GURÒ. ¿Saán dapat ibatay ang mg̃a tuntunin sa pagkukudlít?
NAG-AARAL. Ang mg̃a tuntunin sa pagkukudlít ay dapat ibatay sa mg̃a
tuntunin ng̃ pagdidiín, pagkâ’t bukód sa ang kaparaanáng itó’y
siyáng lalòng tumpák na tumpák, ay siyáng paraáng lalòng madalî sa
pag-áaral at pagtuturò.
G. Kung ang mg̃a tuntunin sa pagdidiín ay siyáng pagbabatayán ng̃
sa pagkukudlít, ¿hindî bagá lubhâng didilím sa kudlít ang panunulat
natin?
N. Oo pò, pagkâ’t bawà’t salitâ halos natin ay nagtatagláy ng̃ diín,
at sapagkâ’t ganitó’y kailang̃ang magtagláy namán ng̃ kudlít.
G. ¿Paano ang mabuting kaparaanáng dapat pairalin upáng mailagan
ang lubós na pagdidíliman sa ating panunulat?
N. Tadhanàan ó magtatág ng̃ mg̃a panutong ang gayó’t ganitóng salitâ
ay dî dapat kudlitán, kahì’t nagtatagláy ng̃ diín, at sa ganitóng
paraá’y maíiwasan natin ang pagdidilím sa kudlít ng̃ ating mg̃a
salitâ.
G. ¿Anó ang kabutihang mátatamó sakalìng lagyán ng̃ tadhanà ang
pagkukudlít?
N. Marami pò: una’y magigíng kauntî ang mg̃a panutong súsundín sa
pag-áaral at pagtuturò at ikalawá’y makapagpápabawas sa mg̃a gawàing
hindî maíiwasan sakalìng sumusulat ó nagpapalimbág kayâ.
G. ¿Marapat bagáng kudlitán ang mg̃a salitâng tig-íisáng pantíg (ó
palabras monosílabas)?
N. Ang mg̃a salitâng tig-íisáng pantíg ay dî dapat kudlitán, gaya
ng̃ _ka_, _ko_, _mo_, _ba_, _sa_, _na_, _at_, _pa_, _ni_, _ang_,
_ay_, _din_, _kay_, _daw_, _kung_, _ng̃_ ó _nang_, _man_, atbp.
_Pásubalì:_ Ang ting̃ig _ó_ na pinagkaratihan nang kudlitán baga
ma’t dî kailang̃an. Gayón din ang mg̃a salitâng _dî_, _ng̃â_, na
nagtatagláy ng̃ kudlít na salakót upáng matantô ang tunay na pagbigkás.
G. Ang mg̃a salitâng pabiglâ ó ang idinidiín sa hulíng pantíg ¿ay
marapat bang kudlitán?
N. Sang-ayon sa pinaíiral ng̃ayóng panunulat ng̃ maraming mánunulát
at mánanagalóg, ang lahát halos ng̃ mg̃a salitâng idinidiín sa hulíng
pantíg ay dapat magtagláy ng̃ kudlít; hal.: _amá_, _gabí_, _bayáw_,
_mahál_, _sambót_, _baníg_, _tamís_, at ibá pa.[36]
G. ¿Dapat bagáng kudlitán ang mg̃a salitâng pábanayad ó ang idinidiín
sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg?
N. Ang mg̃a pang̃ung̃usap na idinidiín sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg,
ay dî dapat magtagláy ng̃ kudlít, pagkâ’t bukód sa nagíng karaniwan
nang gawín ang ganitó ay mababawásbawasán pa ang nápakarami nang
kudlít sa ating wikà; hal.: _sabi_, _tulak_, _sisi_, _palad_, _nayon_,
_hirap_, _kasalo_, _karayom_, _lagarì_, _sariwà_, _paggiliw_,
_pagsuyo_, atbp.
_Pásubalì:_ Ang mg̃a salitâng maáarìng makayuwis ó makalahók sa
ibá, paris ng̃ _bása_ sa _basâ_, ng̃ _bága_ sa _bagá_, ng̃ _áso_
sa _asó_, ng̃ _hápon_ sa _hapón_, ng̃ _sála_ sa _salá_, _salà_ at
_salâ_, ng̃ _áliw_ sa _alíw_, ng̃ _káyo_ sa _kayó_, ng̃ _ának_ sa
_anák_, ng̃ _sákit_ sa _sakít_, ng̃ _búhay_ sa _buháy_, ng̃ _táyo_
sa _tayô_ at ibá pang paris nitó.
G. ¿Marapat bang lagyán ng̃ kudlít ang mg̃a salitâng pabagsák ó ang
idinidiín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg?
N. Ang mg̃a salitâ sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg ay dinidiinán ay
nárarapat kudlitán, hal.: _dálitâ_, _káhimán_, _kápitan_, _bíhirà_,
_líbing̃an_, atbp.
G. ¿Kinukudlitán din ba ang mg̃a salitâng pásagitsít ó ang idinidiín
sa ikaapat, ikalimá ó iká ilán mang hulí ng̃ pantíg?
N. Ang mg̃a salitâng idinidiín sa ikaapat, ikalimá ó iká ilán mang
hulí ng̃ pantíg ay nárarapat kudlitán, hal.: _mánunulát_, _páhayagán_,
_sígalutan_, _hímagsikan_, atbp.
G. Ang kudlít na banayad ¿ay dapat bang ilagáy sa mg̃a salitâng
mayroón nitó?
N. Oo pò, nang mákilalang ang salitâng kinaroroonán niyá ay dapat
bigkasíng marahan at paimpít; hal.: _awà_, _batì_, _pusò_. Dapat
mabatíd, na, ang kudlít na banayad ay sa katapusán lamang ng̃ salitâ
malimit makita, kailan ma’t nagdudulo sa ting̃ig (ó vocal). Sa simulâ
ng̃ pang̃ung̃usap ay dî dapat magtagláy ng̃ tinurang kudlít. Sa gitnâ
ng̃ mg̃a salitâng ugát ay walâ, ng̃unì’t mayroón sa mg̃a salitâng
pinag-angkóp; hal.: _luhàan_, _batìin_, _wikàin_, at ibá pa.
G. ¿Dapat bang ilagáy ang kudlít na salakót sa mg̃a pang̃ung̃usap
na mayroón nitó?
N. Oo pò, nang mabatíd na, ang salitâng kinaroroonán niyá ay dapat
bigkasíng mariín at paputól; hal.: _dukhâ_, _ng̃itî_, _dugô_. Dapat
matantô, na, ang kudlít na salakót ay madalás makita sa katapusán
ng̃ pang̃ung̃usap, kailan ma’t nagdudulo ng̃ ting̃ig (ó vocal). Sa
unahán ng̃ pang̃ung̃usap ay hindî nagtatagláy ng̃ sinabing kudlít.
Sa kalagitnâan ng̃ mg̃a salitâng ugát ay hindî rin nagtatagláy,
dapwâ’t sa mg̃a salitâng pinag-angkóp ay mayroón; hal.: _tandâan_,
_sanglâan_, _higâan_.
G. ¿Anó ang kabutihang nátatamó sa paglalagáy ng̃ mg̃a kudlít na
banayad at salakót sa mg̃a salitâng mayroón nitó?
N. Marami pò: unang una’y upáng mákilala ang talagáng tunóg na dapat
bigkasín sang-ayon sa daládaláng kudlít at ikalawá’y nang huwág
magkayuwisyuwis ang mg̃a pang̃ung̃usap. Halimbawà ang mg̃a salitâng
_bagà_, _basà_, _salà_, at ibá pa, ay dapat kudlitán ng̃ ganitó upáng
huwág mápalahók sa mg̃a salitâng _bága_, _bása_, _sála_, _salá_ ó
_salâ_, na may mg̃a kahulugáng lubhâng kaibá sa mg̃a iyón.
G. ¿Anó ang sukat másabi ukol sa mg̃a salitâng pinag-angkóp na may
daláng kudlít na salakót?
N. Ang mg̃a salitâng ganitó na inangkapán ng̃ pang-anib na _ng_
paris ng̃ _gawâng_ sa _gawâ_, _masamâng_ sa _masamâ_, _mutyâng_ sa
_mutyâ_, atbp. ay dî dapat baguhin ang tinurang kudlít upáng mákilala
na ang mg̃a ganyáng salitâ ay pinag-angkóp at sakâ ng̃ huwág masirà
ang talagáng kahulugán at pinanggaling̃an.[37]
G. ¿Anó ang dapat másabi sa mg̃a salitâng may kudlít na salakót (ó
circunflejo)?
N. Ang mg̃a salitâng ganitó ay nagkakaroón ng̃ kauntîng kabaguhan
kailan ma’t sinugpung̃án ng̃ mg̃a anyông _in_ ó ng̃ _an_. Kung ang
may kudlít na salakót ay ang titik na _a_ ay hindî dapat baguhin
ang náturang kudlít, gaya ng̃ _basâín_, _tukâín_, _tálâán_, atbp.
Kung ang may kudlít namá’y ang _i_ at ang _o_ (itó’y nagigíng _u_
sang-ayon sa tuntunin), ang kudlít na salakót ay dapat gawíng banayad
(ó grave), gaya ng̃ _tupî_ ay _tupìán_, ng̃ _sungkî_ ay _sungkìin_,
ng̃ _larô_ ay _larùin_ ó _larùan_, ng̃ _likmô_ ay _likmùan_, ng̃
_susô_ ay _susùin_, atbp.
G. Sa mg̃a salitâng tagalog ¿ay mayroón bang nagtatagláy ng̃ dalawáng
kudlít?
N. Mayroón pò, at lubhâng marami.
G. ¿Alín ang mg̃a panuto ukol sa salitâng kinukudlitán ng̃ dalawá?
N. Itóng mg̃a sumúsunód:
_Una._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng may dalawáng pantíg na kung bigkasí’y
idinidiín kapwà, ay hindî dapat magtagláy ng̃ dalawáng kudlít;
sapagkâ’t gaya nang sinabi ay dî dapat kudlitán ang mg̃a salitâng
may diín sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg (ó palabras llanas); hal.:
_pusò_, _dilà_, _batì_, atbp.
_Ikalawá._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng may tatlóng pantíg na may diín sa
ikatlóng hulí niyá (ó palabras esdrújulas) at ang hulí’y may tagláy
na banayad ó salakót ay dapat kudlitán ng̃ dalawá; hal.: _dálitâ_,
_bíhirà_, _dátapwâ_, _náritó_, at ibá pa.
_Ikatló._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng may apat, limá ó anim na pantíg
na may diín sa mg̃a itó (ó palabras sobresdrújulas) at ang hulí’y
may tagláy na kudlít na mariín, banayad ó salakót ay dapat ding
kudlitán ng̃ dalawá; hal.: _pásimulâ_, _páhayagán_, _pásulatán_,
_mánanagalóg_, _mánanalaysáy_, atbp.
_Ikaapat._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng ang katapusáng pantíg ay nagdudulo
sa ting̃ig (ó vocal) at itó’y may daláng kudlít na banayad ó salakót,
at sakâ inangkupán sa hulí ng̃ _in_ ó _an_ ay dapat magtagláy ng̃
dalawáng kudlít kailan ma’t ang pagbigkás ay idinidiín sa dalawá;
hal.: _likhâín_, _lupàín_, _lapìán_, atbp.
G. ¿Mayroón bagá sa mg̃a salitâ natin na nagtatagláy ng̃ tatlóng
kudlít?
N. Mayroón pò, at ang tuntuning dapat pagbatayá’y itóng mg̃a sumúsunód:
_Una._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng may tatlóng pantíg na idinidiín sa
tatlóng ting̃ig (ó vocal) ay dapat magtagláy ng̃ tatló ring kudlít;
hal.: _tálâán_, _túlâín_, at ibá pa. Dapat matantô, na ang mg̃a
salitâng paris nitó ay kákauntî lamang sa ating wikà.
_Ikalawá._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng may apat ó limáng pantíg na
idinidiín sa mg̃a itó (ó palabras sobresdrújulas) na sa pagbigkás ay
may tatlóng diín ay dapat magdalá ng̃ tatlóng kudlít, upáng unauna’y
mákilala ang tunay na pagbigkás at ikalawá’y nang huwág maipagkamalî
sa kapwà salitâ na may ibáng kahulugán; hal.: _pámahalàán_,
_páng̃asiwàán_, _pámunùán_, at ibá pa.