LA REGINNA IN DEL DESERT.

Gh'era ona volta on fiœu d'ona Reginna, e l'ha tolt mièe, l'ha tolt

ona bravissima giovina, e l'era bonna che tutti in casa l'amaven. E

invece a la Reginna mader la gh'era antipatica. Ven che al so fiœu

ghe ven l'ordin che l'aveva de andà a la guerra; e, prima de andà,

el gh'ha raccomandàa tant la soa mièe a la soa mamma. Apenna che l'è

stàa via, lee la comincia a no disnà pu insemma, nè andà pu nella

stanza, nè nient. E pœu la scriveva a so fiœu che soa mièe la se

portava mal e che insomma la tegneva ona condotta minga bella. On po

che l'è staa via lu, la gh'ha avuu on mas'c; e lee, la mader, on dì

la ciama on so servitor e la ghe dis:—«Sent, te see bon de fà quel

che te disi mì? Ti, te mancarà pu nient per tutt el temp de la toa

vita.»—El dis:—«Sì, che la me comanda, che mi sont per obedilla.»—«Ti,

te devet fa ona robba che te disi mi. Te devet andà cont la sposa del

me fiœu per fà ona passeggiada, cercà de tiralla distant de chì, in

d'on sit molto distant, in d'ona campagna, in d'ona foresta, e pœu

te devet mazzàlla e portamm a casa la lingua.»—E lu, difatti, el fa

quel che lee, la ghe dis. El va; e quand l'è in sto sit ch'el ved che

l'è propizi per fa sta robba, el gh'ha minga coragg. In quel menter

passa on pegorèe. Lu, el servitor, el ghe dis de vendegh vunna di so

pegor: lu ghe le vend. E pœu le mazza e ghe trà foeura la lingua. E

lee, la dis:—«Perchè t'hê mazzàa quella povera bestia lì?»—«Quand la

vœur che gh'el disa, l'è perchè mi gh'hòo l'ordin de mazzalla lee, e

portà a casa la so lengua.»—Allor lee la dis;—«Mi te ringrazi del to

bon cœur, che te gh'het[i]. Lassa fà de mi, che se fuss de vegnì anmò

de vess recognossuda, non palesaròo mai a nissun che ti te set quel

che m'ha salvaa la vita, fin al moment propizî,»—al moment che fuss

mort la mader. Sta poverinna cosse la fa? la va in cerca d'on quaj sit

distant, la va, la va, la viaggia per on quaj dì, fin chè la po trovà

ona grotta de podè andà a ricoverass. E là, la viveva cont di frutt che

gh'era, salvadegh: per bev, gh'era ona fontanella; e lee, l'andava là

per bev quell'acqua piovana. Ven che on dì l'era là e la ved che ven

là ona cavra: e allora, lee, la se domestega sta cavra. E la cavra, la

viveva d'erba di pràa che gh'era; e lee, pœu, la se serviva del latt

de la cavra per podè nodriss. Adess la lassem lì. El servitor, el va

a casa; el ghe porta sta lengua a la Reginna; e lee, tutta contenta

a vedè ch'el gh'ha faa quel che lee, la gh'ha ditt. Lee, la nuncia a

tutta la côrt, a tutt i servitor, la mort de la nœura. In tra lee e sto

servitor, fan fenta de stà su a curalla lor e mettela in del còfen[ii]

lor. La ghe fa fà i esequi, tutt quell che gh'era de bisogn come ona

mòrta; la porten via e gh'era el cofen vœud. E pœu gh'era el fiœu: la

Reginna, la ciappa ona cassettinna e le mett denter e le mett in d'on

foss, òn acqua che gh'era là e le fà andà giò per el navilli de nott,

nascost de tutti. E lu, quel pover servitor, ghe tocca de fà tutt quell

che la Reginna la ghe diseva, perchè la ghe intimava, che la gh'avaria

fàa morì anca lu, se el parlava. Lu, sto pover omm, l'è andàa per vedè,

se le podeva trovà de nascost per soccorrell; per tant cercà che l'ha

faa, l'ha mai poduu reussì a trovall. Lee, la ghe scriv al so fiœu, che

la soa sposa l'era morta e el fiolin anca lu che la gh'aveva avuu. Lu,

el ricev sta notizia,... insomma l'era tutt fœura de lu del dispiasè.

Intant el fiolin, quand l'è miss in de l'acqua in sta cassetta, l'è

passàa in d'on sit che gh'era on molin. Gh'era là el mornèe[iii], el

ved sta cassetta, el dis:—«Cosse l'è ch'el ven giò adess?»—El corr, el

va a tœu on pal, el tira la cassetta taccàa, e el ved che gh'era denter

on fiolin. El va, el ghe le porta là a la soa mièe, el ghe dis:—«Sent,

post che ten latten vun, latta anca quest che l'è on fiolin de tetta,

che mi gh'hoo trovàa ch'el vegneva giò in del navili.»—Lee, la guarda

sto fiolin e la ved che l'era fassàa denter in di pattej inscì fin,

che ghe pareven de battista. Lee, la dis:—«Quest chì l'è on fiœu d'on

quaj scior.»—Ma però gh'era minga de marca in sui pattej[iv], che se

gh'era la marca capiven che l'era on fiœu del Re. Lee, la mornera, l'ha

bajlìi sto fiolin; el gh'aveva già on trij ann, gh'è mai vegnùu i so

gent de lu e la mornera le tegneva insomma al so fiœu come s'el fuss

stàa so, de lee, anca quell. Ven che la guerra la finiss. El fiœu de

la Reginna, el ven a casa; e la soa mamma, la ghe dis:—«T'hê sentii

che disgrazia, eh, ch'è success? che l'è morta la toa sposa, el to

fiœu?»—E lu, el dis:—«Pur tropp gh'ho avùu on gran dispiasè.»—Lee, la

ghe dis:—«Te dovaresset tœu[v] la tal!»—che gh'era vunna, che lee, la

gh'aveva in piasè ch'el tœuresset. Lu, el ghe dis, ch'el vœur minga

saveghen, perchè el ghe voreva tant ben a quella che gh'è morta. Ben,

lu, l'andava semper a caccia, per cascià via la malinconia; e on dì el

va inscì distant, el passa via de quel molin, el gh'aveva ona gran set.

El ghe dis a la mornera de fagh el piasè de favorigh ona tazza d'acqua.

Là, el ved sti fiolitt. El ghe dimanda se eren tutt so quij fiolitt; e

lee, la mornera:—«No!»—la dis—«quest chì l'è on fiolin che l'ha pescàa

on dì me marii che el vegniva giò per el navili in d'ona cassetta.»—La

ghe dis:—«L'era piccol che mi l'hoo lattaa, e adess el tegni com'el

fuss mè, ghe vœuj ben compagn di me, precis.»—E lu, el dis:—«Oh che

bel fiœu! com'el me pias! m'è simpatich tant quel fiœu!»—Lu, el va

innanz, el va a continoà la soa caccia. Quand l'è on certo sit, el

ved che el can el boja; el boja, e lu, l'era adrèe per tirà, che ghe

sia ona quaj legora, ona quaj legora, on quaj cossa de podè ciappà.

E invece el can l'andava là a bojà e poeu el coreva indrèe a fà cera

al padron; e lu, el dis:—«Prima de tirà, bisogna che vaga là a vedè

cosse l'è che gh'è.»—Infin el va là, in dove l'è sta grotta, el ved che

gh'è la ona donna; e lee, la ghe guarda e la resta lì incantada. Lu,

el cognoss minga che la sia soa mièe, perchè lu, l'era tant persuas

che la fuss propri morta; e lee, la ghe dis:—«Ah te me cognosset no?

te me cognosset pu? Guarda on poo el can che el m'ha cognossùu.»—E

lu el dis:—«Ma dio! dimm chi te set?»—E lee, la ghe dis:—«Sont toa

mièe!»—«Come!»—el dis—«te see mia mièe? ma mia mièe l'è morta!»—«Si,

se avessen eseguìi i orden che gh'han dàa a quel che m'ha compagnàa

chì, saria morta; perchè invece el gh'ha avuu compassion, el m'ha

lassàa al mond.»—E lu el dis:—«Dimm chi l'è quel che gh'aveva orden

de mazzatt?»—La ghe dis:—«On servitor de la toa mader. Ma te preghi

de no stà a dill; perchè lu el m'ha salvàa la mia vita e vœuj salvagh

la soa.»—E la ghe dis, che a casa, lee, la voreva minga andà; che la

menass in d'on quaj sit; che fin a che viveva soa socera, lee, la saria

minga andada a la cort. Lu, allora, el pensa, el ghe dis:—«Te menaroo

in d'on sit che hin[vi] povera gent de cœur; e sont persuas, quij là

palesen a nessun de quel che succed.»—Le mena là al molin. El ghe dis a

sta gent, de fagh sto piasè, se voreven tegnigh lì sta donna, che l'era

on poo malada, e de assistela. Lor gh'han dit:—«Nun semm povera gent;

ma quel che podem fa, tutt quel che pò stà de nun, nun el farem.»—Lu,

el ghe mandava là tutt quel ch'el ghe fava de bisogn; finchè lee, la

s'è recuperada on poo de salut. La vedeva sti fiolitt a giugà, la

dimandava a la mornera se eren so; e lee, la gh'ha cuntàa l'istessa

storia che la gh'aveva cuntàa al so marì; che quell là l'aveven ciappàa

denter l'acqua. E la ghe dimanda l'epoca che l'han ciappàa sto fiœu

dent in l'acqua. E allor, lee, ghe ven in ment che non pò vess che el

so fiœu; perchè la mader de so marìi, la gh'aveva scritt che l'era

mort anca el fiœu. Allora so marìi el va là; e lee, la ghe dis:—«T'hê

minga trovàa domà la mièe, ma anca el to fiœu. Quest chì, l'è el to

fiœu.»—E la Reginna a cà la saveva nient, che l'avess trovàa la soa

sposa. Domà che lu pœu, con quel servitor, che l'è stàa el deliberator

de soa mièe:—«Dimm tutt quel che mia mamma la t'ha ditt de fa contra a

mia mièe. Abbia minga parura che mi.... La mia mamma la savarà nient

de quel che te me diset; e te, de nascost te andarà là a vedè el me

fiœu, a trovà la mia sposa; e quand la mia mamma la sarà morta, allora

la mia sposa la vegnirà in casa e ti te tegneroo come on amis de casa

e pu come on servitor.»—S'ciao, quand la mader la fu stada morta, alor

el Re, el ven in casa con la soa mièe e el so fiœu, cont el mornèe e la

mornera e cont el servitor, pacificamente.

[i] _Del to bon cœur, che te gh'het_, forma pleonastica, impossibile

a rendersi in italiano, dove sarebbe mostruosa. Similmente più giù

troveremo: _come s'el fuss sta so, de lee_; e continuamente si odono a

Milano, _el me, de mi_; _el so, de lu_; e simili locuzioni.

[ii] _Còfen_, è spiegato del Cherubini:—«Specie particolare di cassa

da morti, fatta come a culla;»—e risponde precisamente al _coffin_

inglese. Il Settembrini, traducendo con ingenua eleganza il _Lucio_

del Samosatense, adopera in questo senso il vocabolo _atauto_:—«Io

mi rancurava che doveva essere scannato e neppure morto giacere in

pace, ma chiudere dentro di me la povera giovane ed essere l'atauto

di quella innocente;»—ed annota:—«_Atauto_ è voce spagnuola, _ataùd_.

Il Giambullari l'usa nel IV Libro della sua Storia, dove dice che il

conte Fernando di Castiglia, uccise di sua mano il conte di Tolosa:

_Il che fatto, comandò che e' fusse rivestito onoratamente di

drappi moreschi, e riposto in atauto sontuosissimo._ I Napolitani

hanno _tauto_, che non è nè _bara_, nè _feretro_, nè _cataletto_, ma

_cassa mortuaria_. Io sarei tentato a dir piuttosto _tauto_, parola

già modificata italianamente da un popolo italiano, che _atauto_,

usata una sola volta dal Giambullari, il quale la copiò da qualche

storico spagnuolo.»—Questo termine spagnuolo _ataùd_, è tanto bello,

che sebbene i francesi ne abbiano uno perfettamente corrispondente

in _cercueil_, il Branthôme cercò di gallicizzarlo e parlando di

Bartolomeo d'Alviano, dice: _Quel convoy et quelle pompe funèbre!

Celle de messire Bertrand de Glesquin fust bien plus belle et plus

honnorable, lequel estant mort devant le Chasteau—Randon et ceux de

dedans s'estant rendus, fust ordonné et advisé par ceux de l'armée qui

commandarent amprès luy, qu'on porteroit sur son tahu, où estoit le

corps, les clefs, en signe d'obediance et humilité_.

[iii] _Mornée_, mugnajo e _Mornera_, mugnaja.

[iv] _Pattej_ (plur. di _pattell_) pezze, fasce pe' bimbi.

[v] _Tœu_ assolutamente, per: torre in moglie. Dice una canzonetta

popolare:

_La bella bionda la va al poggiœu

Si gh'è on bel giovin che le vaur tœu.

Vun le vœur, l'alter le vœur.

La bella bionda ghe creppa el cœur._

[vi] _Hin_, sono, parola che parrebbe chinese. Si narra per ischerzo

d'una signora, che andando a far visita a delle amiche, chiese alla

portinaja se le padrone fossero in casa:—«Gh'hin?—cioè, _ci sono_?

La portinaia chiede al cuoco delle signore, che usciva per far la

spesa:—«Gh'hin?»—Il cuoco si volge alla domestica, che sciorinava

e spolverava i tappeti ad una finestra, la quale affacciava sul

cortile:—«Gh'hin?»—La domestica risponde al cuoco:—«Gh'hin!»—Il

cuoco ripete alla portinaia:—«Gh'hin!»— E la portinaia dice alla

visitatrice:—«Gh'hin, gh'hin!»—

[2] Usano sempre il _sortire_ per _uscir di casa_. Più d'una volta

m'è accaduto di domandare a qualche domestico o domestica se il

padrone o la padrona _fossero usciti_ e di sentirmi rispondere, quasi

per correggermi e farmi la lezione: _Sono sortiti_. Ma tutti i ben

parlanti, spero, persevereranno a dare al verbo _sortire_ i soli

significati antichi di _aver in sorte_ e _fare una sortita_.

[3] _Maestà_, diceva la novellaja, più volentieri e più spesso di _Sua

Maestà_, come si suol dire nella lingua aulica; e diceva bene, non

essendo razionale l'uso del pronome possessivo, quando non ci sia a che

riferirlo.

[4] Bisogna aver presente la costruzione solita delle casucce

fiorentine, di quelle casucce caratteristiche con due finestrucole di

facciata. I portoni non sono carrozzabili. Sorgono per qualche scalino.

Ci ha tanti campanelli, quanti quartieri; ed i pigionali di ciascun

quartiere tirando una corda di canape o di fil di ferro possono aprir

l'uscio di casa.

[5] _Eri_, eravate.

[6] Vaghissima proprietà della nostra lingua di poter apporre il

sostantivo allo aggettivo, quasi come un genitivo retto da questo.

BOCCACCIO. _Decameron_, VII, 2.—«Almeno m'hai tu consolato di buona e

d'onesta giovane di moglie.»—Il Firenzuola adopera questo modo di dire

a tutto pasto: _La trista della volpe, la pazza della barbiera, il

semplice dello istrice_, ecc.

[7] Nota quel _vien via a casa_, quanto più energico del va o torna!

E nota la tendenza di adoperare alcuni verbi con qualche avverbio di

moto e di luogo, alla inglese, invece del verbo semplice proprio. Così

_andar di sotto_ (invece di _cadere_); _star su_ (invece d'_alzarsi_);

_venir su_ (invece di _salire_); ed infiniti altri.

[8] _L'istesso_, qui, nel senso di _tale e quale_. Sarà stato un

canestrino simile, concedo; ma come avrebbe potuto essere il medesimo?

Il navicellajo non era certo andato a restituirlo alla Reggia.

[9] _Sic._ L'effetto per la causa. Forse _pittima_?

[10] Vedi lo esempio milanese, _L'esempi di trii fradej_, in nota alla

_Novella del Mago dalle sette teste_, dove invece dell'anello v'è un

fazzoletto. Anche nell'_Adone_ del Marini trovasi un anello incantato,

che Venere dà al protagonista, ed il quale deve rappresentargliela

quand'è lontana. Nel _Costantino_ del De Notariis (Canto XXII. Stanza

LXXXIII) abbiamo invece uno specchio.

Specchio di terso acciar, grande a misura

D'un uomo allor che il braccio alto distende,

Tra quelle ricche e luminose mura,

Mostro di meraviglie anco riplende.

A chi l'occhio vi porta, apre e figura

Ne l'imagine sua cose stupende.

Ciò che brama veder, lunge o dappresso

Tutto vi scorge e vivamente espresso.

Nel Bandello (p. I. nov. XXI) v'è una imaginetta di cera, che il

Musset, drammatizzando quel racconto, ha trasformato in uno specchio

simile tascabile nella sua _Conocchia di Barberina_.

La novellaja fiorentina Fiabe e novelline stenografate in Firenze dal dettato popolare · 第 48 / 292 题