Et dederit Phoebo stella fugata locum; 390
Circus erit pompa celeber, numeroque deorum:
Primaque ventosis palma petetur equis.
Hinc Cereris Ludi. Non est opus indice causae;
Sponte deae munus promeritumque patet.
Messis erant primis virides mortalibus herbae, 395
Quas tellus nullo sollicitante dabat;
Et modo carpebant vivaci cespite gramen,
Nunc epulae tenera fronde cacumen erant.
Postmodo glans nata est. Bene erat jam glande reperta,
Duraque magnificas quercus habebat opes. 400
Prima Ceres homini ad meliora alimenta vocato
Mutavit glandes utiliore cibo.
Illa jugo tauros collum praebere coëgit;
Tum primum soles eruta vidit humus.
Aes erat in pretio: chalybeïa massa latebat. 405
Heu heu perpetuo debuit illa tegi!
Pace Ceres laeta est, et vos optate, coloni,
Perpetuam pacem, perpetuumque ducem.
Farra deae, micaeque licet salientis honorem
Detis, et in veteres turea grana focos; 410
Et, si tura aberunt, unctas accendite taedas.
Parva bonae Cereri, sint modo casta, placent.
A bove succincti cultros removete ministri.
Bos aret: ignavam sacrificate suem.
Apta jugo cervix non est ferienda securi. 415
Vivat, et in dura saepe laboret humo!
Exigit ipse locus, raptus ut virginis edam.
Plura recognosces: pauca docendus eris.
Terra tribus scopulis vastum procurrit in aequor
Trinacris, a positu nomen adepta loci. 420
Grata domus Cereri. Multas ibi possidet urbes,
In quibus est culto fertilis Henna solo.
Frigida coelestum matres Arethusa vocarat.
Venerat ad sacras et dea flava dapes.
Filia consuetis ut erat comitata puellis, 425
Errabat nudo per sua prata pede.
Valle sub umbrosa locus est, adspergine multa
Humidus ex alto desilientis aquae.
Tot fuerant illic, quot habet natura, colores,
Pictaque dissimili flore nitebat humus. 430
Quam simul adspexit, Comites accedite, dixit,
Et mecum plenos flore referte sinus.
Praeda puellares animos oblectat inanis,
Et non sentitur sedulitate labor.
Haec implet lento calathos e vimine textos, 435
Haec gremium, laxos degravat illa sinus,
Illa legit calthas, huic sunt violaria curae,
Illa papavereas subsecat ungue comas,
Has, hyacinthe, tenes, illas, amarante, moraris,
Pars thyma, pars rorem, pars meliloton amant. 440
Plurima lecta rosa est, et sunt sine nomine flores.
Ipsa crocos tenues, liliaque alba legit.
Carpendi studio paullatim longius itur,
Et dominam casu nulla secuta comes.
Hanc videt, et visam patruus velociter aufert, 445
Regnaque caeruleis in sua portat equis.
Illa quidem clamabat, _Io carissima mater,
Auferor!_ ipsa suos abscideratque sinus.
Panditur interea Diti via; namque diurnum
Lumen inassueti vix patiuntur equi. 450
At chorus aequalis, cumulatis flore canistris,
Persephone, clamant, ad tua dona veni.
Ut clamata silet, monies ululatibus implent,
Et feriunt maesta pectora nuda manu.
Attonita est plangore Ceres,--modo venerat Hennam-- 455
Nec mora, _Me miseram! filia_, dixit, _ubi es?_
Mentis inops rapitur, quales audire solemus
Threïcias fusis Maenadas ire comis.
Ut vitulo mugit sua mater ab ubere rapto,
Et quaerit fetus per nemus omne suos; 460
Sic dea: nec retinet gemitus, et concita cursu
Fertur, et e campis incipit, Henna, tuis.
Inde puellaris nacta est vestigia plantae,
Et pressam noto pondere vidit humum.
Forsitan illa dies erroris summa fuisset, 465
Si non turbassent signa reperta sues.
Jamque Leontinos Amenanaque flumina cursu
Praeterit, et ripas, herbifer Aci, tuas:
Praeterit et Cyanen, et fontem lenis Anapi,
Et te, vorticibus non adeunde Gela. 470
Liquerat Ortygien, Megareaque, Pantagienque,
Quaque Symaetheas accipit aequor aquas,
Antraque Cyclopum, positis exusta caminis,
Quique locus curvae nomina falcis habet:
Himeraque, et Didymen, Acragantaque, Tauromenonque, 475
Sacrorumque Melan pascua laeta boum.
Hinc Camerinan adit, Thapsonque et Heloria tempe,
Quaque patet Zephyro semper apertus Eryx.
Jamque Peloriaden, Lilybaeaque, jamque Pachynon
Lustrarat, terrae cornua prima suae. 480
Quacumque ingreditur, miseris loca cuncta querelis
Implet, ut amissum quum gemit ales Ityn;
Perque vices modo, _Persephone_, modo, _Filia_, clamat.
Clamat, et alternis nomen utrumque ciet.
Sed neque Persephone Cererem, neque filia matrem 485
Audit, et alternis nomen utrumque perit.
Unaque, pastorem vidisset an arva colentem,
Vox erat, _Hac gressus si qua puella tulit_?
Jam color unus inest rebus, tenebrisque teguntur
Omnia; jam vigiles conticuere canes. 490
Alta jacet vasti super ora Typhoëos aetne,
Cujus anhelatis ignibus ardet humus.
Illic accendit geminas pro lampade pinus:
Hinc Cereris sacris nunc quoque taeda datur.
Est specus exesi structura pumicis asper; 495
Non homini regio, non adeunda ferae.
Quo simul ac venit, frenatos curribus angues
Jungit, et aequoreas sicca pererrat aquas.
Effugit et Syrtes, et te, Zaneltaea Charybdi,
Et vos, Nissei naufraga monstra, canes; 500
Hadriacumque patens late, bimaremque Corinthon.
Sic venit ad portus, Attica terra, tuos.
Hic primum sedit gelido maetissima saxo.
Illud Cecropidae nunc quoque _triste_ vocant.
Sub Jove duravit multis immota diebus, 505
Et lunae patiens, et pluvialis aquae.
Fors sua cuique loco est. Quo nunc Cerealis Eleusin,
Dicitur hoc Celei rura fuisse senis.
Ille domum glandes excussaque mora rubetis
Portat, et arsuris arida ligna focis. 510
Filia parva duas redigebat rupe capellas,
Et tener in cunis filius aeger erat.
Mater, ait virgo,--mota est dea nomine matris--
Quid facis in solis incomitata jugis?
Restitit et senior, quamvis onus urget, et orat, 515
Tecta suae subeat quantulacumque casae.
Ille negat.--Simularat anum, mitraque capillos
Presserat--Instanti talia dicta refert:
Sospes eas, semperque parens! Mihi filia rapta est.
Heu! melior quanto sors tua sorte mea! 520
Dixit, et, ut lacrimae,--neque enim lacrimare deorum est--
Decidit in tepidos lucida gutta sinus.
Flent pariter molles animis, virgoque senexque.
E quibus haec justi verba fuere senis:
Sic tibi, quam raptam quereris, sit filia sospes; 525
Surge, nec exiguae despice tecta casae.
Cui dea, _Duc_, inquit: _scisti, qua cogere posses_;
Seque levat saxo, subsequiturque senem.
Dux comiti narrat, quam sit sibi filius aeger,
Nec capiat somnos, invigiletque malis. 530
Illa soporiferum, parvos initura penates,
Colligit agresti lene papaver humo.
Dum legit, oblito fertur gustasse palato,
Longamque imprudens exsoluisse famem.
Quae quia principio posuit jejunia noctis, 535
Tempus habent Mystae sidera visa cibi.
Limen ut intravit, luctus videt omnia plena.
Jam spes in puero nulla salutis erat.
Matre salutata,--mater Metanira vocatur--
Jungere dignata est os puerile suo. 540
Pallor abit, subitaeque vigent in corpore vires.
Tantus coelesti venit ab ore vigor!
Tota domus laeta est, hoc est, materque, paterque,
Nataque: tres illi tota fuere domus.
Mox epulas ponunt, liquefacta coagula lacte, 545
Pomaque, et in teneris aurea mella favis.
Abstinet alma Ceres, somnique papavera causas
Dat tibi cum tepido lacte bibenda, puer.
Noctis erat medium, placidique silentia somni;
Triptolemum gremio sustulit illa suo, 550
Terque manu permulsit eum: tria carmina dixit,
Carmina mortali non referenda sono;
Inque foco pueri corpus vivente favilla
Obruit, humanum purget ut ignis onus.
Excutitur somno stulte pia mater, et amens, 555
_Quid facis?_ exclamat, membraque ab igne rapit.
Cui Dea, Dum non es, dixit scelerata fuisti:
Irrita materno sunt mea dono metu.
Iste quidem mortalis erit, sed primus arabit,
Et seret, et culta praemia tollet humo. 560
Dixit, et egrediens nubem trahit, inque dracones
Transit, et aligero tollitur axe Ceres.
Sunion expositum, Piraeaque tuta recessu
Linquit, et in dextrum quae jacet ora latus.
Hinc init aegaeum, quo Cycladas adspicit omnes, 565
Ioniumque rapax, Icariumque legit;
Perque urbes Asiae longum petit Hellespontum:
Divereumque locis alta pererrat iter.
Nam modo turilegos Arabas, modo despicit Indos:
Hinc Libys, hinc Meroë, siccaque terra subest. 570
Nunc adit Hesperios, Rhenum, Rhodanumque, Padumque,
Teque future parens, Tibri, potentis aquae.
Quo feror? immensum est erratas dicere terras:
Praeteritus Cereri nullus in orbe locus.
Errat et in coelo, liquidique immunia ponti 575
Alloquitur gelido proxima signa polo:
Parrhasides stellae,--namque omnia nosse potestis,
aequoreas numquam quum subeatis aquas--
Persephonen miserae natam monstrate parenti.
Dixerat: huic Helice talia verba refert: 580
Crimine nox vacua est. Solem de virgine rapta
Consule, qui late facta diurna videt.
Sol aditus, Quam quaeris, ait, ne vana labores,
Nupta Jovis fratri tertia regna tenet.
Questa diu secum sic est affata Tonantem: 585
--Maximaque in vultu signa dolentis erant--
Si memor es, de quo mihi sit Proserpina nata;
Dimidium curae debet habere tuae.
Orbe pererrato, sola est injuria facti
Cognita: commissi praemia raptor habet. 590
At neque Persephone digna est praedone marito,
Nec gener hoc nobis more parandus erat.
Quid gravius victore Gyge captiva tulissem,
Quam nunc, te coeli sceptra tenente, tuli?
Verum impune ferat: nos haec patiamur inultae. 595
Reddat, et emendet facta priora novis.
Jupiter hanc lenit, factumque excusat amore,
Nec gener est nobis ille pudendus, ait.
Non ego nobilior. Posita est mihi regia coelo:
Possidet alter aquas: alter inane Chaos. 600
Sed si forte tibi non est mutabile pectus,
Statque semel juncti rumpere vincla tori;
Hoc quoque tentemus, siquidem jejuna remansit:
Sin minus, inferni conjugis uxor erit.
Tartara jussus adit sumptis Caducifer alis, 605
Speque redit citius, visaque certa refert.
Rapta tribus, dixit, solvit jejunia granis,
Punica quae lento cortice poma tegunt.
Haud secus indoluit, quam si modo rapta fuisset,
Maesta parens, longa vixque refecta mora est. 610
Atque ita, Nec nobis coelum est habitabile, dixit:
Taenaria recipi me quoque valle jube.
Et factura fuit, pactus nisi Jupiter esset,
Bis tribus ut coelo mensibus illa foret.
Tum demum vultumque Ceres animumque recepit, 615
Imposuitque suae spicea serta comae.
Largaque provenit cessatis messis in arvis.
Et vix congestas area cepit opes.
Alba decent Cererem: vestes Cerealibus albas
Sumite; nunc pulli velleris usus abest. 620
Occupat Apriles Idus cognomine Victor
Jupiter: hac illi sunt data templa die.
Hac quoque, ni fallor, populo dignissima nostro
Atria Libertas coepit habere sua.
Luce secutura tutos pete, navita, portus: 625
Ventus ab occasu grandine mixtus erit.
Scilicet, ut fuerit, tamen hac Mutinensia Caesar
Grandine militia contudit arma sua.
Tertia post Veneris quum lux surrexerit Idus,
Pontifices, forda sacra litate bove. 630
_Forda_, ferens bos est fecundaque, dicta ferendo:
Hinc etiam _fetus_ nomen habere putant.
Nunc gravidum pecus est: gravidae nunc semine terrae.
Telluri plenae victima plena datur.
Pars cadit arce lovis: ter denas Curia vaccas 635
Accipit, et largo sparsa cruore madet.
Ast ubi visceribus vitulos rapuere ministri,
Sectaque fumosis exta dedere focis;
Igne cremat vitulos, quae natu maxima Virgo est,
Luce Palis populos purget ut ille cinis. 640
Rege Numa, fructu non respondente labori,
Irrita decepti vota colentis erant.
Nam modo siccus erat gelidis Aquilonibus annus,
Nunc ager assidua luxuriabat aqua;
Saepe Ceres primis dominum fallebat in herbis. 645
Et levis obsesso stabat avena solo:
Et pecus ante diem partus edebat acerbos,
Agnaque nascendo saepe necabat ovem.
Silva vetus nullaque diu violata securi
Stabat, Maenalio sacra relicta deo. 650
Ille dabat tacitis animo responsa quieto
Noctibus. Hic geminas rex Numa mactat oves.
Prima cadit Fauno, leni cadit altera Somno.
Sternitur in duro vellus utrumque solo.
Bis caput intonsum fontana spargitur unda, 655
Bis sua faginea tempora fronde tegit.
Usus abest Veneris: nec fas animalia mensis
Ponere, nec digitis annulus ullus inest.
Veste rudi tectus supra nova vellera corpus
Ponit, adorato per sua verba deo. 660
Interea placidam redimita papavere frontem
Nox venit, et secum somnia nigra trahit.
Faunus adest, oviumque premens pede vellera duro,
Edidit a dextro talia dicta toro:
Morte boum tibi, Rex, Tellus placanda duarum: 665
Det sacris animas una necata duas.
Excutitur terrore quies; Numa visa revolvit,
Et secum ambages caecaque jussa refert.
Expedit errantem nemori gratissima conjux,
Et dixit, _Gravidae posceris exta bovis_. 670
Exta bovis dantur gravidae; felicior annus
Provenit, et fructum terra pecusque ferunt.
Hanc quondam Cytherea diem properantius ire
Jussit, et aetherios praecipitavit equos,
Ut titulum imperii quam primum luce sequenti 675
Augusto juveni prospera bella darent.
Sed jam praeteritas quartus ubi Lucifer Idus
Respicit, hac Hyades Dorida nocte petunt.
Tertia post Hyadas quum lux erit orta remotas,
Carcere partitos Circus habebit equos. 680
Cur igitur missae vinctis ardentia taedis
Terga ferant vulpes, causa docenda mihi.
Frigida Carseolis, nec olivis apta ferendis
Terra, sed ad segetes ingeniosus ager.
Hac ego Pelignos, natalia rura, petebam, 685
Parva, sed assiduis humida semper aquis,
Hospitis antiqui solitas intravimus aedes:
Dempserat emeritis jam juga Phoebus equis.
Is mihi multa quidem, sed et haec, narrare solebat,
Unde meum praesens instrueretur opus: 690
Hoc, ait, in campo--campumque ostendit--habebat
Rus breve cum duro parca colona viro.
Ille suam peragebat humum, sive usus aratri,
Seu curvae falcis, sive bidentis erat.
Haec modo verrebat stantem tibicine villam: 695
Nunc matris plumis ova fovenda dabat;
Aut virides malvas, aut fungos colligit albos,
Aut humilem grato calfacit igne focum.
Et tamen assiduis exercet brachia telis,
Adversusque minas frigoris arma parat. 700
Filius hujus erat primo lascivus in aevo,
Addideratque annos ad duo lustra duos.
Is capit extremi vulpem convalle salicti:
Abstulerat multas illa cohortis aves.
Captivam stipula fenoque involvit, et ignes 705
Admovet. Urentes effugit illa manus.
Qua fugit, incendit vestitos messibus agros:
Damnosis vires ignibus aura dabat.
Factum abiit: monumenta manent; nam vivere captam
Nunc quoque lex vulpem Carseolana vetat. 710
Utque luat poenas gens haec, Cerealibus ardet,
Quoque modo segetes perdidit, ipsa perit.
Postera quum veniet terras visura patentes
Memnonis in roseis lutea mater equis;
De duce lanigeri pecoris, qui prodidit Hellen, 715
Sol abit: egresso victima major adest.
Vacca sit an taurus, non est cognoscere promptum:
Pars prior apparet: posteriora latent.
Seu tamen est taurus, sive est hoc femina signum,
Junone invita munus amoris habet. 720
Nox abiit, oriturque Aurora. Palilia poscor.
Non poscor frustra, si favet alma Pales.
Alma Pales, faveas pastoria sacra canenti,
Prosequor officio si tua festa pio.
Certe ego de vitulo cinerem stipulasque fabales, 725
Saepe tuli plena februa casta manu.
Certe ego transilui positas ter in ordine flammas,
Udaque roratas laurea misit aquas.
Mota dea est, operique favet. Navalibus exit
Puppis: habent ventos jam mea vela suos. 730
I, pete virginea, populus, suffimen ab ara:
Vesta dabit; Vestae munere purus eris.
Sanguis equi suffimen erit, vitulique favilla.
Tertia res durae culmen inane fabae.
Pastor, oves saturas ad prima crepuscula lustra. 735
Unda prius spargat, virgaque verrat humum.
Frondibus et fixis decorentur ovilla ramis,
Et tegat ornatas longa corona fores.
Caerulei fiant vivo de sulfure fumi;
Tactaque fumanti sulfure balet ovis. 740
Ure maris rores, taedamque, herbasque Sabinas,
Et crepet in mediis laurus adusta focis;
Libaque de milio milii fiscella sequatur:
Rustica praecipue est hoc dea laeta cibo.
Adde dapes mulctramque suas: dapibusque resectis 745
Silvicolam tepido lacte precare Palen.
Consule, dic, pecori pariter pecorisque magistris:
Effugiat stabulis noxa repulsa meis.
Sive sacro pavi, sedive sub arbore sacra,
Pabulaque in bustis inscia carpsit ovis: 750
Seu nemus intravi vetitum, nostrisve fugatae
Sunt oculis Nymphae, semicaperve deus:
Seu mea falx ramo lucum spoliavit opaco,
Unde data est aegrae fiscina frondis ovi;
Da veniam culpae: nec, dum degrandinat, obsit 755
Agresti Fauno supposuisse pecus;
Nec noceat turbasse lacus. Ignoscite, Nymphae,
Mota quod obscuras ungula fecit aquas.
Tu, dea, pro nobis Fontes fontanaque placa
Numina; tu sparsos per nemus omne deos. 760
Nec Dryadas, nec nos videamus labra Dianae
Nec Faunum, medio quum premit arva die.
Pelle procul morbos. Valeant hominesque gregesque;
Et valeant vigiles, provida turba, canes;
Neve minus multas redigam, quam mane fuerunt, 765
Neve gemam referens vellera rapta lupo.
Absit iniqua fames. Herb frondesque supersint,
Quaeque lavent artus, quaeque bibantur, aquae,
Ubera plena premam: referat mihi caseus aera,
Dentque viam liquido vimina rara sero; 770
Sitque salax aries, conceptaque semina conjux
Reddat, et in stabulo multa sit agna meo;
Lanaque proveniat, nullas laesura puellas,
Mollis, et ad teneras quamlibet apta manus.
Quae precor, eveniant: et nos faciamus ad annum 775
Pastorum dominae grandia liba Pali.
His dea placanda est: haec tu conversus ad ortus
Dic ter, et in vivo perlue rore manus.
Tum licet, apposita, veluti cratere, camella,
Lac niveum potes, purpureamque sapam; 780
Moxque per ardentes stipulae crepitantis acervos
Trajicias celeri strenua membra pede.
Expositus mos est. Moris mihi restat origo.
Turba facit dubium, coeptaque nostra tenet.
Omnia purgat edax ignis, vitiumque metallis 785
Excoquit; idcirco cum duce purgat oves.
An, quia cunctarum contraria semina rerum
Sunt duo discordes, ignis et unda, dei;
Junxerunt elementa patres, aptumque putarunt
Ignibus et sparsa tangere corpus aqua? 790
An, quod in his vitae causa est; haec perdidit exsul:
His nova fit conjux: haec duo magna putant?
Vix equidem credo. Sunt qui Phaëthonta referri
Credant, et nimias Deucalionis aquas.
Pars quoque, quum saxis pastores saxa feribant, 795
Scintillam subito prosiluisse ferunt.
Prima quidem periit: stipulis excepta secunda est.
Hoc argumentum flamma Palilis habet.
An magis hunc morem pietas Aeneïa fecit,
Innocuum victo cui dedit ignis iter? 800
Hoc tamen est vero propius, quum condita Roma est,
Transferri jussos in nova tecta Lares,
Mutantesque domum tectis agrestibus ignem
Et cessaturae supposuisse casae;
Per flammas saluisse pecus, saluisse colonos. 805
Quod fit natali nunc quoque, Roma, tuo.
Ipse locus causas vati facit. Urbis origo
Venit. Ades factis, magne Quirine, tuis.
Jam luerat poenas frater Numitoris, et omne
Pastorum gemino sub duce vulgus erat: 810
Contrahere agrestes, et moenia ponere utrique
Convenit. Ambigitur, moenia ponat uter.
Nil opus est, dixit, certamine, Romulus, ullo.
Magna fides avium est: experiamur aves.
Res placet. Alter init nemorosi saxa Palati: 815
Alter Aventinum mane cacumen init.
Sex Remus, hic volucres bis sex videt ordine. Pacto
Statur: et arbitrium Romulus urbis habet.
Apta dies legitur, qua moenia signet aratro.
Sacra Palis suberant: inde movetur opus. 820
Fossa fit ad solidum: fruges jaciuntur in ima,
Et de vicino terra petita solo.
Fossa repletur humo, plenaeque imponitur ara,
Et novus accenso fungitur igne focus.
Inde premens stivam designat moenia sulco; 825
Alba jugum niveo cum bove vacca tulit.
Vox fuit haec regis: Condenti, Jupiter, urbem,
Et genitor Mavors, Vestaque mater ades,
Quosque pium est adhibere deos, advertite cuncti:
Auspicibus vobis hoc mihi surgat opus. 830
Longa sit huic aetas, dominaeque potentia terrae:
Sitque sub hac oriens occiduusqne dies.
Ille precabatur: tonitru dedit omina laevo
Jupiter, et laevo fulmina missa polo.
Augurio laeti jaciunt fundamina cives, 835
Et novus exiguo tempore murus erat.
Hoc Celer urget opus, quem Romulus ipse vocarat;
Sintque, Celer, curae, dixerat, ista tuae,
Neve quis aut muros, aut factam vomere fossam
Transeat; audentem talia dede neci. 840
Quod Remus ignorans, humiles contemnere muros
Coepit, et, _His populus_, dicere, _tutus erit_?
Nec mora, transiluit. Rutro Celer occupat ausum.
Ille premit duram sanguinolentus humum.
Haec ubi rex didicit, lacrimas introrsus obortas 845
Devorat, et clausum pectore vulnus habet.
Flere palam non vult, exemplaque fortia servat,
Sicque meos muros transeat hostis, ait.
Dat tamen exsequias: nec jam suspendere fletum
Sustinet, et pietas dissimulata patet; 850
Osculaque applicuit posito suprema feretro,
Atque ait, _Invito frater adempte, vale_!
Arsurosque artus unxit. Fecere, quod ille,
Faustulus, et maestas Acca soluta comas.
Tum juvenem nondum facti flevere Quirites; 855
Ultima plorato subdita flamma rogo est.
Urbs oritur--quis tunc hoc ulli credere posset?--
Victorem terris impositura pedem.
Cuncta regas, et sis magno sub Caesare semper:
Saepe etiam plures nominis hujus habe; 860
Et quoties steteris domito sublimis in orbe,
Omnia sint humeris inferiora tuis.
Dicta Pales nobis. Idem Vinalia dicam.
Una tamen media est inter utramque dies.
Numina vulgares Veneris celebrate puellae. 865
Multa professarum quaestibus apta Venus.
Poscite ture dato formam populique favorem;
Poscite blanditias, dignaque verba joco:
Cumque sua dominae date grata sisymbria myrto,
Textaque composita juncea vincla rosa. 870
Templa frequentari Collinae proxima portae
Nunc decet: a Siculo nomina colle tenent.
Utque Syracusas Arethusidas abstulit armis
Claudius, et bello te quoque cepit, Eryx;
Carmine vivacis Venus est translata Sibyllae, 875
Inque suae stirpis maluit urbe coli.
Cur igitur Veneris festum Vinalia dicant,
Quaeritis, et quare sit Jovis ista dies.
Turnus an aeneas Latiae gener esset Amatae,
Bellum erat. Etruscas Turnus adorat opes. 880
Clarus erat sumptisque ferox Mezentius armis,
Et vel equo magnus, vel pede major erat.
Quem Rutuli Turnusque suis adsciscere tentant
Partibus. Haec contra dux ita Tuscus ait:
Stat mihi non parvo virtus mea. Vulnera testor, 885
Armaque, quae sparsi sanguine saepe meo:
Qui petis auxilium, non grandia divide mecum
Praemia de lacubus proxima musta tuis.
Nulla mora est operae; vestrum dare, vincere nostrum est.
Quam velit aeneas ista negata mihi! 890
Annuerant Rutuli: Mezentius induit arma.
Induit aeneas, alloquiturque Jovem:
Hostica Tyrrheno vota est vindemia regi;
Jupiter, e Latio palmite musta feres.
Vota valent meliora: cadit Mezentius ingens, 895
Atque indignanti pectore plangit humum.
Venerat auctummus, calcatis sordidus uvis:
Redduntur merito debita vina Jovi.
Dicta dies hinc est Vinalia. Jupiter illam
Vindicat, et festis gaudet inesse suis. 900
Sex ubi, quae restant, luces Aprilis habebit;
In medio cursu tempora veris erunt;
Et frustra pecudem quaeres Athamantidos Helles:
Signaque dant imbres: exoriturque Canis.
Hac mihi Nomento Romam quum luce redirem, 905
Obstitit in media candida pompa via.
Flamen in antiquae lucum Robiginis ibat,
Exta canis flammis, exta daturas ovis.
Protinus accessi, ritus ne nescius essem.
Edidit haec Flamen verba, Quirine, tuus: 910
Aspera Robigo, parcas Cerealibus herbis,
Et tremat in summa leve cacumen humo.
Tu sata sideribus coeli nutrita secundis
Crescere, dum fiant falcibus apta, sinas.
Vis tua non levis est. Quae tu frumenta notasti, 915
Maestus in amissis illa colonus habet.
Nec venti tantum Cereri nocuere, nec imbres;
Nec sic marmoreo pallet adusta gelu;
Quantum, si culmos Titan incalfacit udos.
Tum locus est irae, diva timenda, tuae. 920
Parce, precor, scabrasque manus a messibus aufer,
Neve noce cultis: posse nocere sat est;
Neu teneras segetes, sed durum amplectere ferrum,
Quodque potest alios perdere, perde prior.
Utilius gladios et tela nocentia carpes. 925
Nil opus est illis: otia mundus agit.
Sarcula nunc, durusque bidens, et vomer aduncus,
Ruris opes niteant: inquinet arma situs;
Conatusque aliquis vagina ducere ferrum,
Adstrictum longa sentiat esse mora. 930
At tu ne viola Cererem, semperque colonus
Absenti possit solvere vota tibi.
Dixerat:--a dextra villis mantele solutis,
Cumque meri patera turis acerra fuit.--
Tura focis vinumque dedit, fibrasque bidentis, 935
Turpiaque obscenae--vidimus--exta canis.
Tum mihi, Cur detur sacris nova victima, quaeris;
--Quaesieram--causam percipe, Flamen ait:
Est Canis--Icarium dicunt--quo sidere moto
Tosta sitit tellus, praecipiturque seges. 940
Pro cane sidereo canis hic imponitur arae,
Et, quare pereat, nil nisi nomen habet.
Quum Phrygis Assaraci Titania fratre relicto
Sustulit immenso ter jubar orbe suum,
Mille venit variis florum dea nexa coronis: 945
Scena joci morem liberioris habet.
Exit et in Maias sacrum Morale Kalendas.
Tunc repetam: nunc me grandius urget opus.
Aufert Vesta diem: cognati Vesta recepta est
Limine. Sic justi constituere senes. 950
Phoebus habet partem; Vestas pars altera cessit:
Quod superest illis, tertius ipse tenet.
State Palatinae laurus, praetextaque quercu
Stet domus. Aeternos tres habet una deos.
NOTES:
1. The poet, when about to commence the month of April, invokes Venus, to
whom that month was sacred.--_Dlxi_. Four MSS. followed by Heinsius and
Gierig, read _vati_, which is, I think, more Ovidian.--_Gem. Amor_. It is
doubtful who these two Loves were, whether the [Greek: Eros] and [Greek:
Imeros] of Hesiod (Th. 20l.) i.e. the _Cupido_ and _Jocus_ of Horace,
(Car. I. 2. 33.) or the celestial and terrestrial Loves of Plato, or the
Eros and Anteros of Cicero, (N. D. iii. 23.) See Mythology, p. 112.
4. Alluding to his Amores, etc. See II. 5.
5. _Risit_, etc. Compare Virg. aen. I. 225.
7. The poets of the Augustan age were fond of comparing love to military
service, and employed the terms of Roman discipline when speaking of it.
9. Love was suitable and becoming to youth. Compare Hor. Ep. I. 14, 36.
10. See II. 360. _Pulsanda est magnis area major equis_. Amor. III. 15,
18, alluding to the races in the Circus.
11, 12. Repeated from I. 1, 2, 7.
15. The myrtle was the favourite plant of Venus. _Dixit_ (Venus) _et a
myrto_ (_myrto nam cincta capillos Constiterat_) _folium granaque pauca
dedit. Sensimus acceptis numen quoque, purior aether Fulsit, et a toto
pectore cessit onus_. A. A. III. 53. Compare Burns' Vision, last stanza.
18. While I have the inspiration of Venus.
20. _Caesar_, Germanicus.-_Tenearis_. You (i. e. your attention) may be
detained. See Trist. iv. 10, 49. Hor. Ep. I. 1, 81.
21, 22. The waxen figures (_imagines_) of all their ancestors, stood in
the halls of the noble Romans, and they had all a _stemma_, or genealogy
of their family, which _descended_ from the first author of it. Venus, as
mother of aeneas, was at the head of the _stemma_ of the Julii, into which
family Germanicus was entered by adoption, I. 3, 10, _notes_.
23. _Pat. Il_. Romulus, the son of Ilia.--_Scriberet_, i. e.
_describeret_ in menses.
24. _Auct. suos_. Mars and Venus.
27. There were all the Alban kings between aeneas and Romulus.
29, 30. He traced his lineage up to the gods.
31. _Nesciret_, i.e. _Quis nesciret_?
32. _Scilicet_ is usually joined with the preceding line, and a semicolon
placed after it; but see I. 29, II. 241, IV. 627. For this genealogy, see
Hom. II. xx. 215, _et seq_. Virg. G. III. 35. Mythology, p. 435.
37, 38. See I. 527. Virg. aen. III. 148.
39. _Aliquando_, at length.
40. See Livy, I. 3. Virg. aen. I. 268.--_Teucros_. This name of the
Trojans does not occur in Homer and the older Greek poets, and but rarely
in the later. Like Graecus, Graius, it is constantly employed by the Latin
poets.
41-56. Ovid has also given the series of Alban kings, in Met. xiv. 609,
_et seq_. but somewhat differently. This list differs from that in Livy
only by omitting aeneas, after Silvius, and by giving Epytos for Atis, and
Calpetus for Capetus. The list in Dionysius differs but little. This
writer adds Silvius to the names of all, after the grandson of aeneas. For
these Alban kings, whose names are, beyond doubt, a fiction of later
times, to fill up the space which the chronology of the Greeks gave
between the fall of Troy and the building of Rome, see Livy, I. 3.
Niebuhr, Rom. Hist. I. 202. Compare the equally veracious poetic
genealogy of the British kings in Spenser's Faerie Queene, B. II. c. x.
46. _Calpete_. The reading of several MSS. is _Capete_, but the metre
requires Calpete, which Neapolis gave from Dionysius and Eusebius.
48. _Tuscae aquae_, of the Albula, II. 389.
61. The ancients gave two etymons of the name April, one Greek, _quasi
Aphrilis_, from, [Greek: Aphroditae], the name of Venus, and its supposed
root, [Greek: aphros]: the other Latin, from _aperio_. Ovid, to gratify
the Julian family, adopts and defends the former, which is by far the
less probable. _Secundus mensis, ut Fulvius Flaccus scribit et Junius
Gracchus, a Venere, quod ea sit [Greek: Aphroditae]. Varro, L. L. V.
63. He tries to obviate the objection, that an ancient Roman name could
not have been derived from the Greek.
64. The south of Italy, as being filled with Grecian colonies, and larger
than Greece Proper, was named Magna Graecia. 65-68. See I. 471, 543, V.
643.
69. _Dux Neritius_. Ulysses, from the hill Neritus, in Ithaca, Hom. Od.
ix. 2l.--_Laestrygones_. Od. x. 120. This tribe of cannibals was placed by
some of the localisers of the Homeric fables at Formiae, in Campania.
70-72. aeaea, the isle of Circe, was supposed to be the promontary,
Circeii.--_Circeii, insula quondam immense mari circumdata, at nunc
planitio_, Pliny, H. N. iii. 5, 9. Tusculum was said to have been founded
by Telegonus, her son by Ulysses. For the Laestrygones and Circe, see
Mythology, pp. 241, 242. Tibur was said to owe its origin to Tiburnus,
Catillus and Coras, three brothers, who led thither a colony from Argos.
Hor. Car. II. 6, 5. Virg. aen. vii. 670.--_Udi_, on account of the Anien,
and the rivulets and springs about it. See Hor. Car. III. 29, 6; also I.
7, 13.
73. _Halesus_. See Amor. III. 13, 31. Virg. aen. vii. 723. Halesus was
said to have been a son or grandson of Atreus, who, on the murder of
Agamemnon, fled to Italy, where he founded Falerii, and introduced the
worship of Juno. The worship of Juno, both in Argos and Falerii, probably
gave occasion to the legend, and the name Halesus was formed from
Falisci. F. and H. are commutable. See on v. 630.
75. See Hom. Il. vii. 348, _et seq_. Hor. Ep. I. 2, 9. The tradition was
that, being allowed to depart from Troy by the Greeks, he came into Italy
at the head of a colony of Paphlagonian Heneti, and founded Patavium, now
_Padua_. See Livy, I. 1. Virg. aen. i. 242.
76. Diomedes, grandson of Oeneus, king of aetolia, came, after his return
from Troy, to Apulia, where Daunus, the king of the country, gave him his
daughter in marriage, and a share of his dominions. Met. xiv. Virg. aen.
xi. 246. There were in Apulia the _Diomedis campi_, and, on the coast,
the _Diomedea insula_.
77. _Serus_. According to Virgil, the wanderings of aeneas lasted seven
years.
79, 80. Why should not the _gelidus Sulmo_ in the Appenines, the chief
town of the Sabellian Pelignians, and the birth-place of our poet have a
foreign origin, as well as Rome and Patavium? The reader needs scarcely
to be told, that accidental similarities of names are the source of all
these tales. The city of Tours in France, I have read, was founded by
Turnus, the rival of aeneas, and his tomb was long to be seen there! See
Selden's notes on Drayton's Poly-Olbion, Song I.
82. The natural regret of an exile at the recollection of his country.
85-89. A second and much more likely etymon of April. _Hujus mensis nomen
ego magis puto dictum, quod ver omnia aperit_. Varro, L. L. V. Cincius
also, a name of great authority, was of the same opinion, as we are
informed by Macrobius, Sat. 1. 12. His reasons were: there was no festal
day, and no remarkable sacrifice to Venus appointed by the ancients in
this month, and the name of Venus was not mentioned with those of the
other gods in the Salian hymns. Varro also says, that neither the Latin
nor the Greek name of Venus was known in the time of the kings. For the
difference between Aphrodite and Venus, see Mythology, pp. 105 and 464.
90. _Injecta manu_. _Manus injectio quotiens, nulla judicis auctoritate
expectata, rem nobis debitam vindicamus_. Servius, on aen. x. 419.
91-116. He argues, in defence of Venus, from her dignity and power.
Compare Lucret. I. i, _et seq_.
93. _Natalibus_, from which she herself was born.
95. _Creavit_. All the deities worshiped in Greece, as we may see in the
Theogony of Hesiod, were born like mankind, Venus excepted, and even she
in Homer, has a father and a mother.
103. Compare Virg. G. III. 209, _et seq_. aen. xii. 715. p. 76.
117-124. He now argues from the claims which Venus had on the gratitude
of the Romans.
120. See Hom. II. v. 335 et seq.
121. See Hom. II. xxiv. 27, _et seq_. Virg. aen. I. 27. Mythology, p. 76.
125-132. He argues from the beauty of spring, as being suited to Venus.
Compare III. 235. Virg. Ec. III. 55. G. II. 334, _et seq_.
126. _Nitent_. Some MSS. read _virent_.
131. From the III. Id. Nov. to the VI. Id. Mart. the sea was said to be
closed, and the ships were laid up on shore. In spring they were launched
anew. See Hor. Car. I. 4, 3.