Gh'era ona volta on fiœu d'ona Reginna, e l'ha tolt mièe, l'ha tolt
ona bravissima giovina, e l'era bonna che tutti in casa l'amaven. E
invece a la Reginna mader la gh'era antipatica. Ven che al so fiœu
ghe ven l'ordin che l'aveva de andà a la guerra; e, prima de andà,
el gh'ha raccomandàa tant la soa mièe a la soa mamma. Apenna che l'è
stàa via, lee la comincia a no disnà pu insemma, nè andà pu nella
stanza, nè nient. E pœu la scriveva a so fiœu che soa mièe la se
portava mal e che insomma la tegneva ona condotta minga bella. On po
che l'è staa via lu, la gh'ha avuu on mas'c; e lee, la mader, on dì
la ciama on so servitor e la ghe dis:—«Sent, te see bon de fà quel
che te disi mì? Ti, te mancarà pu nient per tutt el temp de la toa
vita.»—El dis:—«Sì, che la me comanda, che mi sont per obedilla.»—«Ti,
te devet fa ona robba che te disi mi. Te devet andà cont la sposa del
me fiœu per fà ona passeggiada, cercà de tiralla distant de chì, in
d'on sit molto distant, in d'ona campagna, in d'ona foresta, e pœu
te devet mazzàlla e portamm a casa la lingua.»—E lu, difatti, el fa
quel che lee, la ghe dis. El va; e quand l'è in sto sit ch'el ved che
l'è propizi per fa sta robba, el gh'ha minga coragg. In quel menter
passa on pegorèe. Lu, el servitor, el ghe dis de vendegh vunna di so
pegor: lu ghe le vend. E pœu le mazza e ghe trà foeura la lingua. E
lee, la dis:—«Perchè t'hê mazzàa quella povera bestia lì?»—«Quand la
vœur che gh'el disa, l'è perchè mi gh'hòo l'ordin de mazzalla lee, e
portà a casa la so lengua.»—Allor lee la dis;—«Mi te ringrazi del to
bon cœur, che te gh'het[i]. Lassa fà de mi, che se fuss de vegnì anmò
de vess recognossuda, non palesaròo mai a nissun che ti te set quel
che m'ha salvaa la vita, fin al moment propizî,»—al moment che fuss
mort la mader. Sta poverinna cosse la fa? la va in cerca d'on quaj sit
distant, la va, la va, la viaggia per on quaj dì, fin chè la po trovà
ona grotta de podè andà a ricoverass. E là, la viveva cont di frutt che
gh'era, salvadegh: per bev, gh'era ona fontanella; e lee, l'andava là
per bev quell'acqua piovana. Ven che on dì l'era là e la ved che ven
là ona cavra: e allora, lee, la se domestega sta cavra. E la cavra, la
viveva d'erba di pràa che gh'era; e lee, pœu, la se serviva del latt
de la cavra per podè nodriss. Adess la lassem lì. El servitor, el va
a casa; el ghe porta sta lengua a la Reginna; e lee, tutta contenta
a vedè ch'el gh'ha faa quel che lee, la gh'ha ditt. Lee, la nuncia a
tutta la côrt, a tutt i servitor, la mort de la nœura. In tra lee e sto
servitor, fan fenta de stà su a curalla lor e mettela in del còfen[ii]
lor. La ghe fa fà i esequi, tutt quell che gh'era de bisogn come ona
mòrta; la porten via e gh'era el cofen vœud. E pœu gh'era el fiœu: la
Reginna, la ciappa ona cassettinna e le mett denter e le mett in d'on
foss, òn acqua che gh'era là e le fà andà giò per el navilli de nott,
nascost de tutti. E lu, quel pover servitor, ghe tocca de fà tutt quell
che la Reginna la ghe diseva, perchè la ghe intimava, che la gh'avaria
fàa morì anca lu, se el parlava. Lu, sto pover omm, l'è andàa per vedè,
se le podeva trovà de nascost per soccorrell; per tant cercà che l'ha
faa, l'ha mai poduu reussì a trovall. Lee, la ghe scriv al so fiœu, che
la soa sposa l'era morta e el fiolin anca lu che la gh'aveva avuu. Lu,
el ricev sta notizia,... insomma l'era tutt fœura de lu del dispiasè.
Intant el fiolin, quand l'è miss in de l'acqua in sta cassetta, l'è
passàa in d'on sit che gh'era on molin. Gh'era là el mornèe[iii], el
ved sta cassetta, el dis:—«Cosse l'è ch'el ven giò adess?»—El corr, el
va a tœu on pal, el tira la cassetta taccàa, e el ved che gh'era denter
on fiolin. El va, el ghe le porta là a la soa mièe, el ghe dis:—«Sent,
post che ten latten vun, latta anca quest che l'è on fiolin de tetta,
che mi gh'hoo trovàa ch'el vegneva giò in del navili.»—Lee, la guarda
sto fiolin e la ved che l'era fassàa denter in di pattej inscì fin,
che ghe pareven de battista. Lee, la dis:—«Quest chì l'è on fiœu d'on
quaj scior.»—Ma però gh'era minga de marca in sui pattej[iv], che se
gh'era la marca capiven che l'era on fiœu del Re. Lee, la mornera, l'ha
bajlìi sto fiolin; el gh'aveva già on trij ann, gh'è mai vegnùu i so
gent de lu e la mornera le tegneva insomma al so fiœu come s'el fuss
stàa so, de lee, anca quell. Ven che la guerra la finiss. El fiœu de
la Reginna, el ven a casa; e la soa mamma, la ghe dis:—«T'hê sentii
che disgrazia, eh, ch'è success? che l'è morta la toa sposa, el to
fiœu?»—E lu, el dis:—«Pur tropp gh'ho avùu on gran dispiasè.»—Lee, la
ghe dis:—«Te dovaresset tœu[v] la tal!»—che gh'era vunna, che lee, la
gh'aveva in piasè ch'el tœuresset. Lu, el ghe dis, ch'el vœur minga
saveghen, perchè el ghe voreva tant ben a quella che gh'è morta. Ben,
lu, l'andava semper a caccia, per cascià via la malinconia; e on dì el
va inscì distant, el passa via de quel molin, el gh'aveva ona gran set.
El ghe dis a la mornera de fagh el piasè de favorigh ona tazza d'acqua.
Là, el ved sti fiolitt. El ghe dimanda se eren tutt so quij fiolitt; e
lee, la mornera:—«No!»—la dis—«quest chì l'è on fiolin che l'ha pescàa
on dì me marii che el vegniva giò per el navili in d'ona cassetta.»—La
ghe dis:—«L'era piccol che mi l'hoo lattaa, e adess el tegni com'el
fuss mè, ghe vœuj ben compagn di me, precis.»—E lu, el dis:—«Oh che
bel fiœu! com'el me pias! m'è simpatich tant quel fiœu!»—Lu, el va
innanz, el va a continoà la soa caccia. Quand l'è on certo sit, el
ved che el can el boja; el boja, e lu, l'era adrèe per tirà, che ghe
sia ona quaj legora, ona quaj legora, on quaj cossa de podè ciappà.
E invece el can l'andava là a bojà e poeu el coreva indrèe a fà cera
al padron; e lu, el dis:—«Prima de tirà, bisogna che vaga là a vedè
cosse l'è che gh'è.»—Infin el va là, in dove l'è sta grotta, el ved che
gh'è la ona donna; e lee, la ghe guarda e la resta lì incantada. Lu,
el cognoss minga che la sia soa mièe, perchè lu, l'era tant persuas
che la fuss propri morta; e lee, la ghe dis:—«Ah te me cognosset no?
te me cognosset pu? Guarda on poo el can che el m'ha cognossùu.»—E
lu el dis:—«Ma dio! dimm chi te set?»—E lee, la ghe dis:—«Sont toa
mièe!»—«Come!»—el dis—«te see mia mièe? ma mia mièe l'è morta!»—«Si,
se avessen eseguìi i orden che gh'han dàa a quel che m'ha compagnàa
chì, saria morta; perchè invece el gh'ha avuu compassion, el m'ha
lassàa al mond.»—E lu el dis:—«Dimm chi l'è quel che gh'aveva orden
de mazzatt?»—La ghe dis:—«On servitor de la toa mader. Ma te preghi
de no stà a dill; perchè lu el m'ha salvàa la mia vita e vœuj salvagh
la soa.»—E la ghe dis, che a casa, lee, la voreva minga andà; che la
menass in d'on quaj sit; che fin a che viveva soa socera, lee, la saria
minga andada a la cort. Lu, allora, el pensa, el ghe dis:—«Te menaroo
in d'on sit che hin[vi] povera gent de cœur; e sont persuas, quij là
palesen a nessun de quel che succed.»—Le mena là al molin. El ghe dis a
sta gent, de fagh sto piasè, se voreven tegnigh lì sta donna, che l'era
on poo malada, e de assistela. Lor gh'han dit:—«Nun semm povera gent;
ma quel che podem fa, tutt quel che pò stà de nun, nun el farem.»—Lu,
el ghe mandava là tutt quel ch'el ghe fava de bisogn; finchè lee, la
s'è recuperada on poo de salut. La vedeva sti fiolitt a giugà, la
dimandava a la mornera se eren so; e lee, la gh'ha cuntàa l'istessa
storia che la gh'aveva cuntàa al so marì; che quell là l'aveven ciappàa
denter l'acqua. E la ghe dimanda l'epoca che l'han ciappàa sto fiœu
dent in l'acqua. E allor, lee, ghe ven in ment che non pò vess che el
so fiœu; perchè la mader de so marìi, la gh'aveva scritt che l'era
mort anca el fiœu. Allora so marìi el va là; e lee, la ghe dis:—«T'hê
minga trovàa domà la mièe, ma anca el to fiœu. Quest chì, l'è el to
fiœu.»—E la Reginna a cà la saveva nient, che l'avess trovàa la soa
sposa. Domà che lu pœu, con quel servitor, che l'è stàa el deliberator
de soa mièe:—«Dimm tutt quel che mia mamma la t'ha ditt de fa contra a
mia mièe. Abbia minga parura che mi.... La mia mamma la savarà nient
de quel che te me diset; e te, de nascost te andarà là a vedè el me
fiœu, a trovà la mia sposa; e quand la mia mamma la sarà morta, allora
la mia sposa la vegnirà in casa e ti te tegneroo come on amis de casa
e pu come on servitor.»—S'ciao, quand la mader la fu stada morta, alor
el Re, el ven in casa con la soa mièe e el so fiœu, cont el mornèe e la
mornera e cont el servitor, pacificamente.
[i] _Del to bon cœur, che te gh'het_, forma pleonastica, impossibile
a rendersi in italiano, dove sarebbe mostruosa. Similmente più giù
troveremo: _come s'el fuss sta so, de lee_; e continuamente si odono a
Milano, _el me, de mi_; _el so, de lu_; e simili locuzioni.
[ii] _Còfen_, è spiegato del Cherubini:—«Specie particolare di cassa
da morti, fatta come a culla;»—e risponde precisamente al _coffin_
inglese. Il Settembrini, traducendo con ingenua eleganza il _Lucio_
del Samosatense, adopera in questo senso il vocabolo _atauto_:—«Io
mi rancurava che doveva essere scannato e neppure morto giacere in
pace, ma chiudere dentro di me la povera giovane ed essere l'atauto
di quella innocente;»—ed annota:—«_Atauto_ è voce spagnuola, _ataùd_.
Il Giambullari l'usa nel IV Libro della sua Storia, dove dice che il
conte Fernando di Castiglia, uccise di sua mano il conte di Tolosa:
_Il che fatto, comandò che e' fusse rivestito onoratamente di
drappi moreschi, e riposto in atauto sontuosissimo._ I Napolitani
hanno _tauto_, che non è nè _bara_, nè _feretro_, nè _cataletto_, ma
_cassa mortuaria_. Io sarei tentato a dir piuttosto _tauto_, parola
già modificata italianamente da un popolo italiano, che _atauto_,
usata una sola volta dal Giambullari, il quale la copiò da qualche
storico spagnuolo.»—Questo termine spagnuolo _ataùd_, è tanto bello,
che sebbene i francesi ne abbiano uno perfettamente corrispondente
in _cercueil_, il Branthôme cercò di gallicizzarlo e parlando di
Bartolomeo d'Alviano, dice: _Quel convoy et quelle pompe funèbre!
Celle de messire Bertrand de Glesquin fust bien plus belle et plus
honnorable, lequel estant mort devant le Chasteau—Randon et ceux de
dedans s'estant rendus, fust ordonné et advisé par ceux de l'armée qui
commandarent amprès luy, qu'on porteroit sur son tahu, où estoit le
corps, les clefs, en signe d'obediance et humilité_.
[iii] _Mornée_, mugnajo e _Mornera_, mugnaja.
[iv] _Pattej_ (plur. di _pattell_) pezze, fasce pe' bimbi.
[v] _Tœu_ assolutamente, per: torre in moglie. Dice una canzonetta
popolare:
_La bella bionda la va al poggiœu
Si gh'è on bel giovin che le vaur tœu.
Vun le vœur, l'alter le vœur.
La bella bionda ghe creppa el cœur._
[vi] _Hin_, sono, parola che parrebbe chinese. Si narra per ischerzo
d'una signora, che andando a far visita a delle amiche, chiese alla
portinaja se le padrone fossero in casa:—«Gh'hin?—cioè, _ci sono_?
La portinaia chiede al cuoco delle signore, che usciva per far la
spesa:—«Gh'hin?»—Il cuoco si volge alla domestica, che sciorinava
e spolverava i tappeti ad una finestra, la quale affacciava sul
cortile:—«Gh'hin?»—La domestica risponde al cuoco:—«Gh'hin!»—Il
cuoco ripete alla portinaia:—«Gh'hin!»— E la portinaia dice alla
visitatrice:—«Gh'hin, gh'hin!»—
[2] Usano sempre il _sortire_ per _uscir di casa_. Più d'una volta
m'è accaduto di domandare a qualche domestico o domestica se il
padrone o la padrona _fossero usciti_ e di sentirmi rispondere, quasi
per correggermi e farmi la lezione: _Sono sortiti_. Ma tutti i ben
parlanti, spero, persevereranno a dare al verbo _sortire_ i soli
significati antichi di _aver in sorte_ e _fare una sortita_.
[3] _Maestà_, diceva la novellaja, più volentieri e più spesso di _Sua
Maestà_, come si suol dire nella lingua aulica; e diceva bene, non
essendo razionale l'uso del pronome possessivo, quando non ci sia a che
riferirlo.
[4] Bisogna aver presente la costruzione solita delle casucce
fiorentine, di quelle casucce caratteristiche con due finestrucole di
facciata. I portoni non sono carrozzabili. Sorgono per qualche scalino.
Ci ha tanti campanelli, quanti quartieri; ed i pigionali di ciascun
quartiere tirando una corda di canape o di fil di ferro possono aprir
l'uscio di casa.
[5] _Eri_, eravate.
[6] Vaghissima proprietà della nostra lingua di poter apporre il
sostantivo allo aggettivo, quasi come un genitivo retto da questo.
BOCCACCIO. _Decameron_, VII, 2.—«Almeno m'hai tu consolato di buona e
d'onesta giovane di moglie.»—Il Firenzuola adopera questo modo di dire
a tutto pasto: _La trista della volpe, la pazza della barbiera, il
semplice dello istrice_, ecc.
[7] Nota quel _vien via a casa_, quanto più energico del va o torna!
E nota la tendenza di adoperare alcuni verbi con qualche avverbio di
moto e di luogo, alla inglese, invece del verbo semplice proprio. Così
_andar di sotto_ (invece di _cadere_); _star su_ (invece d'_alzarsi_);
_venir su_ (invece di _salire_); ed infiniti altri.
[8] _L'istesso_, qui, nel senso di _tale e quale_. Sarà stato un
canestrino simile, concedo; ma come avrebbe potuto essere il medesimo?
Il navicellajo non era certo andato a restituirlo alla Reggia.
[9] _Sic._ L'effetto per la causa. Forse _pittima_?
[10] Vedi lo esempio milanese, _L'esempi di trii fradej_, in nota alla
_Novella del Mago dalle sette teste_, dove invece dell'anello v'è un
fazzoletto. Anche nell'_Adone_ del Marini trovasi un anello incantato,
che Venere dà al protagonista, ed il quale deve rappresentargliela
quand'è lontana. Nel _Costantino_ del De Notariis (Canto XXII. Stanza
LXXXIII) abbiamo invece uno specchio.
Specchio di terso acciar, grande a misura
D'un uomo allor che il braccio alto distende,
Tra quelle ricche e luminose mura,
Mostro di meraviglie anco riplende.
A chi l'occhio vi porta, apre e figura
Ne l'imagine sua cose stupende.
Ciò che brama veder, lunge o dappresso
Tutto vi scorge e vivamente espresso.
Nel Bandello (p. I. nov. XXI) v'è una imaginetta di cera, che il
Musset, drammatizzando quel racconto, ha trasformato in uno specchio
simile tascabile nella sua _Conocchia di Barberina_.