II

Aco, po, ang uica nang matandang Basio, ay anac nang taong mahihirap,

na manga maglulupa, manga opahan, subali,t, matatacutin sa Dios.

Maliit na maliit pa aco, na hindi pa halos marunong magusap, ay

pilipilit na, po, acong pumasoc sa escuelahan arao-arao na ualang

falla.

Ang aquin pong maestro, ay isang mabait na mabait na matanda, na ang

ngala,i, si Gregorio, na cung taunguin naming manga bata,i, cacang

Yoyo. Totoong naibiguin siya sa aming mang escuela, nguni,t, mabagsic,

po, namang siyang totoo, cung cami ay sumasala sa leccion, o sa iba,t,

ibang itinuturo niya sa amin. Uala pong sino sa kaniya; ang may

casalanan ay pinarurusahan nang tapat na parusa, ay siya na; hindi,

po, niya tinitingnan, cung ang batang nacacasala ay anac nang

mayayaman o mahihirap na tauo. Ang caniyang sinusunod ay ang

catampatan; sa macatouid: ang dapat pong parusahan, ay pinarurusahan,

niya, at ang dapat purihin ay pinupuri niya, maguing sino ang

tinatamaan.

Caya, po, malaqui ang aming tacot sa maestrong yaon, at malaqui, po,

naman aming pag-galang at pag-ibig sa caniya. Dahilan, dito,i, cami

pong manga bata,i, sunod sunuran sa caniya, na ang cadalasan,i, hindi

pa tapos ang caniyang utos sa amin, ay cami patacbo na sa pagsunod

nang ipinag-uutos niya sa amin.

Yaon pong, matandang yaon ay totoong quinacaibiga,i, guinagalangan

nang buong bayan, baga man hindi siya marunong nang uicang castila, na

paris nitong manga maestrong bagong litao ngayon, na ang pangala,i,

normal, na cahima't, casing-itim co, ó maitim pa sa aquin, ay

nagsosoot nang levita ó cung ano cayang tauag doon sa isinosoot nilang

damit, at naquiquipantay sila sa manga Cápitan, at sa manga Cura pa,

na, (tabi sa di gayon,) tila,i, cung sino silang mahal na tauo.

Ang naturan cong matandang maestro namin ay ualang sariling calooban,

bagay sa pagtuturo at pangungosiua sa aming manga bata. Hindi siya

cumiquilos; hindi siya nagbibigay nang bagong utos, cundi cumuha siya

muna nang tanong at sanguni sa aming maguinoong Capitan, at

lalong-lalo sa aming cagalang-galang sa Padre Cura. Caya, pó, matanda

at bata ay umaalinsunod sa caniya, palibhasa,i, talastas nang lahat,

na hindi siya mangangahas na mag-utos nang anoman, cundi naalaman muna

nang aming Cura.

Baca, pó, ang tanong sa aquin ni tandang Basio, pagdating dito sa

lugar na ito nang caniyang salita; maca, po,i, iquinayayamot, pó,

ninyo itong aquing mahabang salita?

Hindi po, hindi pó, ang aquing sagot sa caniya; caya ituloy pó,

ninyo,t, ituloy ang inyong historia, na cahit anong haba, ay

mamasarapin cong paquingan.

Salamat, pó, ang uicang ganti nang matanda. Ngayon, pó, aniya, ay

iuurong co nang caunti ang aquing salita, at sasabihin co, pó, sa

inyo, na cung mahigpit ang aquing maestro, ay lalo pa póng mahigpit

ang aquing magulang tingnan, pó, ninyo ang canilang guinagaua.

Pagdating co, pó, sa bahay na nangaling sa escuelahan, ay sinusulit,

pó, aco nang sinusulit nang aquing manga magulang, na cung ano,t, ano

cayang natutuhan sa arao na yaon; at cung ano,t, anong bilin sa aquin

nang maestro; at cung ano,t, anong guinaua co; at cung ano,t, ano pa,

pó, na lubhang marami. Sa pagsusulit pong ito,i, ang catotohanan, pó,

ang aquing sinasabi at isinasagot, at malaqui póng totoo ang tacot

cong magsabi nang casinungalingan sa aquing magulang.

Sa dacong gabi, at pagcatapos nang aming hapunan, na ang cadalasan

po,i, canin lamang na ualang ulam, ó mayroon mang ulam, ay caunting

bayabas, ó dulong, ó saguin, ó canduli, ó hipon cayá ay quinacalong

aco nang aquing ama, ó nang aquing ina, at sari-sari, pó, ang

itinuturo nila sa aquin. Mayroon, pó, sa pagdadasal; may sa

pagcocompisal; may sa paquiquinabang, may sa paquiquipagcapoua tauo,

at sa iba,t, iba pang catungculan nang tauong cristiano, ayon sa

inaabot nang canilang pag-iisip, at magandang calooban nila sa aquin.

Dito, pó, sa lagay na ito ay lumalacad nang lumalacad ang panahon, at

aco pó,i, macapagcompisal na, at nacapagcomulgar, cung macailan na; at

marunong na, pó, acong bumasa, sumulat at nang caunting _cuenta;_ at

caalam-alam co ay sumapit na aco sa cabagongtauohan.

Nang magcagayon; aco pó,i, nananaghiling totoo sa capoua cong

bagongtauong naquiquita cong gumagala cung gabi, at lumiligao cung

saansaan, sa pahintulot nang canilang magulang. Caya, pó, minsan, dala

nang aquing capanaghilian, ay nangusap aco sa aquing tatay sa boong

galang nang ganito:

Tatay, baquit, pó,i, hindi ninyo acong pahintulutan, na manaog at

lumigao-ligao, at sumaaya-saya diyan sa bayan na para bagang

naquiquita cong guinagaua nang capoua cong bagongtauo?

Nang maringig, pó, nang tatay co itong aquing capamanhican sa caniya,

tila pó,i, natataua-taua, at tila naman namamangot-mangot, nguni,t,

hindi siya nagalit, bagcos sumagot sa aquin nang banayad na banayad

nang gayon:

Basio, icao,i, anac co; icao ay iisa-isang anac co, na minamahal cong

totoo, at minamabait co pa; subali,t, ica,i, batang bata pa; ica,i,

isang hangal pa, na hindi pa marunong na cumilala nang manga silo at

carayaan nang demonio, nang manga lamang bayan at nang sariling

catauoan caya, inaalaala co, na baca sacali, cung cata,i,

pahintulutang manaog at lumigao diyang paris nga nang guinagaua nang

caramihan nang casingbinata mo, ay lumubog ca sa putican, at

palubuguin mo pati ang magulang mo, at mapahamac nang para-para ang

ating caloloua. Caya houag cang managhili, Basio, sa maling caugalian

nang capoua nating tagalog, na ang sagot nila baga, cung sila,i,

sisihing tungcol sa manga ugaling ito, ay: may bait din, anila, ang

canilang manga anac; at cung itong canilang anac ay nalulubog na sa

guitna nang putican, ay ang quinacatouiran nang magulang ay gayon:

_siyang talaga nang Panginoong Dios, bago_ bago,i, casalanan nilang

sarili, dahilan sa canilang capabayaan, at dahilan sa capahintulutan

nila sa canilang manga anac na lumagay sa panganib na icalulubog nila.

Houag mong alalahanin, Basio, iyang manga bagay na iyan, sapagca,t,

cung may aua ang Panginoon Dios ay macaquiquita ca rin nang

pacacasalan, di man icao,i, lumigao.

Pinaquingan co, pong, maigui itong hatol nang tatay co, at baga man,

tila, may cumucutcot at humahalucay sa aquing dibdib, ay umayon aco,t,

umalinsunod sa calooban nang aquing magulang nang puspos at lubos na

pagsunod; At ngayong oras na ito,i, masasabi co, pó, sa inyo, na

aco,i, nagpapasalamat at nagpapasalamat nang maraming-marami sa aquing

namatay na ama, dahilan sa magaling na pagtuturo niya sa aquin.

Seguro, po,i, mahahango na, pó, ninyo dito sa aquing sinalita ang

naguing calagayan co, niyong aco,i, bagong tauo at soltero: subali,t,

gayon man, ay sasalaysayin co, pó, sa inyo, na ualang palico-licong

sabi.

Ang naguing buhay co, po, niyong panahong yaon, ay ganito.

Pag-umagaumaga na madilim pa, ay guiniguising aco nang aquing tatay,

¡saan di, pó, at aco,i, matuluguin, palibhasa,i, bata pa!, at

pagcabangon, ay nagdadasal cami nang caunting pagpasalamat sa

Panginoon Dios, at inumaga caming buhay pa. Tuloy nagsisimba caming

dalaua nang tatay, co, cung maaga ang Misa, at hangan cami, pó,i,

nasasasimbahan, ay naghahanda ang aquing ina nang ano-anomang

maipacain ó maipainom sa aming magtatay, at masama, pó, rao, ang uica

ni inda, na cami ay pasasa-trabajo na ualang laman ang sicmura.

Caya pangagaling, pó, namin sa Simbahan ay cumacain po, cami, ó

humuhigop caya nang balang nacayanan ihanda ni ina, at siya na, pó,

yaon na, pó, cami nang tatay sa amin-aming guinagua, na ualang oui sa

bahay cundi nang sangdaling _oras_ sa _pag-aalmorsal_, nang dacong _a

las nueve_, at saca sa pagcain nang tanghaliang pagtugtog nang _a las

doce_, cung sacali,t, hindi, pó, cami pinacacain nang may _patrabajo_

ó nagpapagaua sa amin.

Pag-oui, pó, namin cung gabi, na pagcatapos nang aming gaua, ay

pinahahapon co, pó, ang aming manga hayop, ó liniligpit co caya ang

manga casangcapang aming guinamit. Nagpapahinga, pó, cami nang caunti,

at tuloy nagdadasal cami nang santo Rosario, na ualang _capallapalla_

gabi-gabi, maguing ano ang hirap nang catauoan namin ni tatay. Ang

minamatouid ni Ina, cun cami dumadaing, ay ganoon: _Ang pagdarasal,

aniya, nang santong Rosariong gabi-gabi, ay hindi nagbibigay-pagod,

cundi bagcus isang malaquing caguinhauahan nang caloloua,t, catauoan_.

Pagcatapos nang dasal namin, cami, po,i, cumacain nang hapunan, at

saca nagsasalitaan cami nang caunting casama nang aming capitbahay at

ibang caquilalang napapa roon sa bahay, at pagtugtug nang _á las

diez_, ay ligpit na caming lahat sa cani-canilang bahay at banig, at

ang minamatouid, pó, nang tatay co, ay masamang totoo, rao, na mapuyat

cung gabi ang tauong nagpapaupa, sapagca,t, cung umaga,i, mag aantoc

at matatamad tuloy.

Doon, pó, sa buhay at lagay cong yao, ay mayroon acong nararamdamang

isang bagay, na di matatalastas co ang pinangagalingan. Aco, pó,i,

hindi lumiligao; hindi palagala; hindi palapanaog; uala rin sa loob co

ang pag-aasaua; ay, cung baquit, pó, aco,i, guinitian nang pag-ibig sa

isang dalagang capitbahay co, pó, at _casing edad_ co naman.

Pinaglabanan co póng totoo, at pinangatauoanan cong patayi,t, bunutin

itong minamasama cong binhing tumutubo sa aquing dibdib, at hindi co,

pó, macuhang patayin, cundi bagcus, ang damdam co, po,i, lalo,t,

lalong lumalago at tumataimtim sa aquing puso. Gayon man, ay

pinipiguil cong maigui ang aquing calooban, at hindi aco nagsalita sa

babaying yaon nang isa mang uica lamang tungcol sa humahalungcay nang

loob co. Cami, pó, lamang ay nagbabatian nang ugaling bati nang manga

capitbahay, at siya na, pó.

Subali,t, sa hindi co, pó, matiis itong nangyayari sa aquin, na

iquinagugulong totoo nang aquing loob at pag-iisip, tulog man, ó

guisin man aco, ay ninanasa cong totoong ipahayag sa nanay co itong

bagay na ito; caya, pó, minsang nagcataong cami ni inda ay nag-iisa sa

bahay, ay binucsan co ang aquing loob cay nanay, at nag-uica aco sa

caniya nang ganon:

Nanay, mayroon, pó acong ibubulong sa inyo; datapoua,t, houag, pó,

cayong magalit sa aquin, cung sacali,t, mali ang aquing sasabihin.

Baliu na baliu ca, ang uica sa aquin ni ina. Baquit, aniya, baquit

aco,i, magagalit sa iyo, maguing ano ang ibubulong mo sa aquin? Di

baga sinabi co,t, ipinagbilin sa iyo, na houag mong ilihim sa aquin

ang ano-anomang mangyayari sa iyo, ó nararamdaman mo caya, nang

cata,i, gamutin, cung cailangan mo ang gamot; nang cata,i, aliuin cung

cailangan mo ang aliu; nang cata,i, hatulan, cung cailangan mo ang

matouid na hatol; at nang cata baga,i, _paloi,t,_ parusahan, cung

cailangan mo ang _palo_ at parusa? Caya, magsabi ca na, at houag cang

matacot, at hindi aco magagalit. ¡_Segurong-seguro_, ang dagdag na

uica ni nanay _segurong-seguro_ icao,i, may _novia_, cung caya,i,

palico-lico ang iyong salita! Ay ano, di baga totoo?

Baga man, pó, nahiya acong totoo dito sa uinica ni nanay, ay

nagpacatapang din aco, at tila,i, nagcaroon nang caunting lacas ang

aquing loob, caya ang sagot co sa aquing ina,i, ganito:

Nanay, cung sa natuturang _novia,i,_ uala, pó, acong novia; subali,t,

mayroon dito sa ating calapit isang dalaga, na palagui póng sumasagui

sa aquing loob at pag-iisip, dahilan sa minamabait cong totoo siya, at

minamagaling co naman ang caniyang ugali. Di co, pó, mapagpag-pagpag

ang pag-aalaala sa caniya arao,t, gabi. Ano pa, pó? Cung sasabihin co,

pó, ang lahat nasasacalooban co, ay sasabihin co, pó, sa inyo, na ang

ibig at nasa nang aquing loob, ay ang siya lamang at houag ang iba,

ang maguing asaua co, cung baga pahintulutan nang Panginoon Dios, na

aco,i, mag-aasaua.

At sino, ang tanong sa aquin ni inda, sino cayang ngalan niyang

dalagang sinasabi mo, sapagca,t, dito sa ating calapit ay maraming

dalaga?

Ang pangalan, pó,i, Ceciliang anac ni Alguacil Juancho Catouiran, ang

sagot co.

¡_Ay picaro-picaro_!, ang sigao ni ina. ¡Marunong ca palang pumili! At

tuloy niyapos aco, gaua, yata, nang malaquing toua niya, at nag-uica

sa aquin nang gayon:

Pabayaan mo, Basio, at houag mong alalahanin iyang manga bagay na

iyan, at acong bahala sa tatay mo.

Pinabayaan co nga, pó, at hindi na acong umimic tungcol sa manga bagay

na yaon; datapoua,t, nang maguing tatlong lingong magmula niyong

pagbubulungan naming mag-ina, at casalucuyan caming mag anac ay

nag-iisa sa bahay, ay nagtanong sa aquin si tatay nang gayon:

--Ano baga icao, Basio; icao,i, may _edad_ na, _gusto_ mo cayang

mag-asaua na?

--Aco, pó, ang sagot co, aco pó,i, sunod sunoran sa inyo; cung ano,

pó, ang inyong calooban, ay siya ang calooban co.

--Icao baga,i, may catipan ó _novia_ caya? Sabihin mo sa aquin ang

totoo.

--Uala, pó, acong catipan.

--Ay baquit ang sabi sa aquin nang inda mo, na icao,i, may _gusto_ cay

Siliang (Cecilia) anac ni Alguacil Juancho?

--Totoo, pó, iyang sinabi sa inyo ni inda, subali,t, uala acong

catipan _ni_ salitaan man cay Silia.

Ay ano, _gusto_ mo baga, ó hindi mag-asaua cay Silia?

--Gusto co, pó, cung _gusto_ po, ninyo, cung hindi, ay hindi, po.

--Cung ganoon, ang uica ni tatay, cung ganoon ay sumalunga ca na bucas

at tumaga ca nang isang limang punong cauayan, at aco nama,i,

magpapacuha nang cugon at ating pag-liguihing icoi-icoi ang manga

casiraan nitong ating bahay. Sapagca,t, ang salitaan namin ni Alguacil

Juancho, ay sa isang sabado, cung may aua ang Panginoon Dios, ay

haharap na cayo ni Silia sa ating Padre Cura, nang cayo,i, matauag na

sa Simbahan, cung baga _gusto_ at calooban ninyong dalaua. Caya

pinagcaisahan namin ni mamang Juancho, na mula ngayon ay ipagsasama

quita gabi-gabi sa caniyang bahay, nang cayo ni Silia,i, magcausap

nang inyong sarili sa aming harap, nang cayo,i, magcaquilalang mabuti,

at nang maalaman din namin ang nasasacalooban ninyo, bago cayo,i,

humarap sa ating mahal na Cura.

Nagaua, po,t, nasunod yaong lahat na sinabi sa aquin ni ama, at iba,t,

iba pa, datapoua,t, lilisanin co pó, iyang lahat na iyan, at sasabihin

co, pó, sa inyo sa maraling salita na: aua nang Panginoon Dios, cami

ni Silia,i, _nacasal_ din; nag-anac, pó, cami nang marami; at sa

tulong nang mahal na Virgen, ay hindi nasira ang aming capayapaang

magmula niyong cami _casalin_, na hangan ngayong _oras_ na ito.

Cung anong naquiquita co pong inu-ugali nang aquing ama sa aquing ina,

at cung anong inaasal nang magulang co sa aquin, ay siya co pong

guinayaha,t, inuugali sa aquing asaua at manga anac at sa malaquing

aua nang Poon, ay cami nagcacasundo nang maigui at hindi cami naualan

nang aming canin sa ara-arao, mahirap man caming tauo.

Naito, pó, ang sulong na salita ni tandang Basio, naito, pó, ang

pitong anac cong nabubuhay. Inyo, pong tingnan, at inyo pong sulitin,

at sila,i, para-parang marurunong na magdasal, bumasa, sumulat at nang

caunting _cuenta_ pa; at bucod dito,i, sila pong lahat babayi at

lalaqui, ay marurunong pang mag-araro, magtanim, umalit, mangahoy,

manahi at mangosina. Datapoua,t, houag, pó, ninyong causapin sila sa

uicang castila, at baual na baual co, pó, sa canilang lahat ang

pag-aaral, at ang pagsambit man lamang nang iisa-isang uicang castila.

--At baquit, pó, gayon ang inyong gaua,t, utos? ang tanong co sa

matanda. Di baga lalong mabuti, na ang naalaman na nang inyong manga

anac, ay patungan pa,t, dagdagan nang pagcacaalam nang uicang castila?

--Hindi, pó, hindi, pó, ang biglang sagot ni tandang Basio. Ang

castila, aniya,i, castila, at ang indio ay indio. Ang ongo, ang uica

pa niya, ang ongo,i, sootan man ninyo nang baro at saloual, ay ongo

rin at hindi tauo.

--Oo nga, pó, ang uica co; subali,t, pacatandaan, pó, ninyo, na ang

carunungan ay hindi nacacahalang sa anoman, cundi bagcus ay

nacatutulong sa atin sa maraming totoong manga bagay-bagay sa

caloloua,t, catauoan dito sa mundo.

--Tunay, pó, ang inyong sabi, ang ulit nang matanda; subali,t, aniya,

sa naquiquita co, pó, sa namamasdan co; at sa nababalitaan co, pó, sa

buhay cong ito,i, hindi co, pó, ibig na ang manga tagalog, ang mga

indo, alalaon, ay nagaral nang uicang castila.

Ang pinaniniualaan co, póng totoo at sinusunod co, ay ang casabihan

nang aquing namatay na amá, (¡ingatan nang Panginoon Dios!) na ang

madalas na sabi niya baga, ay ganito: _Ang mga tagalog, ang mga indio

baga, aniya, na humihiualay caya sa calabao, ay ang cadalasa,i,

naguiguing masama at palamarang tauo sa Dios at sa Hari_.

Cung caya, po,i, sumamá ang loob co, at nagalit pa aco, nang sabihin,

pó, ninyo sa aquin, na cung ano,t, di aco nág-aaral nang uicang

castila.

Tungcol, pó, sa manga bagay na ito,i, maraming-marami acong sucat

salitain sa inyo. Subali,t, pó, sapagca,t, hating gabi na ngayon,

tayo,i, lumigpit muna, cung baga minamatapat ninyo, at bucas, pó,

cung may aua ang P. Dios, ay sasalaysayin co, pó, sa inyo ang

lahat-lahat na isinasaloob co,t, inaabot nang aquing pag-iisip, bagay

dito sa ating pinag-usapan, at ipaquiquita co pa, pó, sa inyo ang

isang casulatan nang tatay co, na iniingatan co,t, itinatago sa

cailaliman nang aquing caban, tungcol sa nangyari sa isang mag-anac na

tagarito rin sa aquing bayan nang Tanay.

Nanag maringig co itong salita nang quinacaibigan cong matanda, ay

nagpaalam na aco sa caniya, at ang uica co lamang:

Maca, pó, cayo,i, nayayamot na sa aquin, dahilan sa pinupuyat co, pó,

cayong palagui?

--Hindi, pó, ang sagot ni mamang Basio, hindi, pó, aco nayayamot,

bagcus, po,i, malaquing malaqui ang toua cong maquipagsalita sa inyo,

palibhasa,i, cayo po,i, marunong cumilala nang catouiran co, ó nang

hindi caya catouiran, at marunong din, po, cayong humalang sa aquin,

cung baga aco,i, nagcacamali....