G. ¿Kailan dapat gamitin ang anyông “mag” na siyáng ikalawáng pang̃ulo
ng̃ mg̃a anyông pangbalak?
N. Sa mg̃a bagay at kaparaanáng sumúsunód:
I.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagtatapon, pagbibiyayà
ó pagpapahayag, hal.: magtapon, maglabás, magbigáy, magkaloób,
magbiyayà, magtulot, magsulit, magsalitâ, magsaysáy, magtalumpatì,
magpahayag, atbp.
II.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagkilos ó paggaláw
na ginagawâ sa ibá, hal.: mag-alís, maglagáy, maglapit, maglayô,
magpanhik, magpanaog, atbp. Kung ang pagkilos ó paggaláw na itó’y
ibinabagay lamang sa sarili ay dapat iukol sa _um_, hal.: umalís,
lumagáy, lumapit, lumayô, pumanhík, pumanaog, atbp.
III.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagkilos ó paggawâ na
ginaganáp ng̃ sino man sa kaniyáng sarili, hal.: mag-ahit, maggupit,
maghilamos, maghugas, magsukláy, atbp.
IV.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagsusuút ó ng̃ paggamit
sa katawán na nanggaling sa mg̃a ng̃alan ng̃ kasúutan, hal.: sa
barò ay magbarò, sa salawál ay magsalawál, sa tapis ay magtapis,
sa singsing ay magsingsing, sa hikaw ay maghikaw, sa salakót ay
magsalakót, sa payong ay magpayong, sa tungkód ay magtungkód.
V.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagigíng anó man na
nagbuhat sa mg̃a ng̃alan ng̃ katungkulan, na lalòng kapit na kapit
sa mg̃a salitâng hirám, hal.: magdiputado, (diputado); mag-abogado,
(abogado); maggobernador, (gobernador); maggurò, (gurò); magmédiko,
(médiko); atbp.
VI.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ paggawâ ng̃ anó mang lutò
na nagbuhat sa mg̃a salitâng pangdiwà (ó sustantivo), hal.: sigáng,
magsigáng; paksíw, magpaksíw; gulay, maggulay; kanin, magkanin; gisá,
maggisá; lutò, maglutò; ihaw, mag-ihaw; bagong, magbagong; atbp.
VII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ paggamit, na nanggaling
sa mg̃a pangdiwà (ó sustantivo), hal.: sukà, magsukà; patís, magpatís;
asín, mag-asín; ulam, mag-ulam; atbp.
VIII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagtatangkilik ó
paggawâ ng̃ anó man na nanggaling sa mg̃a salitâng pangdiwà (ó
sustantivo), hal.: bahay, magbahay; aklát, mag-aklát; prinsá,
magprinsá; asarol, mag-asarol; pisì, magpisì; katám, magkatám; susì,
magsusì; atbp.
IX.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ sumakáy ó maglakbáy na
nagbubuhat sa mg̃a pang̃alan ng̃ sasakyán, hal.: bangkâ, magbangkâ;
trambia, magtrambia; tren, magtren; bapor, magbapor; globo, magglobo;
karitón, magkaritón; atbp.
X.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pakikipanig ó pakikitulad
sa asal at kasúutan ng̃ mg̃a bansá, bayan ó lahì na nang̃agsipagbuhat
sa mg̃a ng̃alan ó kátawagán ng̃ mg̃a itó, hal.: amerikano, mag-amerikano;
kastilà, magkastilà; intsík, mag-intsík; atbp.
XI.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ anó man sang-ayon sa ugát
na tagláy, na nanggagaling sa mg̃a salitâng hirám, hal.: sombrero,
magsombrero; tsikolate, magtsikolate; misa, magmisa; martilyo,
magmartilyo; asukal, mag-asukal; atb.
XII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ mg̃a kilos ng̃ dalawá
kung ang mg̃a itó’y nábabanggít kapwà, hal.: magkita, mag-usap,
mag-away, magtalo, magsama, magpulong, magyakap, atbp. Kung
bumabanggít sa tatló ó marami ay dapat ulitin ang buông ugát ó ang
dalawáng pantíg nitó, at ang _mag_ ay dapat ilagáy na palagì sa
pang-angkáp; hal.: magkitakita, magtalotalo, magyakapyakap, atbp.
XIII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ paggagawàan ó
pagkikilusán ng̃ dalawá magíng sa anó man tumutukoy, at sa mg̃a
pangwatas na itó’y dapat na sugpung̃án ng̃ _an_ ó _han_, hal.:
mag-aliwan, magyakapán, magsintahan, magsayahan, magtuksuhan,
magtawanan, atbp. Upáng tumukoy sa tatló ó marami ay dinadalawá ang
ugát, hal.: mag-alíwalíwan, magtuksútuksuhan, magyakápyakapan. Ukol
sa hulíng bagay na itó ay may isá pang paraáng ginagawâ, at itó’y
ang paglalagáy sa bilang na dalawá ó marami (ó número plural) ng̃
pangwatas, hal.: mang̃ag-aliwan, mang̃agtuksuhan, mang̃agyakapan.
XIV.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagkukunwarî ó
pagdadahilán, at ang pagbubuô nitó’y dinadalawá ó inúulit ang salitâng
ugát na may dalawáng pantíg na ináangkapán ng̃ _mag_ at sinusugpung̃án
ng̃ _an_ ó _han_; hal.: magbulagbulagan, magsakítsakitan, mag-iyakiyakan,
atbp. Kung may tatlóng pantíg ay dapat ulitin lamang ang unang pantíg
at ang unang dalawáng titik ng̃ ikalawáng pantíg ng̃ ugát, hal.:
maghimuhimutukan.
XV.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagmamayabáng ó
pamamarali ó pagsasayá na nagbubuhat sa mg̃a salitâng pangturing
(ó adjetivo) na inangkapán ng̃ _ma_, hal.: magmabutí, magmataás,
magmalakí, magmarunong, magmabihís, magmagilás, magmasayá, magmagalák,
atbp.
XVI.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ mg̃a kilos na
pagpaparami ó pagpapalabis, na kung sa _um_ ay nagkakahulugán ng̃
íisá, at ang mg̃a pangwatas na itó’y dapat bigkasíng mariín sa hulíng
pantíg; hal.: sumulat, magsulát; tumawa, magtawá; bumasa, magbasá;
atbp. Ng̃unì’t kinakailang̃ang ulitin ó dalawahín ang unang pantíg
ng̃ ugát ng̃ iláng pangwatas ng̃ _um_, hal.: bumilí, magbibilí;
tumakbó, magtatakbó; atbp.
XVII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagdaragdág ó
pagpapalawig, kailan ma’t dinadalawá ó inúulit ang salitâng ugát,
hal.: magkuròkurò, magnilaynilay, magdilìdilì, mag-isipisip.
XVIII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ paglalakip ng̃ dalawá
ó ang náuukol sa mg̃a kamag-anak, katoto, kapanalig, hal.: mag-amá,
mag-iná, mag-anák, magbiyanan, magkaibigan, magkatoto, magbayáw,
atbp.
XIX.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagpípitagan ó
pag-áanyayà, kailan ma’t dalawá ang tinutukoy, hal.: magpugay,
magkamáy, magyakap, magpaalam, mag-anyayà, magyakag, magyayâ, atbp.
XX.--Sa mg̃a bilang na marami kung ipinangbabahagi sa hanáy,
pulutóng ó tumpók, at sa bagay na itó ay inúulit ang unang dalawáng
pantíg kahì’t na magkaroón itó ng̃ pantíg na dalawá ó tatló, hal.:
mag-isáisá, magdaládalawá, maglimálimá, atbp.
XXI.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ ibá’t ibáng kilos ng̃
paghahalaman ó pagtataním kailan ma’t tumutukoy sa pagkakaroón, hal.:
magtaním, magpunlâ, mag-usbóng, magsang̃á, magbung̃a, magdilíg,
mag-ugát, magdahon, atbp.
XXII.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa _m_ na hindî
maáarìng baybayín sa _um_, ay ginagawâng pangwatas sa pamamagitan
ng̃ _mag_, hal.: magmatá, magmasíd, magmalas, magmana, atbp.
XXIII.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa _w_ na hindî
maáarìng baybayín sa _um_, ay ginagawâng pangwatas sa pamamagitan
ng̃ _mag_, gaya sa warì ay magwarì, sa wastô ay magwastô, sa wikà
ay magwikà, sa wilíg ay magwilíg, sa walís ay magwalís, atbp.