Sapúl nang lumunsád siná Magallanes sa mg̃a kawiliwiling baybayin
ng̃ lupàíng Sebú, ó dilì kayâ’y nang ituntóng ang kanyáng mg̃a paá
sa Kapulùáng Pilipinas na sa kanyáng kariktán ay nagkápalad tulóy
tawaging _Mutyâ ng̃ Silang̃an_, sapúl nang kanyáng mátuklás ang
lupàíng itó, na may sariling kabihasnán, may sariling pamámahalà,
may sariling pananámpalataya, wikà, ugalì, tugtugin, pananamít,
atbp., at hanggáng sa mg̃a sandalîng itó na, ang bayang Amérika, ang
bayang mábituwín at másalapî ay siyáng nagháhawak ng̃ ating buhay
at kapalaran, ng̃ ating kálulwá at pag-íisip, ng̃ ating ginhawa
at kalayàan, dito sa mg̃a dakilàng sandalîng itó na nagsusumikap
tayo ng̃ buông lakás at kumikilos ng̃ buông siglá sa ikapagtátamó
at ikapagwáwagí ng̃ ating BANÁL NA LAYON, hanggá ng̃ayón, máuulit
ko, ay walâng nag-akalà ó nang̃ahás yumarì (ipagpatawad sa akin ang
pagtátapát) ng̃ isáng wagás na Balarilàng Tagalog upáng mapagbatayán
sa tumpák na pagsasalitâ at matuwíd na pagsulat sa mayamang wikà ni
Balagtás.
Lumilipas ang mg̃a sandalî, dumaraán ang mg̃a araw, mg̃a araw at
sandalîng hindî na magbábalík na, walâ tayong maáanag-ag sa kasaysayan
ng̃ ating wikà liban sa malálabò madídilím na talatà. Hindî ko
itinátakuwíl ang kasalukuyang pagsulong ng̃ wikàng sarili, hindî
ko pinawáwalâng kabuluhán ang masigláng pagsusumikap ng̃ ating mg̃a
mánunulát at mánanagalóg sa pagpápading̃ál at pagpapálaganap ng̃ ating
kálulwá, bagkús pinakapúpuri ko at pakapúpurihin ang kaniláng mg̃a
pagpápagál at pagpapakápuyat. Ng̃unì’t gunítâín nating sumandalî,
ng̃ isáng paggúgunitâng mataós at malalim kung paano ang ng̃ayó’y
nangyayari sa ating wikà. Náritó na tayo sa kapanáhunan ng̃ _Siglo
XX_ at hanggáng sa mg̃a sandalîng itó ay walâ pa tayong mg̃a sariling
aklát na sukat pagkákilanlán ng̃ ating mayamang salitâ at matuwíd na
pagsulat. ¡Kahì’t manawarìng sa hináharáp ay mag-ibayo tayo ng̃ siglá
at huwág tumugot kailan man hanggáng hindî mápatampók sa dakilàng
luklukan ang wikà ni Lakang-Dula!
Isá sa maháhalagáng súliranín na ng̃ayó’y karapatdapat pag-úkulan
ng̃ ating pagkukurò ay ang náuukol sa súliranín ng̃ wikà. Itóng
súliranín ng̃ wikà ay makabuluhán at dakilà, pagkâ’t siyáng diwà ó
kálulwá ng̃ Bayan. Hindî káilâ sa atin na, ang may hawak ng̃ayón ng̃
Pámahalàán sa Pilipinas ay ang bayan ni Washington, at hindî rin
náliling̃id na, ang kanyáng sinásalitâ’y ang wikà ni Shakspeare.
Ang wikàng ginágamit ó pinag-áaralan sa Pilipinas gaya rin namán
ng̃ ibáng bayang mahihinà ay ang wikà ng̃ sumásakóp at hindî ng̃
sinásakóp, gayóng ang matuwíd sana at siyáng dapat sundín ay gamitin
at pag-áralan ang wikà ng̃ sinásakóp at hindî ng̃ sumásakóp. Dahilán
dito, kung kayâ ang wikàng inglés ay siyáng sa ng̃ayó’y itinuturò
sa mg̃a páaraláng bayan, sa mg̃a batàng siyáng sa kinábukasa’y
mang̃agsisilalakí, at sanhî sa ganitóng pagtuturò at pagpapálaganap
ay pinaglálaanán na tulóy ng̃ isáng nápakalakíng gugol. Alín mang
Pámahalàán ay may sariling lakás sa kanyáng mg̃a akalà, at dahilán
dito kung kayâ ang paglaganap sa isipáng pilipino ng̃ náturang salitâ
ay hindî na dapat tawaran.
Ang ganitóng mg̃a pangyayari, mg̃a pangyayaring pará sa ati’y
mahalagá, ay siyáng lagì nang pumúpukaw sa matahimik na
pagpapáhing̃aláy ng̃ aking gunitâ, siyáng tuwî na’y lumilikhâ sa aking
guníguní ng̃ mg̃a panukalà at mg̃a paraáng ikabúbuhay, ikadidilág at
ikalálaganap ng̃ayón at kailan man ng̃ matamís at mayamang wikà ni
Risál. Itó ang sa aki’y nag-udyók, itó ang nagpasulák sa malamíg na
tubig ng̃ aking pusò at iyán ang pumukaw sa mapayapàng pagkakágulayláy
ng̃ aking pag-íisip, at dahilán dito’y siyá ang aking kalasag sa
pakikipágtunggalî, siyá ang aking baluti sa pang̃áng̃ahás ko ng̃
pagyarì nitóng BALARILANG TAGALOG na dapat panundán sa pagsulat at
pagsasalitâ ng̃ sariling wikà.
Hindî lamang ang matuling paglaganap ng̃ wikàng inglés ang nagbunsód
sa akin sa pagyarì ng̃ aklát na itó. Mayroón pa: ang pagkakáibáibáng
ayos ng̃ panunulat na ng̃ayó’y ginagawâ ng̃ ating mg̃a mánunulát
at mánanagalóg, pagkakáibáibáng ang isá’t isá’y nagkakálabáglabág
at ang bawà’t isá’y may kaníkaniyáng tuntuning sinúsunód sa sarili
na siyáng sanhî ng̃ malimit na kamalìán, ng̃unì’t kamalìáng hindî
máipalagáy na ganitó dahil sa kasalatán ng̃ mg̃a pátakaráng dapat
taluntunín. Sa pagnanasà ko ng̃âng maparam ang ganitóng mg̃a ulap
na nakatátabing sa maningníng na liwanag ng̃ ating panunulat, ay
pinaginutan ko ng̃âng sulatin ang aklát na itó na siyáng magigíng
ilaw at tungkód sa pagtahak sa landasing madilím at madulás ng̃
ating pagsulat. Sa ganáng pagkukurò ko, ang isáng malakíng balakíd
na nakapípinsalà sa pagkásulong at paglaganap ng̃ ating wikà ay ang
kasalatán ng̃ isáng Balarilà ó Gramátikáng sukat alituntunín ng̃
mg̃a nang̃agsísisulat.
Ang pagkakásalung̃atan sa pagsulat ay nabábatay sa pagkakábukódbukód
ng̃ mg̃a mánunulát at mánanagalóg. Sa kasalukuyan, ang mg̃a itó’y
nabábahagi sa dalawáng malakíng pangkát: isá’y ang tinátawag na
_makalumà_ at pinamámagatáng _makabago_ ang ikalawá. Ang mg̃a
makalumà’y sumúsunód sa mg̃a tuntuning lumà ó dati ng̃ pagsulat na
siyáng sa ganáng pagkukurò nilá ay tumpák; at ang mg̃a makabago’y
sumúsunód namán sa mg̃a pátakaráng bagong likhâ ng̃ pag-íisip ó
bagong paraán ng̃ pagsulat ng̃ ating wikà. Ang pagtutunggalìáng
itó ay lubhâng mahigpít: isá’t isá’y may sariling ayos ó paraáng
pinanánangnán sa pagyarì ng̃ gayóng hugis ó anyô at sa pagsunód sa
gayó’t ganitóng pagsulat. Akó, palibhasà’y námulat sa mg̃a hulíng
kapanáhunang itó, maibigín sa mg̃a bagong likhâín ng̃ pag-íisip at
sapagkâ’t ináakalà kong tumpák ang mg̃a tuntuning sinúsunód ng̃ mg̃a
makabago, kayâ’t ang nápita kong sundín ay ang mg̃a kaparaanáng
nátuklás at sinúsunód ng̃ayón ng̃ ating maraming mánunulát at
mánanagalóg sa likód ng̃ isáng mataós at mahabàng pagsusurì na
aking ginawâ ukol sa bagay na itó.
Isá pa rin sa lalòng makákabuluháng bagay na sa aki’y umakit na
sulatin ng̃â ang aklát na itó ay ang pagdami ng̃ mg̃a páhayagán, ang
pagdagsâ ng̃ mg̃a nobela at ang pagsísimulâ sa paglabâs ng̃ mg̃a
aklát na náuukol sa karunung̃an na, paraparang nasusulat sa Wikàng
Tagalog. Ang lahát ng̃ itó ay naglálarawan ng̃ maníning̃as na sulô
upáng tumangláw at magbigáy liwanag sa mg̃a gunitâng dahóp, sa mg̃a
gunitâng hindî nakámasíd ng̃ maningníng na liwanag ng̃ karunung̃an
dahil sa kákapusán ng̃ pisìng sukat makáabót sa matayog na luklukan
ng̃ pag-áaral. Ng̃unì’t kinakailang̃an namán na, ang mg̃a páhayagáng
iyán, mg̃a nobela at mg̃a aklát karunung̃an ay magkaisá sa matwíd na
landasin ng̃ pagsulat, at upáng maganáp itó’y kailang̃ang másalig sa
mg̃a tuntuning náilagdâ sa Balarilà ó Gramátiká upáng ang pagbábalità,
pagsásalaysáy ó pagpapaliwanag ay mápawastô ó mápatumpák.
Sumandalîng pagbalikán sa ating mg̃a gunitâ yaóng tumutukoy
sa mahalagá at mádakilàng súliranín ng̃ isáng wikà. Sa _El
Filibusterismo_ ni Rizal, itóng bantóg na aklát sa Europa ma’t
Amérika ay nagsaád ng̃ isáng mahalagá at dakilàng aral, na: ANG WIKÀ
AY SIYÁNG PAG-ÍISIP Ó KÁLULUWÁ NG̃ BAYAN. Dito’y mápipigâ natin ang
isáng masaganà at makabuluháng katás, isáng masaráp at malinamnám
na lasa na dapat sundín, pagyamanin at ipagtanggól. Tinutukoy ko
ang Wikàng Tagalog, ang wikàng mahál sa ating mg̃a pusò, hiyás ng̃
ating lahì, sagisag ng̃ ating ugalì at larawan ng̃ ating kabihasnán,
na, sang-ayon sa pantás na aral ng̃ ating _Bayani ng̃ Kalayàan_
ay kinakailang̃ang mahalín, pagyamanin at ipagtanggól sa mg̃a
nang̃ag-áakalàng uminís ng̃ kanyáng hining̃á, sa mg̃a nang̃agnánasàng
sumugpô ng̃ kanyáng kasiglahán at sa mg̃a nang̃agnánais na pumatáy
sa kanyáng dakilàng diwà at sa kanyáng maningníng na urì.
Atin ng̃âng mahalín, pagyamanin at ipagtanggól ang katutubòng wikà na
ginamit niná Lakang-Dula, Pilapil, Balagtás, Rizal, Mabini, Plaridel,
atbp. at ng̃ wikàng ng̃ayó’y ginágamit ng̃ buông Katagalugan magíng
sa pag-ibig, sa pananámpalataya, sa pag-awit, sa pakikípanayám, sa
pagpúpulong, sa pakikípaglarô, sa pagtulog, sa paglíliwalíw, at sa
lahát na ng̃ mg̃a kilos ng̃ katawán, galáw ng̃ bisig, mithî ng̃
pusò, pang̃arap ng̃ diwà, adhikâ ng̃ damdamin, udyók ng̃ kalooban,
tibók ng̃ dibdíb, likhâ ng̃ pag-íisip at ibá’t ibá pa, sukdáng
ang magiliw na pagmámahál at masigláng pagtatanggól na itó ay
pagkaramayan ng̃ maraming paghihirap, pagkagugulan ng̃ ating mg̃a
bisig at pagkáhandugán ng̃ ating mg̃a buhay, huwág lamang makapanaíg
ang mg̃a nang̃ag-áakalàng uminís ó pumatáy sa káluluwá at buhay ng̃
isáng wikàng ginágamit ng̃ ang̃awang̃aw na tao at ng̃ isáng lahìng
may sariling dang̃ál at may sariling kabihasnán.
Bayàáng ang isáng wikà ng̃ bayan ay mápasailalim ng̃ isáng kapuwà
wikà, bayàáng ang wikàng yaó’y malanság at magkadurogdurog, itakwíl sa
gunitâ’t alaala, ay katumbás ng̃ pagpapabayà na yurakan ang kanyáng
watawat, na sakmalín ang kanyáng buhay, na durugin ang kanyáng
káluluwá, na lansagín ang kanyáng lahì. Walâ nang katotohanang gaya
nitó, palibhasà ang wikà ay anino ng̃ ugalì ng̃ isáng bayan, larawan
ng̃ kanyáng mg̃a kilos at hilig, sagisag ng̃ kanyáng angkán, banaág
ng̃ kanyáng kabihasnán at bakás ng̃ isáng mataós na pag-ibig at
pagmámahál sa bayang kinágisnán. Sino mang nagmámahál sa isáng wikà
ay nagmámahál din sa kanyáng bayan at sa kanyáng lahì. Sino mang
tumátakuwíl sa wikàng sarili ay tumátakuwíl din sa bayang kinágisnán
at sa lahìng nagbibigáy ng̃ kanyáng dang̃ál at kabuhayan.
Iláng pagkukuròng maháhalagá ang akin namáng tutukuyin ng̃ayón ukol
sa mg̃a wikà sa Pilipinas at ang káhalagaháng tagláy ng̃ Wikàng
Tagalog. Tatlóng wikà lamang ang pinakámalaganap sa kasalukuyan:
isá’y ang _bisayà_, na sinásalitâ sa dakong Timog ng̃ Kapulùán,
_tagalog_ ang ikalawá na sinásalitâ sa gitnâ at ibabâ ng̃ Lusóng
at _ilokano_ ang ikatló na sinásalitâ namán sa dakong Hilagà ng̃
Pilipinas. Kung isásalig sa dami ng̃ mg̃a táong gumágamit, ang wikàng
bisayà’y siyáng pang̃ulo sa lahát, sang-ayon sa talâng nábasa ko.
Ng̃unì, kung úurìin sa kagandahan ng̃ isá’t isá, sa katamisán, sa
kayamanan, sa karamihan ng̃ mg̃a páhayagán, sa kasaganàan ng̃ mg̃a
aklát at mg̃a dulâ, ang Wikàng Tagalog ay siyáng pang̃ulo at siyáng
may mataás na urì sa lahát, lalòng lalò na kung isaságunitâ ang
masisigláng kilos sa hulíng kapanáhunang itó na walâng tigil ng̃
pagpápalimbág ng̃ mg̃a aklát, ng̃ pagpápalabás ng̃ mg̃a páhayagán at
ng̃ pagpápatanghál ng̃ mg̃a dulâ. Alinsunod sa mg̃a pangyayaring itó,
ay labis ang aking pag-asa na, ang araw ay dárating na mátutupád ang
aking pang̃arap na, ang wikà sa haharapín ng̃ Kapilipinuhan ay ang
wikà ng̃ mg̃a Taga-Ilog, ang wikàng matamís ng̃ mg̃a Lakang-Dula,
ng̃ mg̃a Balagtás, ng̃ mg̃a Risál, ng̃ mg̃a Mabini, atbp.
Bábanggitín ko rito ang mg̃a aklát na aking pinagsaligán sa pagnanasà
kong makayarì ng̃ isáng Gramátikáng buô at wagás na wagás na tagalog.
Sinanggunìán ko ang _Diccionario_ ni San Lucar, pinag-aralan ko ang
mg̃a _Gramática Hispano-Tagala_ niná Fr. Minguella at Campomanes,
sinurì ko ang maháhalagáng lathalà ni Rizal ukol sa bagong pagsulat
ng̃ tagalog na nápalathalà sa _La Solidaridad_, nilitis ko ang
makákabuluháng lathalà ni G. Eusebio Daluz, inisáisá ko ang maháhalagá
ring lathalà ng̃ katotong Sofronio G. Calderón, at mataós kong sinurì
at pinag-aralan ang ibá’t ibáng pagkukurò at sarìsarìng palagáy
ng̃ mg̃a litáw na mánunulát at mánanagalóg, gayón ang mg̃a aklát
sa sariling wikà na akdâ ng̃ ating magigitíng na kababayan. Bawà’t
salitâ, bawà’t palagáy at bawà’t tuntuning sinipì ko ó hinaláw kayâ
sa mg̃a náturang aklát at lathalà ay malabis kong pinasásalamatan
sa bawà’t isá at sa lahát.
Ng̃ayó’y magsásalaysáy akó ng̃ iláng haláw na pagkukurò ukol sa aklát
na itó. Itóng BALARILANG TAGALOG ay may apat na pang̃ulong bahagi:
_Pagbigkás_ (ó Prosodia); _Pagkilala_ (ó Analogía); _Paglalakip_
(ó Sintaxis) at _Pagsulat_ (ó Ortografía). Hindî ko na íisáisahín
ang bawà’t bahagi upáng ipaliwanag ang káhalagahán ng̃ isá’t isá,
sapagkâ’t itó’y hindî nátutungkól sa akin kundî sa mg̃a babasa
at mag-áaral. Tang̃ìng bábanggitín ko rito ay ang náuukol sa
pagkakásalaysáy. Pinagpumilitan ko, hanggá’t maáarì, na ang bawà’t
tuntunin ay máihanáy na maliwanag, ang mg̃a salitâ’y magíng wagás
na tagalog at málagyán ng̃ mabábabaw at maháhalagáng halimbawà na
angkóp na angkóp sa mg̃a panuto (ó regla) upáng mawatasang maigi
ng̃ babasa at madalîng mátutuhan ng̃ bayan.
Pagkátapos máilahád ang mg̃a abâ kong pagkukurò, pagkátapos máisulit
ang mg̃a tibók ng̃ aking sariling damdamin ay walâ akóng másasabi at
máipagtatapát kundî _akó’y tao_. Sinabi ko ang ganitó, upáng ipakilala
na ang tao’y nagkákamalî, at sapagkâ’t akó’y ganitó ay hindî malayòng
magkámalî rin sa aking mg̃a ginawâ. Ináasahan ko, ng̃ayón pa, na
akó’y magkaroón ng̃ mg̃a malî sa pagyarì ng̃ aklát na itó, gaya rin
namán ng̃ pag-asang mábubulíd sa hukay ang isáng táong lumálakad sa
poók na ganitó sa mg̃a gabíng kadilimán. Dahil sa paníniwalàng itó
ay malugód kong tinátawagan ang mg̃a mánunulát at mánanagalóg at
ang madlâng mahiligín sa sariling wikà na mangyaring pansinín ang
aking mg̃a kamalìán na kaniláng mápupuná sa aklát na itó. Sino mang
pumansín ng̃ aking mg̃a malî, sino man ang magpalagáy ó magmungkahì
kayâ na ang gayó’t ganitóng tuntunin ay hindî tumpák, sino man ang
magdagdág ng̃ anó mang palagáy ó anó mang paghahakà, kailan ma’t ang
mg̃a itó’y náuukol sa ikawáwastô ng̃ mg̃a tuntunin at ikasúsulong
ng̃ ating wikà ay malabis kong pasásalamatan, ng̃ isáng pasásalamat
na taós sa pusò. Sa ganitóng kaparaaná’y naníniwalà akóng lílinis
ó húhusay ang mg̃a pátakaráng sinúsunód sa ating pagsasalitâ at
pagsulat, at sa haharapí’y magkakároón tayo ng̃ isáng wagás, buô at
tumpák na Balarilàng Tagalog na siyáng haligi ng̃ ating pagsulat at
ng̃ ating wikà.
Sa wakás ay tanggapín ninyó, mg̃a kababayang mahíhiligín sa Wikàng
Tagalog, ang isáng muntîng aklát na itó na nilikhâ ng̃ pahát kong
isip at ng̃ muntî kong lakás sa likód ng̃ masigláng pagsusumikap, ng̃
masaganàng pagál at maraming pagtitiyagâ sa sariling katawán, udyók
lamang na magkaroón tayo ng̃ isáng aklát na mapagbábatayán sa ating
pagsasalitâ at sa ating pagsulat. Ang pusò ko’y malúlunod sa katuwâan
kung ang pagkakálabás ng̃ aklát na itó ay makátulong sa pagpápadilág
at pagpapálaganap ng̃ ating wikà. Ang damdamin ko’y mabúbusóg sa galák
kung ang aklát na itó’y pag-áralan natin, upáng máipakilala minsan
pa ang ating wagás na pag-ibig at magiliw na pagmámahál sa sariling
arì, sa sariling diwà at sa sariling káluluwá ng̃ ating iníibig
na bayan. At káhulíhuliha’y isáng mataós na dalang̃in, dalang̃ing
nagbuhat sa pusò, na, maano nawàng sa hináharáp ay magíng wikà ng̃
Sangkapilipinuhan ang wikàng matamís ng̃ mg̃a Taga-Ilog, ang wikàng
mayaman ng̃ mg̃a Lakang-Dula, ng̃ mg̃a Balagtás, ng̃ mg̃a Risál,
ng̃ mg̃a Mabini, at ibá pa!
=Mamerto Paglinawan.=