die Cabo te passeren, ende het volck begost beter
te vreden te wesen, door die teeckenen die wy saghen. Alle dese dagen
sagen altoos groen water, tot den 22 April. Dese dagh worpent loot uyt,
des daechs tweemaels, ende des snachts naervolghende: maer en vonden
geen grondt, welcke goede teecken is vande Cabo, diemen heet das
Agulhas, ghepasseert te wesen. Dese Cabo das Agulhas leydt op 35.
graden, ende is noch 20. mylen van de Cabo de bona Esperança, die op
34½. graden leydt, ende om dat by dese Cabo das Agulhas, men altoos
grondt vindt tot 30. 40. mylen van de Custe, verstonden dat wyse
ghepasseert waren, aende coluer van ’t water, ende die voghels diemen
altoos in de contreye voorseker vint, ende oock tot meerder
versekerheyt, soo verlieten ons die groote baren ende Zee, die ons soo
seer altoos ghequelt hadden, soo dat ons scheen van de Hel in ’t
Paradijs ghecomen te wesen, met soo grooten vruechten dat wy meenden
herboren te zijn, en kreghen oock een goeden wint, dan seer
koutachtigh.
Den 23. van Aprilis, so passeerden wy die Cabo de bona Esperança, met
groote ende eene generale blijtschap, wesende 3. maenden en 3. daghen
dat wy van Cochijn t’ seijl ghegaen waren, sonder oyt landt ofte sandt
ghesien te hebben, dan alleenlijck seeckere teijckenen van de Cabo,
welcke weynigh gheschiet: want die Piloten doen altoos haer uyterste
neersticheyt, om die Cabo te sien, ende ’tlandt te mercken, om alsoo
voorseker te weten dat zy die Cabo ghepaseert zijn: want moeten alsdan
weder diminueren [73], en mochten soo haest naer Moçambique loopen, als
na Santa Helena; doch al waert dat sy het aende Zee ende ’twater
lichtelijck konnen mercken, soo ist haer nochtans noodich ’tlandt te
sien, om alsoo haren cours te setten naer Santa Helena, ende moeten dat
altoos houden aende slincker kant: want anders en waer haer niet
moghelijck het selfde te moghen aen comen, als zy dese cours verloren:
want soo zijt eens passeerden, en mogent niet weder om crygen, om
datter altoos maer eenen wint waeyt, dat is: eenen zuydtoosten wind. De
Cabo ghepasseert wesende kreghen terstondt voor de windt.
Den 24. April, soo beval den Stuerman dat men souden de Bona Viagen
[74], vande Cabo de bona Esperança gheven na ouder costuymen, met een
groote verblydinghe ende ghecrijs, van alle die in ’t Schip zijn: want
alsdan hebben die reyse versekert nae Portugael te varen, ende niet
weer naer Indien te arriveren: want soo langhe als men die Cabo niet
ghepasseert en hebben, ist altoos in twyfel; ende waren omtrent 50.
mylen die Cabo aen d’ ander zyde. Die teeckenen diemen voorseker hout,
ende die waerachtichste zijn van datmen aen d’ ander zyde is, zijn veel
tromben [75] ofte struycken van dick riet, die altoos daer seer veel
dryven 15. 20. mylen van landt, desghelijcks sekere voghelen die de
Portugesen noemen Feysoins; zijn wat grooter als Meeuwen, zijn wit ende
vol swarte spickelen over ’t gheheele lijf, zijn seer goet te kennen,
ende ’tonderscheyden van alle Voghelen. Dit zijn seeckere teijckenen
daer haer die Stuerluyden seer op betrouwen, ende altoos voor
waerachtigh vinden. Die Caep ghepasseert wesende, nemen haren cours
naer Santa Helena, noordtwest ende noordtwest ten westen. Den 27. April
cregen recht inde wint, ende duerden tot des anderen daeghs; doen
creghen wy een stilte, wesende in 30. graden aende zyde van Portugael.
Den 29. creghen voor de windt, welcke is den generalen windt die van
hier altoos waeyt, het geheele jaer duer, tot aende Lynie
Aequinoctiael, ende is eenen zuydtoosten windt duergaende, soo datmen
die seylen wel mach laten staen, en gaen liggen en slapen: want die
meeste wint die daer waeyt, is, datmen het mers seyl ter halver stenghe
stijckt.
Den 12. Meye smorgens inden dageraet, saghen wy het Eylandt van Santa
Helena, ende daer was soo grooten vruecht in ’t schip als oft wy den
Hemel ghesien hadden.