85. De oordeelvellingen over de hoedanigheden der verschillende rassen
die Insulinde bewonen, loopen zeer uit-een. Bevolking en Hoofden op
Sumatra zyn minder gedwee dan de Javaan, doch men vindt daar
mannelyker karakters. Zeker is 't, dat de Javaan niet geacht is op
Sumatra, en dat de echte Maleier die hem verachtelyk: _toekan makan
toekoe_ noemt--vraag de vertaling aan 'n neef uit de Oost--zich ver
boven hem stelt. 't Was 'n fout van den generaal Van Swieten, 'n
Javaan te gebruiken als onderhandelaar met de Atjinezen. Dat de
onverschrokken _Radhen_ die zich hiertoe leende, 't offer worden zou
van z'n bereidwilligheid en trouw, was te voorzien. Het doet me leed
dat z'n naam my ontgaan is.
86. De meeste Europeërs in Indie dragen weinig kennis van taal en
zeden der streken die ze niet bezocht hebben. De uitdrukking _Si Oepi
Keteh_--zooveel als: kleine jonge-juffer--werd door Duclari niet
verstaan. Men vergist zich gewoonlijk in Holland, door aan ieder "die
in de-n-Oost geweest is" algemeene kennis van indische zaken
toeteschryven.
87. _Ophir_. We vinden dezen naam op de meeste landkaarten,
en--waarschynlyk omdat de berg die er mee bedoeld wordt, ver uit zee
te zien is--op alle zeekaarten. Maar 't woord _Ophir_ is by de
inlanders onbekend. Ze noemen den berg die ongeveer in 't midden der
breedte aan 't land, even benoorden de linie ligt: _Goenoeng
Passaman_. Hoe dus de kartografen, die elkaar blykbaar hebben
nageschreven, de benaming _Ophir_ kunnen verantwoorden, begryp ik
niet. Een andere vraag is, of er verband mag gebracht worden tusschen
dezen berg, en de streken vanwaar de tyrische koning Hiram,
ten-behoeve van Salomo's tempelbouw, goud, ebbenhout en edelgesteente
halen liet? (I Kon. IX, 28. X, 11.) Het is zeer gewaagd dit op grond
van 'n enkel woord aantenemen. En bovendien, waar komt het woord
_Ophir_ vandaan? Wie heeft het eerst den _G. Passaman_ aldus genoemd?
De f-klank doet aan Arabieren denken. In de "_arabische vertellingen_"
wordt Sumatra door Sindbad den zeeman bezocht.
88. _Kiskassen_. Of dit woord uitsluitend te Amsterdam gebruikt wordt,
weet ik niet. In die stad beteekent het de eigenaardige huppelende
beweging die 'n zeer plat steentje, behendig geworpen, op de
oppervlakte van 't water maakt. Het beschryft, telkens even op 't
water rustende, al voortspringend een reeks van allengs korter
wordende bogen, en zinkt niet voor de kracht van den horizontalen worp
uitgeput is. De manier waarop sommige zeevogels, na op de golven
gerust te hebben, over 't water schuiven om vlucht te nemen, komt met
dat "kiskassen" overeen. Ook vliegende visschen scheren de oppervlakte
voor ze zich verheffen.
89. _Toewan kommandeur_. Op die plaatsen van Sumatra waar vroeger
engelsche vestigingen bestonden, worden de gezagvoerende beambten nog
altyd kommandeurs--_commodore_--genoemd. _Natal_ ging in den
"engelschen tyd" voor 'n punt van groot belang door, getuige het fort
dat veel te groot was voor de weinige manschap die 't in myn tyd--1842
--heette te bezetten.
90. _Krandjang_. Korf van _bamboe_, waarin de voor Nederland bestemde
suiker verscheept wordt. Tot ver in 't binnenland van Europa, ziet men
tegenwoordig het bamboezen vlechtwerk van die _krandjangs_--meestal
gekoolteerd--gebruikt tot heggen en dergelyke afsluiting.
91. _Pedatti_: javaansche kar. De eigenaardigheid van dit voertuig
was, dat het niet op raderen, maar, en wel op meewentelenden as, op
schyven rolde, die om de onpraktische primitiviteit te volmaken,
gewoonlyk den vorm hadden van 'n zeer onregelmatigen veelhoek. De
"chinesche kerk" te Batavia (_zie Noot 98_) hield den heer W.R. van
Hoevell voor den bekwamen schryver die zich onder den naam _Jeronimus_
niet verborg. Wel jammer dat deze publicist, gedeeltelyk uit gebrek
aan kennis van indische toestanden--by was volbloed Bataviaan--meer
nog misschien uit persoonlyke behoefte aan 'n schelle leus, zich door
den klank van 't woordje: _vry_, verlokken liet tot het ophemelen van
den zoogenaamd-_vryen_ Arbeid. Het wawelen over deze opgedrongen
_topic_ heeft, jaren lang de aandacht afgetrokken van hoofdzaken als
die welke in den _Havelaar_ behandeld worden en nog altyd aan de orde
blyven. Men zie hierover m'n beide brochures over _Vryen-arbeid_.