GURÒ. ¿Anó ang kátuturán ng̃ _salitâng pangwatas_?
NAG-AARAL. Salitâng pangwatas ay isáng bahagi ó pangkát ng̃ kaisipán
na siyáng másasabing diwà ng̃ isáng wikà, na, nagbabadyá ng̃ lasa
ó halagá, gawâ, ayos ó lagáy na lagìng nagpapahayag ng̃ panahón (ó
tiempo), bilang (ó número) at katawán (ó persona).
G. ¿Bakit ang salitâng pangwatas ay siyáng diwà ng̃ isáng wikà?
N. Sapagkâ’t ang pangwatas ay siyáng nagbibigáy buhay ó kátuturán sa
mg̃a salitâ at kaisipán, hal.: _Si Pedro ay susulat_, _ang sanggól
ay umíiyák_, _ang pusà ay kakain_. Ang mg̃a pangwatas sa halimbawàng
itó’y ang _susulat_, _umíiyák_ at _kakain_.
G. ¿Sa anó nabábahagi ang salitâng pangwatas?
N. Ang pangwatas ay nabábahagi sa mg̃a sumúsunód: _pangdaán_ (ó
transitivo), _pangtatág_ (ó intransitivo), _pangpalít_ (ó recíproco),
_pangtagò_ (ó impersonal), _pangbalak_ (ó activo) at _pangtiyák_ (ó
pasivo).
G. ¿Anó ang tinátawag na _pangwatas na pangdaán_?
N. Ang pangwatas, na, ang kanyáng gawâ ó kahulugá’y dumaraán ó
maáarìng dumaán sa ng̃alan ng̃ tao ó bagay na siyáng layon ó
pangtung̃o (complemento) ng̃ kaisipán, hal.: _UMIBIG sa Dios_,
_BUMASA ng̃ aklát_, _HUMUKAY ng̃ lupà_.
G. ¿Anó ang _pangwatas na pangtatág_?
N. Ang pangwatas, na, ang kanyáng gawâ ó kátuturá’y hindî dumaraán
ó lumalampás sa isáng ng̃alan ng̃ tao ó bagay, hal.: _matulog_,
_mamatáy_, _mahigâ_.
G. ¿Anó ang tinátawag na _pangwatas na pangpalít_?
N. Ang pangwatas na nagbabadyá ng̃ kilos ó galáw ng̃ dalawá ó ang
pagpapalitan ng̃ gawâ ng̃ dalawá ó maraming tao, hal.: _si Lucio at
si Pedro ay NAGSUSULATAN_; _siná Mameng ay NAG-AAWITAN_; _ang mg̃a
batà’y NAGKUKUTUSAN_.
G. ¿Anó ang _pangwatas na pangtagò_?
N. Ang pangwatas na hindî nagbabadyá ng̃ pang̃ulo (ó sujeto) at
sa pag-íisip ay kailang̃ang may itagòng anó man, hal.: _umulán_,
_umaraw_, _bumagyó_, _kumulóg_, _kumidlát_, _gumabí_, _humápon_,
_umumaga_, at ibá pang gangganitó. Dapat alamíng ang mg̃a pangwatas
na itó’y tang̃ìng magagamit sa mg̃a pangbadyá (ó infinitivo) at sa
ikatlóng katawán (ó persona) ng̃ bilang na íisá sa lahát ng̃ panahón.
G. ¿Anó ang _pangwatas na pangbalak_?
N. Ang pangwatas na tumutukoy ó nagbabadyá ng̃ anó mang pang̃alan
ó bagay na hindî tiyák, hal.: _sumulat_, _magsaing_, _mang̃isdâ_,
_mahigâ_.
G. ¿Anó ang _pangwatas na pangtiyák_?
N. Ang pangwatas na bumabanggít ó nagbabadyá ng̃ anó mang pang̃alan
ó bagay na tiyák, hal.: _basahin_, _iluto_, _sulatan_.
G. ¿Paano ang pagbubuô ng̃ salitâng pangwatas?
N. Sa ating wikà’y binubuô ang salitâng itó ng̃ ugát (ó raíz) at
ng̃ anyô (ó partícula) na may ibá’t ibáng hugis.
G. ¿Anó ang tinátawag na _ugát_?
N. Tinátawag na _ugát_ ang salitâng dalisay ó kayâ’y ang walâng
halòng anó man, gaya ng̃ _basa_, _sulat_, _lakad_, _takbó_, _kain_,
_tulog_, _larô_, _upô_, _higâ_, _bahín_, atbp.
G. ¿Anó ang tinátawag na _anyô_?
N. Tinátawag namáng _anyô_ ang iláng titik ó pantíg na ang karamiha’y
walâng kátuturáng tagláy kung sa kanyáng sarili lamang, na siyáng
iniáangkáp, isinising̃it ó isinusugpóng sa mg̃a salitâng ugát upáng
itó’y magkaroón ng̃ ibá’t ibáng ayos at kahulugán sa ating wikà.
G. ¿Sa anó dapat hatìin ang mg̃a anyô?
N. Upáng maiwasan ang pagkakálahóklahók, ang mg̃a anyô ay dapat
bahagiin sa tatlóng kátawagán: _Anyông pang-angkáp_, _anyông
pangsing̃it_, at _anyông pangsugpóng_.
G. ¿Anó ang kátuturán ng̃ anyông pang-angkáp?
N. Yaóng anyông inilálagáy ó iniáangkáp sa una ng̃ salitâng ugát
upáng magíng pangwatas, hal.: _UMibig_, _MAGsaing_, _MANGbugbóg_,
_MAligò_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông pangsing̃it?
N. Yaóng anyông inilálagáy sa gitnâ ó isinising̃it sa unang dalawáng
titik ng̃ unang pantíg ng̃ salitâng ugát upáng magíng pangwatas,
hal.: _tUMakbó_, _gUMibik_, _sUMugat_.
G. ¿Anó ang kahulugán namán ng̃ anyông pangsugpóng?
N. Ang anyông inilálagáy sa hulihán ó idinurugtóng sa salitâng ugát
upáng magíng pangwatas, hal.: _ibigIN_, _pulutIN_, _tugtugAN_,
_utang̃AN_.
G. ¿Lahát ó anó mang ugát sa ating wikà ay nagagawâ bagáng pangwatas?
N. Oo pò, kahì’t na ang mg̃a ugát na itó’y magíng salitâng pangdiwà
(ó sustantivo) at salitâng pangturing (ó adjetivo), sa pamamagitan
ng̃ ibá’t ibáng anyô na ináangkáp, isinising̃it at isinusugpóng.
G. ¿Marami bagá ang mg̃a anyông ginágamit sa ating wikà?
N. Lubhâng marami pò, at ang mg̃a naggigilasang anyông itó ay lubhâng
malakí ang itinutulong sa ating salitâ at siyáng bumubuô nitó magíng
sa tinátawag na pangdiwà, sa pangturing, sa pangwatas at sa ibá’t
ibáng pangkát ó bahagi ng̃ kaisipán.