G. ¿Alín ang mg̃a bahaging lalòng mahalagá ng̃ mg̃a anyô?
N. Ang pinakapang̃ulong bahagi nitó’y dalawá lamang: _anyông
pangbalak_ (ó partícula indeterminada) at _anyông pangtiyák_ (ó
partícula determinada).
G. ¿Anó ang kátuturán ng̃ anyông pangbalak?
N. Ang mg̃a anyông kung iangkáp, ising̃it ó isugpóng sa mg̃a ugát
ay nang̃agigíng pangwatas na pangbalak na tumutukoy ó nagbabadyá
ng̃ anó mang bagay ó pang̃alang hindî tiyák, hal.: _bUMasa ka ng̃
aklát_, at sa ganitó’y kahì’t anóng aklát; _MAGlutò ka ng̃ manók_
at sa ganitó’y kahì’t anóng manók; _MANGhuli ka ng̃ palakâ_ at sa
ganitó’y kahì’t anóng palakâ.
G. ¿Anó ang kátuturán ng̃ anyông pangtiyák?
N. Ang mg̃a anyông kung iangkáp, ising̃it ó isugpóng sa mg̃a ugát ay
nang̃agigíng pangwatas na pangtiyák na nagbabadyá ng̃ anó mang tiyák
na bagay ó pang̃alan na siyáng katugmâ ng̃ mg̃a anyông pangbalak.
Halimbawà: _basaHIN mo itóng aklát_ at sa ganitó’y tinutukoy ang
aklát na babasahin; _lutùIN mo iyáng manók_, at sa ganitó’y tinitiyák
ang manók na lulutùin; _huliHIN mo yaóng palakâ_, at sa ganitó’y
dinadalirì ang palakâng huhulihin.
G. Ang mg̃a anyông pangbalak at pangtiyák, ¿sa anó dapat hatìin?
N. Magíng ang pangbalak at magíng ang pangtiyák ay dapat bahagiin
sa dalawá: _pang̃ulo_ at _pangtulong_. Tinátawag na _pang̃ulo_ ang
anyông lalòng mahalagá at malimit gamitin, na, siyáng nagpapagaláw
sa ating mg̃a pangwatas. Tinátawag namáng _pangtulong_ ang anyông
kung pakasusurìing maigi ay hindî kailang̃an, ng̃unì’t mahalagá rin
sapagkâ’t bukód sa siyáng tumutulong sa mg̃a pang̃ulo ay siyá pang
lalòng nagpaparikít sa ating mg̃a salitâ.
G. ¿Alínalín ang mg̃a pang̃ulo at mg̃a pangtulong na anyô sa pangbalak?
N. Ang mg̃a pang̃ulong anyô sa pangbalak na siyáng pinanununtunán
ng̃ ibá ay apat: ang _um_, ang _mag_, ang _mang_ at ang _ma_. Itóng
mg̃a anyông itó ay nang̃agigíng pangwatas kailan ma’t iniangkáp,
isining̃it ó isinugpóng sa mg̃a ugát, gaya sa halimbawà ng̃ _utang_
ay _UMutang_, ng̃ _larô_ ay _MAGlarô_, ng̃ _hulà_ ay _MANGhulà_,
ng̃ _tulog_ ay _MAtulog_. Ang mg̃a pangtulong ay lubhâng marami at
dahil dito’y lubhâng mahirap itanghál ng̃ páminsanan. Sakâ na itó
mapapag-aralan kung sumapit na sa kanyáng kabanatang kinaúukulan.
G. ¿Alínalín namán ang mg̃a pang̃ulo at mg̃a pangtulong na anyô sa
pangtiyák?
N. Ang mg̃a pang̃ulong anyô sa pangtiyák na siyáng pinagbábatayán
ng̃ mg̃a ibá ay tatló: ang _in_, ang _i_ at ang _an_. Kung ang
mg̃a anyông itó ay iangkáp ó isugpóng sa mg̃a ugát ay nang̃agigíng
pangwatas din na siyáng ginágamit sa pagtukoy ó pagdalirì ng̃ anó
mang ng̃alan ó bagay; hal.: sa _sulat_ ay _sulatIN_, sa _subò_ ay
_Isubò_, sa _hulà_ ay _hulàAN_. Ang mg̃a pangtulong na anyô ay
nakakápatas sa karamihan ng̃ mg̃a pangtulong sa pangbalak at kung
minsa’y humihigít dito, kayâ’t hindî na dapat itanghál sa kabanatang
itó kundî sa kanyáng kinaúukulan.
G. Sa madalìáng sabi, ¿alín ang mg̃a pang̃ulong anyô na sinásakláw
ng̃ pangbalak at ng̃ pangtiyák?
N. Náitó ang sakláw ng̃ isá’t isá na siyáng pinakapang̃ulo: anyông
pangbalak: _um_, _mag_, _mang_ at _ma_; at anyông pangtiyák: _in_,
_i_ at _an_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _um_?
N. Tinátawag na anyông _um_, ang pangwatas na kinasising̃itan ó
kinaáangkapán ng̃ _um_ ang salitâng ugát. Ang _um_ ay pangsing̃it
kung ang ugát ay nagpapásimulâ sa pangtinig (ó consonante), gaya ng̃
_bUMasa_, _lUMakad_, _tUMakbó_; at pang-angkáp kung nagpapásimulâ
namán sa ting̃ig (ó vocal), paris ng̃ _UMulán_, _UMakay_, _UMutang_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _mag_?
N. Tinátawag na anyông _mag_ ang pangwatas, na, naáangkapán ng̃ _mag_
ang salitâng ugát, paris ng̃ _MAGsaing_, _MAG-alay_, _MAGlarô_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _mang_?
N. Tinátawag na anyông _mang_ ang pangwatas na ang salitâng ugát
ay ináangkapán ng̃ _mang_, paris ng̃ _MANGbihag_, _MANG̃ahoy_,
_MANG̃usá_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _ma_?
N. Tinátawag na anyông _ma_ ang pangwatas, na, kinaáangkapán ng̃
_ma_ ang salitâng ugát, gaya ng̃ _MAhulog_, _MAgulat_, _MAhigâ_.
G. ¿Anó namán ang tinátawag na anyông _in_?
N. Tinátawag na anyông _in_ ang pangwatas na kinasusugpung̃án ng̃
_in_ ang salitâng ugát, paris ng̃ _buhatIN_, _tapusIN_, _ulitIN_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _i_?
N. Tinátawag na anyông _i_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _i_
sa salitâng ugát, paris ng̃ _Isulat_, _Isumbóng_, _Ilakad_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _an_?
N. Tinátawag na anyông _an_ ang pangwatas, na, ang salitâng ugát
ay sinusugpung̃án ng̃ _an_, gaya ng̃ _utang̃AN_, _sumbung̃AN_,
_tuksuhAN_.