GURÒ. ¿Anó ang kátuturán ng̃ _salitâng pangturing_?
NAG-AARAL. Salitâng pangturing ay isáng bahagi ó pangkát ng̃ kaisipán
na siyáng inilalakip ó idinaragdág sa pangdiwà upáng mabago ó mákilala
ang kátuturán nitó.
G. Ang mg̃a salitâng pangturing, ¿sa ilán nabábahagi?
N. Sa dalawá, gaya rin ng̃ pangdiwà: _dalisay_ at _mayhalò_. _Dalisay_
ang salitâng walâng idinaragdág na anó man sa kanyáng pagigíng
salitâ, hal.: tamád, pang̃it, duwág, payapà, tahimik. _Mayhalò_ ang
salitâng ugát ó dalisay na dinagdagán sa una ó hulihán ng̃ anó mang
anyô (ó partícula), hal.: mabuti, mataás, malakí, masamâ, magandá.
G. ¿Marami bagá sa ating wikà ng̃ mg̃a pangturing?
N. Sa mg̃a salitâng dalisay ó ugát ay hindî lubhâng karamihan,
samantalàng sa mg̃a salitâng mayhalò ay siyáng lubhâng marami.
G. ¿Pano ang paraáng ginagawâ nang ang mg̃a salitâng ugát ó dalisay
ay magíng salitâng mayhalò?
N. Ang karaniwang gawín ukol sa bagay na itó ay dinaragdagán ng̃
_ma_ sa unahán ng̃ salitâng ugát ó dalisay.
Náritó ang isáng tálâán ng̃ mg̃a salitâng ugát ó dalisay na nagigíng
salitâng mayhalò sa mg̃a salitâng pangdiwà (ó sustantivo) at sa mg̃a
pangturing (ó adjetivo).
_Ugát ó dalisay_ _Salitâng pangdiwà_ _Salitâng pangturing_
Buti Kabutihan Mabuti
Samâ Kasamâan Masamâ
Pulá Kapulahán Mapulá
Lakí Kalakihan Malakí
Habà Kahabàan Mahabà
Lakás Kalakasan Malakás
Bigát Kabigatan Mabigát
Nagigíng salitâng pangturing ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃
pagkakáparis ó pagkakápantay kailan ma’t inangkapán ng̃ _ka_, hal.:
kaparis, katulad, kapara, kawang̃ís, kahambíng, kamukhâ, kawangkî,
kapantay, at ibá pa.
Nagigíng pangturing din ang mg̃a ugát na nagsusulit ng̃ pagkakahatì ó
kalagayan ng̃ anó man kailan ma’t inangkapán ng̃ _ka_, hal.: kahatì,
kaputol, kapiraso, kabiyák, kauntî, kapaták, karampót, atbp.
Nagigíng pangturing pa ang mg̃a ugát na nagsasaysáy ng̃ anó man
kailan ma’t inangkapán ng̃ _ka_ at inulit ang buông ugát ó unang
dalawáng pantíg nitó, hal.: kagulatgulat, katakottakot, kagitlágitlá,
kasindáksindák, kahapishapis, kakilákilabot, katawátawá, kalugódlugód,
kaibig-ibig, kaayaaya, atbp. Ang mg̃a pangturing na itó’y maáarì
ring sabihin sa pamamagitan ng̃ _naka_ na inulit ang unang pantíg
ng̃ ugát, hal.: nakagugulat, nakatatakot, nakagigitlá, atbp.
G. ¿Mayroón pa bagáng ibáng pangturing na nagbubuhat sa ibá?
N. Oo pò na nanggaling sa pangwatas at pinamagatáng _pangturing na
malimit_. Náitó ang ibá’t ibáng paraán ng̃ kanyáng pagbubuô.
_Una._--Angkapán ng̃ _ma_ ang salitâng ugát at sugpung̃án ng̃ _in_ ó
_hin_ sang-ayon sa sinúsunód na tuntunin, hal.: masintahin, maawàin,
mahabagín, maibigín, mawilihín, masuwayin, masunurin, mairugín, at
ibá pa.
_Ikalawá._--Angkapán din ng̃ _ma_ at sugpung̃án ng̃ _in_ ó _hin_,
sakâ ulitin ang unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ ugát, hal.:
matutulugín, matatawanín, magagalitín, malilimutín, masasaktín,
mapapalarín, malulugdín, matatakutín, atbp.
_Ikatló._--Sugpung̃án lamang ng̃ _in_ ó _hin_ ang salitâng ugát, hal.:
gálisin, mutàin, bulutung̃ín, pigsahin, hikàin, iyakin, sumbung̃in,
tiyanin, bukulin, atbp.
_Ikapat._--Nagigíng pangturing din ang mg̃a panahóng haharapín
ng̃ pangwatas na binaybáy sa _mag_, hal.: magsasakâ, magpapandáy,
magbabaká, magbababóy, magguguláy, magpapalayók, magpapasán,
magbubuhát, atbp.
_Ikalimá._--Nagigíng pangturing pa rin ang mg̃a panahóng haharapín
ng̃ pangwatas na binaybáy sa _mang_, hal.: manggagawà, manggugupit,
manghahabi, mangwawalís, mang̃ing̃isdâ, mánunubós, máninilâ,
mánunulát, mánunulâ, mámamahayág, máng̃ang̃athâ, mánanalaysáy,
mánanagalóg, atbp.
_Ikaanim._--Angkapán ng̃ _mapag_ ang mg̃a salitâng ugát, hal.:
mapagbirô, mapaglarô, mapagmasíd, mapagpuyát, mapagbulóng, mapaglibák,
mapagbiyayâ, mapagdasál, atbp.
_Ikapitó._--Angkapán namán ng̃ _palá_ ang ugát, hal.: palakaín,
palainóm, palausáp, palasumpâ, palatakbó, palasulát, palabasá,
palasayáw, palasuwáy, palasigáw, palalarô, palabihís, atbp.
_Ikawaló._--Angkapán ng̃ _tagá_ ang mg̃a salitâng ugát. Dapat alamíng
ang mg̃a ugát na binaybáy sa _mag_ ó _mang_ ay dapat magtagláy ng̃
_pag_ ó _pang_, hal.: tagatanod, tagabantáy, tagatugtóg, tagakain,
tagapaglutò, tagapagsaing, tagaing̃at, tagapang̃asiwà, tagapaglabá,
atbp.
G. ¿Anó ang kaibháng nangyayari sa mg̃a salitâng pangdiwà at sa mg̃a
pangturing?
N. Malakí pò ang pagkakáibá ng̃ dalawáng itó, sapagkâ’t ang pangturing
kailan ma’y nang̃áng̃ailang̃an ng̃ tulong ng̃ isáng pangdiwà upáng
magtagláy ng̃ isáng buông kahulugán ó kayâ’y bumuô ng̃ isáng
kaisipán (ó oración); samantalàng ang pangdiwà ay dî na kailang̃an
ang tulong, at sukat sa kanyáng sarili’y maáarìng magkaroón ng̃
isáng buông kátuturán. Halimbawà: malinaw na tubig, magandáng buwán,
mainit na araw. Sa halimbawàng itó ang _tubig_, ang _buwán_ at ang
_araw_ ay mg̃a salitâng pangdiwà na siyáng nagbibigáy ng̃ kahulugán
sa kaisipán, at kahì’t banggitín ang bawà’t isá ay maúunawàan ng̃
sino man; samantalàng ang _malinaw_, _magandá_ at _mainit_ ay mg̃a
pangturing na siyáng bumabago ó tumuturing ng̃ kátuturán sa mg̃a
pangdiwàng kasakasama nilá, at kung banggitín ng̃ walâng katulong
ay hindî maúunawàan ng̃ sino man, sapagkâ’t hindî matantông kung
anó ang malinaw, kung anó ang magandá ó kung anó ang mainit.
G. ¿Maáarì bagá kung minsang malagáy siyáng mag-isá sa kaisipán?
N. Maáarì pò, kailan ma’t ang salitâng pangdiwà na siyáng nagbibigáy
ng̃ kátuturán ay hindî nakalantád, ng̃unì’t dapat matalastás na
nakatagò, hal.: ang mg̃a masasamâ’y pinarurusahan, ang ikalimá’y
huwág papatáy. Sa _masasamâ_ ay nakatagò ang salitâng _tao_ at sa
_ikalimá_ ang salitâng _utos_.
G. ¿Maáarì kayâng ang salitâng pangturing ay gamitin lang mag-isá
sa pamamagitan ng̃ ibáng paraán?
N. Oo pò, maáarì, kailan ma’t ináakbayán sa una ng̃ pang-akbáy
_ang_ na ang kátuturá’y katumbás sa isáng ng̃alang pangdiwà, hal.:
ang _masamâ_ ay dapat itapon, ibig sabihin nitó sa makatuwíd ang
_kasamâan_; ang _mabuti_ ay dapat úliranin, sa makatuwíd tinutukoy
ang _kabutihan_.