aus einem Münchener Codex des 15. Jahrhunderts.
Der cod. lat. Monac. 4394 aus St. Ulrich und Afra, kalendarischen
Inhalts von 1475, enthält auf der Rückseite des ersten Blattes folgende
Verse:
Aureus hic liber est, non est preciosior ulla
Gemma Kalendario, quod docet istud opus.
Aureus hic numerus, lune solisque labores,
Monstrantur facile, cunctaque signa poli,
Quotque sub hoc libro terre per longa regantur
Tempora, quisque dies mensis et annus erit,
Scitur (in) instanti, quecunque sit hora diei.
Nunc emat astrologus qui velit esse cito.
Diese Verse zeigen sehr deutlich die Bestimmung zum Verkauf, was in
dieser Zeit, und gerade bei einem Kalender, nicht auffallen kann. Der
Rubricator fand fol. 52 v. eine leere halbe Zeile und schrieb dahin,
was vielleicht nicht so ganz ernstlich gemeint war: Ich vnd ellend
haben gesellet.
Bruder Wilhelm, der den Kalender kaufte, hat vielerlei dazu geschrieben
und, wo Raum war, eingetragen, so fol. 127 folgende Verse:
Vinum limphatum potatum sit tibi gratum,
Limphatum crescit, dulcescit, ledere nescit.
Unmittelbar daran schließen sich Verse, welche mit dieser Empfehlung
des gemischten Weines nichts gemein haben und mit Abweichungen auch
sonst vorkommen, so im clm. 13556 (gedr. Anz. 23, 359) und 4408 f.
144: „Per potum primum nequeo cognoscere vinum.“ Hier lauten sie:
In potu primo purgatur gutur a lymo.
Gaudia sunt nobis solempnia quando bibo bis.
Nil prosunt vina nisi sit potacio trina.
Dum quater poto, tunc letor pectore toto.
Ad potum quintum labitur mens in loborintum (_sic!_).
Sextus agit potus, ut nemo sit michi notus.
Cuncta molendina machinant michi[161] septima vina.
Octavum vinum me promovet esse supinum.
Nono tractatur ut corpus sepeliatur.
Decimus evomit quod quis digerere nequit.
Dann folgen die Verse „Ebrius atque satur,“ welche schon im Anz. 19,
110 und 21, 373 mitgetheilt sind; natürlich mit starken Varianten. Ich
bemerke hier nur, daß der an beiden Stellen fehlerhafte Vers hier ganz
richtig lautet:
Hic decium jactat, socium feriendoque mactat.
Decius ist der Würfel, franz. dé.
Von anderer Hand oder zu anderer Zeit sind noch die Denkverse
hinzugefügt:
i. e. mollia. i. e. prodia.
Ova tremencia, vina rubencia, pinguia jura
Cum simila pura nature sunt valitura.
* * * * *
Post pransum pausa, non stes nec eas sine causa.
Post cenam stabis aut passus mille[162] meabis.
* * * * *
Vinum bibas parce, jubet hoc Lott et patriarche.
Hierauf folgen f. 128. Regeln für das Benehmen bei der Mahlzeit:
Vos discreti qui manducatis,
Lotas manus habeatis,
Inferiorem locum assumatis,
Erecto corpore sedeatis,
Leta fronte cibum accipiatis,
Digniori locum edendi tribuatis,
Notis interdum preponatis,
Sal cum cutello[163] capiatis,
Cum aliis scutellam non intingatis,
Cibum in mensa non corrigatis,
Cum proximo commensali non bibatis,
Ossa magna non rodatis
Nec ea sub mensam proiciatis.
Manus super mensam non ponatis,
Minus cubitis quiescendo satagatis.
Visum modice hinc inde dispergatis,
De semel deposito cibo non resumatis,
Nisi jussi vel interrogati pauca dicatis,
De utilibus sermonibus conferatis,
Vitam absentum ne mordeatis
Nec presentes derideatis.
Nullum iracundum commoveatis.
Modice potum et eo sepius capiatis.
Caput fricare caveatis,
In manibus simile minus faciatis.
Sputum quanto minus potestis eiciatis.
Vippam in ore non faciatis.
More porcorum sonando non edatis,
Nec quasi pastum labiis faciatis,
Quod fit cum ore aperto masticatis.
Pedes sub mensa componatis,
Digitos vel alia[164] instrumenta non linguatis.
Cultellum in manibus non habeatis,
Sed singula applicando anteponatis.
Numquam in mensa cantare presumatis,
Nisi toto completo: tunc faciatis.
Et ungues omnino precidendo caveatis,
Sed letum vultum prebeatis,
Sicque refeccionem perficiatis
Et deo gracias immortales referatis.
Hinzugefügt ist noch:
Non mappa tergas dentes oculosque fluentes.
Qua tegeris non veste manus siccato madentes.
Non panem quem vis in discum mittere morde,
Nec mappa nasum tergas madidum tibi sorde.
Dum comedis, manus intendat mense tua soli,
Et caput aut membrum reliquum tu scalpere noli.
In potum sufflare tuum nolito cibumque,
Ne sputo maculare tuo videaris utrumque.
Fol. 128 verso:
Prima declinacio
Hec est jugis racio,
Questio fuit mota
Sed non decisa tota,
Ad hanc respondere
Gustavi ambo vere,
Quod ego vix ambulavi,
Sed statim me prostravi
Sunt parve differencie
Et magna conveniencia:
Tuos _(sic)_ potatores
Qui reputant se doctores,
O vinum Australe,
Propter donum tale
Tu es veraciter
Confiteor tenaciter:
Si oportuerit me mori,
Sicienti ori
Dicit cor meum:
Testor summum deum,
Beatus qui intelligit,
Qui se ipsum non negligit
Ego, vos et ipse
Ille, tu et ipse
Sic est sensus perfectus
Michi est electus,
Tu autem domine
Ain morgen in taberna:
da sey wir allzeit gerne.
von Elsesser und von Osterwein,
welcher der pesser sol sein.
kan ich sicher wol:
sy haben mich oft gemachet vol,
wenn ich ze vil getranck,
hin auf die nachsten panck.
Osterwein und Elsesser,
der ain macht vol, der ander nit ler.
kan der edel wein,
dye käm schuͦler mochten sein.
wie duͦst du mir so wol!
ich dich pillich loben sol.
däß mein hercz begert,
von durst hastu mich offt ernert.
noch han ich dich geren,
ich mag dein nit enperen.
du machst mich freden reich,
das ich von dir nit weich.
was in der kantten ist,
zetrincken zuͦ aller frist.
trincken allzeit geren,
sollen das beweren.
von dem Osterwein:
er tunckt mich der pesser sein.
nulli rustico miserere.
Von anderer Hand oder doch mit anderer Dinte folgt noch:
Versus.
Bache veni, deus alme veni, quid carcere tardas?
Linque ciphum, perfunde cibum, illabere venis,
Et duplex operare bonum, nam colluis escas,
Cordaque mesticie discussa nube serenas.
Hec Reinherus cancellarius landgravie (_sic_) Turingie.
Fol. 129 v.
Nux, oleum, frigus capitis, anguillaque, potus
Ac pomum crudum faciunt hominem fore raucum.
Fol. 130 v.
Non bibe nisi siciens neque commede saciatus.
Qui nimium commedit, moritur dum vivere credit:
Qui nimium bibit, cicius comedente peribit.
Sepe ablue manus, si vis esse sanus.
Post ovum molle bonum haustum tibi tolle:
Si fuerit durum, bis recipies potum tuum.
Fol. 184 stehen u. a. einige Räthsel:
In silvis cresco, in campis gramina mando,
vel canto
In domo gaudeo, dic michi: quid sum ego?
est lutina.
Das ist die Laute, aus Holz und Sehnen zusammengesetzt.
Bekannt ist das Schnee-Räthsel:
Vidi avem sine pennis volantem in arbore sine ramis.
Venit vir sine pede, comedit avem sine ore.
Doch ist der Baum nicht ohne Zweige, sondern ohne Blätter; so werden
diese Räthsel oft entstellt. Unbekannt ist mir folgendes:
Est animal parvum quod totum discurrit per arvum;
Si caput demas, nichil pejus habebis.
Es erinnert an ein anderes, welches ich Codd. Colon. p. 55 mitgetheilt
habe:
Est animal parvum quod nunquam pascit in arvum,
Quod si vertatur, quadrupes ferus inde ligatur.
Bei Wright and Halliwell II, 110 ist aus numquam semper geworden, und
dadurch alles verdorben. Die Lösung ist musca, durch Umkehr der Silben
camus.
Am Ende unserer Handschrift steht: Iste liber collectus est per me
fratrem Wilh. de Rang. Si quis quod suum erat tolleret, parum aut
nichil colligenti remaneret. 1477.
/Berlin./ /W. Wattenbach./