Jan Huygen van Linschoten, gebore in 1563 in Haarlem, het sy
jongelingsjare in Enkhuisen deurgebring. Dit was in die begin van die
Tagtigjarige Oorlog. Die Nederlanders behaal hulle eerste oorwinninge,
en die Nederlandse skeepvaart word sterk en ondernemingslustig. Die
heroïese gees van die tyd was net na die smaak van die knaap. Soos hy
later in sy beroemde boek, die Itinerario, dit self uitdruk, was hy
„gheneycht .... tot lesen vreemde dingen van Landen ende
gheschiedenissen, waerinne besundere wel behaghen ende
vermaeckelickheyt hadde, met een grooter verweckinghe der begeerten om
vreemde ende onbekende landen te besien, ofte eenighe avontueren te
versoecken;” en in ’n brief aan sy ouers uit Goa lees ons: „Mijn hart
denct anders niet nacht ende dach, dan om vreemde landen te besien. So
weet men wat te vertellen als men oudt is. Daer en is geen tijt quader
versleten als een iongman op syn moeders kuecken te blyven, gelyck een
babock [31], ende weet niet wat armoede noch weelde is, noch wat de
werelt in sich heeft, twelck dickwils oorsaeck is van haer (sy)
verderffenis.”
Nieteenstaande die oorlog was die handelsbetrekkinge tussen Nederland
en Spanje nie afgesny nie. Twee van Jan Huygen se broers was handelaars
in Spanje, en as ’n eerste stap tot veel groter dinge kry die
sestienjarige jongeling in 1579 eindelik verlof van sy ouers om na sy
broers te gaan. In 1583 tree hy dan in die diens van die Portugese
aartsbiskop van Goa en vergesel hom na Indië. Eers in 1592 was Van
Linschoten weer terug in Lissabon, en in dieselfde jaar het hy ook sy
vaderland bereik. Die vrugte van sy reise is in sy Itinerario neergelê,
wat in 1595/6 verskyn het. Die invloed van hierdie werk was baie groot;
dit was die wegwyser vir die Nederlanders na die Ooste. Die eerste
Nederlandse vloot het wel na Indië geseil voor die verskyning van Van
Linschoten se boek, maar De Houtman het kennis gedra van sy
mededelinge.
Die Itinerario is deur prof. Kern vir die Linschoten-Vereniging
uitgegee (1910). Ons verwys met erkentlikheid na dié deeglike uitgawe
en vertrou dat onderwysers daarmee kennis sal maak, asook met die ander
werke van genoemde vereniging.
In die uittreksel uit die Itinerario wat hier volg, beskryf Jan Huygen
van Linschoten sy terugreis om die Kaap. Hy gee ons ’n treffende indruk
van die ontsettende moeilikhede en gevare wat die skepelinge destyds
aan die Suid-Afrikaanse kus moes verduur. Belangrik is ook die
onthulling wat hierin voorkom, van die swakhede van die Portugese
skeepvaart. Van Linschoten kan sy minagting vir die Portugese, wat
hulle skepe sleg voorsien en dan in ’n storm, as daar geen orige tou is
nie, op hulle knieë hulp by die Heilige Maag en die „Santen” soek, nie
verberg nie.
Die spelling is onveranderd gelaat, maar af en toe is ’n leesteken
gemoderniseer om die teks vir ongeoefendes te verduidelik. Die leek
word attent gemaak op die dubbele ontkenning, en .... niet, en op
ongewone samestellinge, soos b.v. betert (betere ’t), salmen (sal men),
ens. Let ook op naer vir na (of naar) en die weglating van
voornaamwoorde soos wij of zij in die eerste naamval.