[620] _Historia naturalis_, l. II, cap. 98 (ediz. Lemaire, Parigi,
1827-32): «Duo sunt montes juxta flumen Indum: alteri natura est,
ut ferrum omne teneat, alteri ut respuat. Itaque si sint clavi in
calceamento, vestigia avelli in altero non posse, in altero sisti». Nel
l. XXXVI, cap. 25, lo stesso Plinio, parlando della calamita, dice:
«Magnes appellatus est ab inventore (ut auctor est Nicander) in Ida
repertus: namque et passim invenitur, ut in Hispania quoque. Invenisse
autem fertur, clavis crepidarum et baculi cuspide haerentibus, quum
armenta pasceret». Può nascer dubbio se questa seconda notizia non si
riferisca all'uno de' monti a cui si riferisce la prima. Alcuni codici
della _Historia_ recano _in India_ anzichè _in Ida_, e in India deve
aver letto Isidoro da Siviglia, il quale nel l. XVI, cap. 4 delle
_Etymologiae_ scrisse: «Magnes, lapis indicus, ab inventore vocatus.
Fuit autem in India ita primum repertus: clavis crepidarum, baculique
cuspidi haerens, quum armenta idem Magnes pasceret: postea et passim
inventus». I versi di Nicandro, che potrebbero sciogliere il dubbio,
andarono perduti; ma notisi che nei lapidarii, e in altri trattati la
calamita è comunemente ricordata come pietra dell'India.
[621] _Geographia_, l. VII, cap. 2.
[622] Versione latina: «Mille vero, aut eo circiter, insulae (nisi
falsum est quod fertur) isti insulae (_Taprobanae_) circumjacent, quas
Mare rubrum interfluit: ibique, in insulis quae vocantur Maniolae,
magnes lapis nascitur, ferri attractor, apud quas siqua navis ferreis
armata clavis advenerit, virtute lapidis illico adducitur et in cursu
sistitur. Ideoque in Taprobanem profecturi, navigiis in eum specialiter
usum clavis ligneis compactis utuntur». PALLADIUS, _De gentibus Indiae
et Bragmanibus_; S. AMBROSIUS, _De moribus Brachmanorum_; ANONYMUS, _De
Bragmanibus_, Londra, 1665, p. 4.
[623] «Hic ille, quem Magnetem appellant, reperitur lapis, qui ferri
naturam ad se vi sua trahere dicitur. Cum ergo navis aliqua clavos
habens ferreos illic applicuerit, illico retinetur, nec quoquam ire
permittitur, vi nescio quadam lapidis occulta impediente, ob id naves
ibi ligneis clavis construi dicebat». P. 59. Ciò si dice a proposito
delle isole Maniole, trasformate, forse per error di scrittura, in
Mammole, e sulla fede di un Tebeo Scolastico, il quale sarebbe stato in
India.
[624] L. III, cap. 7, ediz. di Carlo Müller, Parigi, 1846, p. 103.
[625] _Liber de gradibus, De tertio gradu, Opera_, Basilea, 1536, p.
378: «Aristot. dixit esse lapidem in ripa maris Indiae inventum. Cuius
natura cal. et sic. in 3. gradu. Dixit etiam in libro de lapidibus
quod nautae non audent transire cum naves ferreos clavos habentes,
aut aliquod artificium ferri in ea ducere. Navi etiam illis montanis
appropinquante, omnes clavi, et quicquid ex ferro aeditum a montanis
attrahitur cum proprietate quam habet».
[626] _De lapidibus nominatis et eorum virtutibus_: «Magnes sive
magnetes lapis est ferruginei coloris, qui secundum plurimum in mari
Indico invenitur, et intantum abundare dicitur, quod periculosum est in
eo navigare navibus quae superiores clavos habent».
[627] _Speculum naturale_, l. VII, cap. 25. Egli dice pure, nè so
d'onde attinga: «Magnes gignitur circa litus oceani, apud Trogloditas
magnas habens virtutes... ». Nel _Liber lapidum_ attribuito a MARBODO,
§ 19, si legge:
Magnetes lapis est inventus apud Troglodytas,
Quem lapidum genetrix nihilominus India mittit.
Ediz. di Giovanni Beckmann, Gottinga, 1799, p. 42. Le testimonianze di
Plinio, di Tolomeo, dello Pseudo Sant'Ambrogio, d'Isidoro da Siviglia,
di Costantino, di Vincenzo Bellovacense, sono ricordate dal KLAPROTH,
_Lettre à M. le baron de Humboldt sur l'invention de la boussole_,
Parigi, 1834, ma assai in confuso, e non senza qualche errore.
[628] _I viaggi_ di GIOVANNI DA MANDAVILLA, _volgarizzamento antico
toscano_, Bologna, 1870 (_Sc. di cur. lett._, disp. CXIII-CXIV), vol.
II, pp. 31, 151-2. I passi corrispondenti della redazione latina
e della inglese mi provano la fedeltà della versione italiana. Del
rimanente gli è noto che il testo del Mandeville fu rimaneggiato e
interpolato in più modi, e che parecchie versioni presentano, col testo
originale e fra loro, diversità di rilievo.
[629] PIETRO BERCHORIO, _Reductorium morale_, Venezia, 1575, l. XI,
cap. 94, p. 482 (per errore 484): «In aliquibus partis maris sunt
montes et scopuli de lapidibus magnetis, et ideo tanto impetu naves
attrahunt propter ferrum quod ibi est, quod contra eos franguntur,
et penitus dissolvuntur, secundum Isido. et Diosc.». Non so se il
Berchorio sia debitore ad altri di questa assai poco opportuna
citazione d'Isidoro e di Dioscoride. FELICE FABER, _Evagatorium
in Terrae Sanctae, Arabiae et Aegypti peregrinationem_, vol. II,
Stoccarda, 1843 (_Bibl. d. litter. Ver._), pp. 469-70, parlando del
porto di Thor, detto già Beronice, o Ardech, nel Mar Rosso: «Ille enim
est ultimus Orientis portus nobis notus, in quo semper sunt multae et
magnae naves indianae, quae tamen ita compactae et fabricatae sunt,
ut nullum ferrum in eis sit, nec audent habere anchoras ferreas nec
secures nec bipennes nec aliquod ferreum instrumentum. Ratio autem
huius, est quia in littore maris indici sunt scopuli et montes lapidosi
de lapidibus magnetum, per quos naves in Arabiam ire volentes transire
oportet. Si ergo navis ferramenta aliqua continens ibi veniret, statim
magnes propter ferrum navem attraheret et illideretur navis in scopulos
et frangeretur. Est enim magnes mirabilis raptor ferri. Si cui placet
legere, videat in Spec. Nat. L. X. C. 20».
[630] _Dies caniculares_, Roma, 1597, p. 729: «Narrant nautae nostrates
in ima India esse maritimas cautes magneticas, quae medio cursu
navigia, si quid sit in eis ferri, vel clavus unus, sistant, detineant,
attrahant. Idcirco qui illac sunt praeternavigaturi, postes navium
ligneis clavis solitos compingere».
[631] _Peregrinatio_ (ZARNCKE, _Der Priester Johannes, Abhandl. d.
philol-hist. Cl. d. k. Sächsischen Gesellschaft d. Wiss._, vol. VIII,
1876, p. 164): «Et mare iecoreum est talis naturae quod attrahit
naves in profundum propter ferrum in navibus, quia fundus illius maris
dicitur quod sit lapideus de lapide adamante, qui est attractivus».
[632] JOHANNIS DE PLANO CARPINI _Antivariensis Archiepiscopi Historia
Mongolorum quos nos Tartaros appellamus, in Recueil de voyages et de
mémoires publiè par la Sociétè de Géographie_, t. VI, Parigi, 1839, p.
659: «Chingis can etiam, eodem tempore quo divisit alios exercitus,
ivit in expeditione contra Orientem per terram Kergis, quo bello non
vicit: et ut nobis dicebatur, ibidem usque ad Caspios montes pervenit;
montes autem illi in ea parte ad quam applicuerunt, sunt de lapide
adamantino: unde eorum sagittas et arma ferrea ad se traxerunt». Per
la confusione tra il diamante e la calamita cfr. DIEZ, _Etymologisches
Wörterbuch der romanischen Sprachen_, terza edizione, Bonn, 1869-70, s.
v. _diamante_. Strano che Giovanni ponga i Monti Caspii all'oriente dei
Tartari mentre sono a occidente. (Vedi l'osservazione del D'Avezac, pp.
565-6). Cfr. MAJOLO, _Op. cit._, p. 730.
[633] KLAPROTH, Lettera cit., pp. 116-7.
[634] Id., _ibid._, pp. 121-2.
[635] _Géographie d'_ÉDRISI, _traduite de l'arabe en français d'après
deux manuscrits de la Bibliothèque du roi et accompagnée de notes par_
P. Amédée Jaubert, Parigi, 1836-40, vol. I, p. 57 (_Recueil de voyages
et de mémoires publiè par la Société de Géographie_). Il traduttore
nota: «L'auteur veut probablement parler des courants qui peuvent
porter sur la côte (Voy. D'HERBELOT, _Bibl. or_. au mot _aguird_);
peut-être aussi fait-il allusion aux prétendues montagnes d'aimant
(HARTMANN, _Edris. Afr._, pag. 101)». Questa seconda supposizione
sembra a me essere la vera. Avverto che non in tutte le edizioni della
_Bibliothèque orientale_ si trova il passo qui citato.
[636] Canzone: _Madonna il fine amore ch'eo vi porto_.
[637] Pubblicato dal Bartsch, Stoccarda, 1871 (_Bibl. d. liter. Ver_.).
[638] Pubblicata primamente dallo Zingerle nella _Germania_ del
Pfeiffer, vol. V, pp. 369 sgg.; riprodotta dal COMPARETTI in appendice
al vol. II della sua opera _Virgilio nel medio evo_, Livorno, 1872, pp.
221-4.
[639] Edizione di Carlo Simrock, Stoccarda ed Augusta, 1858, pp. 195,
201, 209. Quivi è detto, tra l'altro, che Aristotele ebbe contezza del
Monte della Calamita.
[640] DUNLOP-LIEBRECHT, _Geschichte des Prosadichtungen_, Berlino,
1851, pp. 128-9, 532-3.
[641] Del secolo XIV, inedito. Codice della Nazionale di Parigi num.
2985, p. 633:
Tant ala le Danois dont je fais mencion
Que l'aiamant sacha tellement son dromon
Que les maronniers virent le plus noble doongon
Qui onques feust veuz en nulle region.
Ils ont dit a Ogier: Ves la noble maison
Qu'onques mais n'en veismes nul de telle façon,
Ne savons a qui s'est, ne coment a a non.
Moult en fu lies Ogier qui euer ot de lion.
Mais droit a une roche d'aimant tout en son
Arriva li vaissel dont je fai mençon,
En aussi bien s'atacha la endroit, ce dit on,
Qu'il y feust joins acolè entour et emmon,
Di questo poema diede particolare notizia il RENIER, _Ricerche
intorno alla leggenda di Uggeri il Danese in Francia, Memorie della R.
Accademia delle Scienze di Torino_, serie II, t. XLI (1891).
[642] _La description forme et histoire du noble chevalier Berinus, et
du vaillant et très-chevalereux champion Aigres de l'Aimant son fils_,
etc., Parigi, per Giovanni Bonfons, s. a. Vedine una minuta analisi
nella parte V, sez. 2ª (_Romans du seizième siècle_) dei _Mélanges
tirés d'une grande bibliothèque_, Parigi, 1780, pp. 225-77. In questo
romanzo sono molte fantasie e novelle tratte di qua e di là, alcune dal
_Libro dei Sette Savii_.
[643] _L. cit._ In quel Deendor incognito è forse un ricordo della
biblica maga d'Endor?
[644] ALBERTO MAGNO, _Op. cit_.: «In magicis autem traditur, quod
phantasias mirabiliter commovet, principaliter seu precipue, si
consecratus obsecratione et caractère sit, sicut docetur in magicis».
[645] «Sire, dist le Chevalier, au dessus de l'aiement, en la vallée,
y a un chasteau nompareil qu'on appelle Faé, parceque Artus et les
Fayes y habitent, abondance y a de vivres qui y pourroit entrer: mais
avant que parvenir à l'entrée il convient durement combatre, non pas à
deux ny à trois escuyers, mais à quinze ou vingt meilleurs Chevaliers
du monde, qui par Faërie ont là esté mis pour garder ledict chasteau
Faé». GRAESSE, _Lehrbuch einer allgemeinen Literärgeschichte_, Dresda e
Lipsia, 1837 sgg., divis. III, parte 1ª, p. 339.
[646] _Kudrun_, Avventura XXII, st. 1126 sgg. Vedi lo scritto che a
questo precede, intitolato _Artù nell'Etna_.
[647] _Itinerarium_, Anversa, 1575, pp. 97-8.
[648] Vedi, intorno al Mare coagulato, il vol. I, p. 106.
[649] Vedi la prefazione del BARTSCH all'edizione da lui curata del
_Herzog Ernst_, Vienna, 1869, pp. CXLVII-CXLVIII, e SCHROEDER, _Sanct
Brandan_, Erlangen, 1871, p. 111. Cf. il passo già citato di Giovanni
di Hese.
[650] Intorno al Mar tenebroso vedi il vol. I, p. 106.
[651] Edizione citata del Bartsch, vv. 3883-4481.
[652] Vedi il testo in appendice, e l'analisi del romanzo in prosa in
DUNLOP-LIEBRECHT, _Op. e l. cit_,
[653] Testo pubblicato da Maurizio Haupt, nella Zeitschrift _für
deutsches Alterthum_, vol. VII (1849), p. 223.
[654] _Museum für altdeutsche Literatur und Kunst_, vol. I (1809), p.
298. R. Schroeder, riportando alcuni versi del _Gui de Bourgogne_, dove
si parla di acque che cavalieri armati non possono attraversare perchè
impediti da pietre di calamita, dice (_Glaube und Aberglaube in den
altfranzösischen Dichtungen_, Erlangen, 1886, p. 124) che la favola del
Monte della Calamita non si trova nella letteratura francese del medio
evo, perchè i Francesi, in quel tempo, si curaron poco del navigare.
Lasciando stare la ragione al tutto immaginaria da lui recata, si
vede che la opinion sua è molto lungi dal vero. Chi fosse vago di
qualche altra notizia e citazione intorno a questa favola, vegga,
oltre alla prefazione del Bartsch e al luogo del Graesse già ricordati,
DUNLOP-LIEBRECHT, _Op. cit._, p. 477, n. 208.