Bagong namimitak sa kasilan~ganan
liwayway n~g araw, batbat n~g katwaan,
yaong m~ga ama
nagsisikilos na't nan~gagtutulinan
sa pagtuklas noong pangtawid sa buhay.
Sa gitna n~g parang namá'y namukadkad
ang hinirang ban~gong magandang bulaklak
at isinusuob
sa gintong liwayway n~g bagong ninikat
nagsasayang araw sa bayan kong liyag.
Ang napanaginip n~g m~ga bayani
na tadhanang araw sa lahi kong api,
wari'y sumisilang
n~g sandaling yaong lahát ay nagwagi
at pawang naawit n~g m~ga pagkasi.
Sampung m~ga ibong payapang magdamág
ay iniyunat na ang kaniláng pakpák;
sandalíng dumalit
bilang isang bati sa nagharíng galák
na sinasayawan n~g palundaglundag.
Tinig n~g batin~gaw ay sa Konsepsiyón
noó'y nagbalita na may kasal doón;
sa bibig n~g madla
narinig n~g lahat ang kasál na yaón
di iba't kay Tuníng na lan~git ni Osong.
N~guni't ¿sino kaya ang lubhang mapalad
na makikisumpa sa dambanang harap?
at ¿si Osong kaya?
¡oh, hinding hindi n~ga't isang taong pantas
na kinasilawan sa bunton n~g pilak!...
Ito'y si Ruperto na tukod n~g yaman
kung kaya nasilaw si Tuning na hirang;
kanyang kinalakal
pagibig at buhay; puri at katawan
na sampu n~g ama'y nakiayon naman.
Wala n~ga sa isip n~g sandaling yaon
ang pinan~gakuang binatang si Osong
at kahi't bahagya
wala sa gunita ang nasawing sanggol
na tunay mang anak ay ipinatapon.
¡Inang walang awa, pusong salawahan
sa tunay mong supling di ka na nahambal!.....
¡m~ga kulang palad!...
¡oh ang nililikha niyang kayamanan!
at ¡oh, ang babai, kung siyang masilaw!...
Huwag nang lin~guni't bayaang tuman~gis
ang pusong dinaya n~g _Oong_ matamis,
mahalin mo lamang
ang naging bulaklak n~g iyong pagibig
at dakila ka rin sa matang nagmasid.
Sa pagka't ang inang walang pagmamahal
sa tunay na supling na sa puso'y nukal,
daig pa ang hayop,
na lubhang malupit, marun~gis ang asal
n~guni't kung sa anák ay handog ang buhay.
At makalilibong masarap sa malas
ang isang dalagang sa tangkay nagulap
di gaya n~g isáng
babaing magtapon sa ilog n~g anak
bukod sa may dun~gis, sumpaan n~g lahat ...
Subali't ang lahat, di man sumagimsim
sa diwa at puso n~g magandang Tuning,
natan~ging nagdiwang
sa kanyang isipang naglayag sa aliw
na «siya'y yayaman kay Rupertong piling.»
Sampu ni Ruperto'y di kaya ang lugod
sa pagka't kakamtan ang aliw n~g loob;
boong pananalig:
ang kanyang si Tuning ay piling alindog
at wala pang dun~gis sa n~galang pagirog.
Kapwa may ligaya ang magkasingpalad;
dalaga'y sa kintab at tunog n~g pilak,
at ang isa nama'y
sa boong pagasang ang ligayang han~gad,
sarilingsarili't ang pagsinta'y tapat ...
Kasiyahang lubos ang siyang umawit
sa puso n~ga nilang hindi matahimik;
sa boong lansan~gan,
pinahan~ga nila, bawa't makamasid
n~g pagtatagumpay noong si pagibig.
Kapag salapi n~ga ang siyang nagutos
ay payayanigin itong sangsinukob,
at sa pagka't kasal
n~g isang Rupertong sa yaman ay bantog
kung kaya ang handa'y di masayodsayod.
Papanhikang bahay ay sakdal n~g dilag
at sa palamuti'y natatan~ging agad;
palibhasa'y yaman,
ang siyang naghari, ang siyang nagatas
kaya nagigitla panauhing lahat.
Lalo n~g dumating yaong bagong kasal
hiyas na ginamit sa yaman ay sakdal;
«¡Maligayang bati!»
salubong n~g lahat n~g sa puso'y nukal
bago nagsidulog sa isang agahan.
Sa pagsalosalo ay nakikisaliw
tinig n~g musikong gumagara mandin
sa m~ga bulaklak,
n~g bayang Malabong noo'y nagliwaliw
na wari'y nagtipang magsabog n~g aliw.
At naging parayso n~g ligaya't lugod
pagsasalong yaon n~g m~ga alindog;
na sinamantala
noong makikisig pusong umiirog
m~ga paroparong mababa't matayog.
Ang maamong titig, ang mariing sulyap,
panibughong n~giti, kilos na banayad,
n~g sandaling yaon
wari'y umuulang palasong matalas
na di sumasala sa puso n~g liyag.
Anhin mang lasapin ang mayamang handa
di gaya n~g dilag n~g m~ga hiwaga;
iyang mapamihag
kaligaligayang maningning na tala
sa lan~git n~g bayang luoy sa pagluha.
Lalo na ang dikit n~g magandang Tuning
namamaibabaw sa madlang kapiling,
at nakikibagay
sa kislap n~g hiyas na lubhang maningning
kaya si Ruperto'y nagmamalaki rin.
At halos ang puso sa tuwa'y umidlip
at busog na busog kanyang m~ga titig,
ni ang panauhin,
sampung kinakain ay wala sa isip
at walang nalabi kundi ang pagibig,
Hanggang sa matapos, agahang masarap
ay walang naghari kundi pawang galak
at sila'y pumasok;
ang isang matanda sa lupa'y tumawag:
«¡Sa isang naaba'y magdamot n~g habag!...»
Ang ama ni Tuning pagdaka'y nagn~gitn~git
«¡Palayasin ninyo, matandang marun~gis,
nang di mangrimarim,
m~ga panauhin sadyang nakisanib
sa kaligayahan na dulot n~g lan~git!....»
Tugon n~g matanda: «Kung ako'y mayaman
ay hindi ganito yaring kalagayan,
gulanit na damit
di ko isusuot: ako'y masusuklam
n~guni't pagka't wala'y inyong pagtiisan.
At kung kaya lamang ako'y naparito
iyang bagong kasal ay babatiin ko
naging sumbat nama'y
«¡Huwag kang umakyat at maraming tao
na nakahihiya ang abang lagay mo!....»
«Di ikahihiya aking kasalatan
huwag lang sabihin na sakim sa yaman
sa pagka't ang dukha
ay di alan~ganin sa harap nino man
at isa ring anak n~g poong Maykapal.
At sa mundo'y walang nalalagdang batas
sadyang nagbabawal sa pakikiharap,
n~g isang timawa't
kung ipan~gin~gimi ang mukhang mahirap
ang sabik sa yama'y lalong nararapat.
Kaya itulot nang ako'y makapasok
maligayang bati'y aking ihahandog
sa m~ga mapalad,
n~gayo'y nagsisumpa sa harap n~g Diyos ...»
«¡Tuloy na n~ga kayo!....» maasim na alok.
Baga man masaklap sa puso at dibdib
doo'y patuluyin, matandang marun~gis,
ang ama ni Tuning
ay namayapa na't nakiayong tikis
pagka't sumusugat ang bawa't isulit.
Ipinan~gan~gambang baka pa lumala
pagbaban~gon puri n~g abang matanda
na di dumadaplis
ang bawa't ituring sadyang tumatama
sa ama ni Tuning, sa mayamang mukha.
Kaya't ang matanda nang di tumitinag
sa pagkakatayo'y nilapitan agad;
«Tayo na po kayo;
magtuloy po sila't kusang makigalak
sa dakilang araw n~g pagisang palad....»
At nagtuloy na n~ga n~g puspos na galang
yaong bagong kasal, minatamataan;
mana'y may dinukot,
sa loob n~g damit na isang larawan
at anya'y «¡Oh, Tuning, tanggapin mo laman!..»
Pagdaka kay Tuning, pumulas ang luha,
mukha ay naglaho, nagapos ang dila;
si Ruperto nama'y
di rin nakakibo at napipi rin n~ga
at ang kain~gaya'y biglang namayapa.
N~guni't ang matandang ama n~g babai
ay naglakas loob at ipinagsabi:
«¿Ano po ang dala
at isang larawan n~g batang lalaki
na siyang sa lahat ay nakapipipi?»
Tugon n~g pulubi'y «Inyo pong kilanlin
at ito ay isang kamaganak mo rin ...»
yaong bagong kasal,
di na nakabata't inagaw nang tambing;
«¡Ito ang anak ko, at tunay na supling!...»
Tuloy hinimatay; luhang mapapait
ang sa kanyang pisn~gi, pagdaka'y dumilig;
lahat ay nagulo't
nang mahimasmasan, mata'y itinirik:
«¡Patawad Osong ko, sa nagawang lihis!...
Sa laot n~g dusa, ako'y ipinadpad
n~g lubhang marun~gis at masamang palad;
nagtaksil n~ga ako't
inang nagmalupit sa tunay na anak
subalit sa n~gayo'y ¡¡patawad!! ¡¡patawad!!»
At untiunti nang, nalagot ang hin~ga
at noong maburol sumugod ang ama:
«¡Ikaw na pan~gahas,
pulubing naghayag n~g lihim at dusa
dapat kang mamatay! ¡uutasin kita!...»
N~guni't ang pulubi'y umurong sandali;
hinubad ang damit at noon nawari,
na siya'y si Osong
¡laking pagkamangha; lahat ay nan~gimi
at yaon ang giliw n~g babaing sawi!
«¡Ikaw na matanda na sakim sa yaman,
uhaw sa tungkulin at sabik sa dan~gal,
na nan~gan~galakal
n~g puri n~g supling ang dapat mamatay
at di akong dukhang inyong inagawan!...»
At saka umakmang tarakan ang puso
noong lilong amang masakim sa ginto;
subali't ang lahat
pagdaka'y umawat, pagdaka'y bumuno
hanggang maibaba't naglapat n~g pinto.
N~guni't ¿si Ruperto'y saan naparoon?
at ¿bakit nawala sa sakunang yaon?
¡walang makaalam!
palibhasa'y lihim na tumakas doong
umilag marahil sa n~gitn~git ni Osong.
At doon natapos yaong kaguluhan
na noong umaga'y isang kasayahan;
sa bibig n~g madla,
pagpuri't pagkutya, pagbunyi't paguyam
ang namumulaklak na lipatlipatan.
Hanggang sa lansan~gan, noo'y sumabog na
balitang masaklap, mapait na bun~ga
n~g han~gad sa yaman;
ibang makamatyag lihim na tatawa
bago tutuguning «¡Nasawing Pagasa!»
¡Oh, m~ga magulang na silaw sa pilak
na nan~gan~galakal n~g puri n~g anak,
man~gagnilay sana,
bago magsisubo sa guhit n~g palad
at baka madapa sa gitna n~g landas!...
¡Oh, m~ga babaing masakim sa yaman
pagibig at puri ay niyuyurakan,
bumalikwas kayo't
inyo nang baguhin ang kinahiligan
upang makailag sa kasakunaan!...
At tuloy tantoing masarap pang tikis
ang pan~galang _dukha_ o _anak n~g pawis_
kay sa sa mayaman,
kung pinupulaan n~g bala na't bibig
na nakatatalos n~g lihim n~g dibdib.
[Larawan]
V
Nang kinabukasan at gabing madilim
sa isang libin~ga'y naglalamay mandin,
yaong si Ruperto;
sa kinalagakan n~g bangkay ni Tuning
doon nakaluhod n~g lubhang taimtim.
Ang kapayaang naghahari doon
ay ginagambala n~g kanyang pagtaghoy:
«¡Ay, sawi kong palad!...»
wikang naghinagpis saka idinugtong
«¡buhay n~g buhay ko, patawad oh, poon!...»
At bago tumayong yumakap sa kurus,
luhang mapapait sa mata'y nanagos,
matimyas na halik
kanyang iginawad saka naghimutok
«¡Tuning n~g buhay ko, tanggapin mo irog!...
Iyan ay sagisag n~g aking pagibig
at nariyan ka man sa bayang tahimik
ay di nililimot
at sa bawa't tibok n~g puso sa dibdib
pan~galan mo lamang, siyang nasasambit.....»
Mana'y napailag naganyong bayani,
lumayo sa kurus at ipinagsabi:
«¡Pusong magdaraya!...
¡papatayin kita! ¡hayo na't magsisi!...
¡kulang palad ka n~ga, nasawing babai!...»
Sandaling tumigil at tumawatawa,
«¡Aba si Tuning ko, kay ganda mo pala!...»
sa harap n~g kurus
ay muling lumuhog at humalik siya
«¡Tanggapin mo irog at lambing n~g sinta!...»
Anaki'y napasong biglang itinulak
n~g kurus na yaon noong kulang palad
«¡Abá si Tuning ko!...
at nagtatampo na, sa aking pagliyag ...
¡ha!... ¡ha!... ¡ha!... ¡ay kahabaghabag!...
Hayo na, hayo na, gapasin ang lugod
naito ang yaman, kandun~gin mo irog;
¡aba't n~gumin~giti!...
¡pusong magdaraya, salawahang loob,
papatayin kita, dapat kang matapos!...
At kung ang gaya mo, ay pababayaang
lumawig sa mundo n~g dalita't lumbay
ay di malalagot,
ang m~ga panaghoy, ang m~ga sumpaan ...
¡aba si Tuning ko, nahihiya naman!...
N~guni't huwag Tuning, huwag kang tumañgis,
ang pagsisisi mo'y aking naririnig;
datapwa't irog ko,
umahon ka rito't ako ay hahalik
sa m~ga pisn~gi mong sakdalan n~g dikit ...
¿Di ka makalabás? sandaling magantay
at babawasan ko ang tabon n~g hukay.»
Lumapit sa kurus,
tinutop ang noong wari'y nagninilay
tuloy na binunot ang tanda n~g patay.
«Kaunti na lamang, Tuning n~g buhay ko,
huwag kang mainip at makakamtan mo;
mithing kayamanan,
aking hahawiin ang tabon sa iyo ...»
at nagkukutkot n~gang anaki ay aso.
Sa dulong silan~gan nama'y namanaag
masayang liwayway n~g araw n~g bukas,
doon sa libin~gan
ay siyang pagpasok noong kulang palad
binatang si Osong, sawi sa pagliyag.
Kanyang aaliwin ang dusa n~g loob
dahil sa pagasang sinawi n~g lungkot;
sa boong magdamag,
ay di mang nagalay n~g munting pagtulog
kung di pawang sakit, dalita't himutok.
Subali't nabiglang natigil sa landas
abang si Ruperto'y nang kanyang mamalas
na nagkukukutkot
doon sa libin~gan noong kulang palad
kasaliw sa hibik ang luhang nanatak.
N~guni't di napigil, sigabo n~g poot,
patakbong lumapit sa nagkukukutkot;
«¿Sino kang pan~gahas,
lilong gagambala, kay Tuning kong irog?
na namamayapa sa kanyang pagtulog?...»
Tugon n~g Rupertong wikang tumatan~gis
«¡Ay Tuning!... ¡ay Tuning! ¡maawa ka lan~git!...»
at tuloy lumuhod,
sa harap ni Osong at siya'y humalik
kasabay n~g yakap na lubhang mahigpit.
Ang poot ni Osong, lalong naglagablab
kanyang iniwaksi, ang pagkakayakap;
abang si Ruperto,
sa maruming lupa'y nasubasob agad
at napahandusay sa libing n~g liyag.
Sinakyan ni Osong; pinigil sa batok
at ang sundang niya'y madaling binunot,
bago iniyakmang
«¡Papatayin kita!... ¡dapat kang matapos
nang makilala mo kung sino ang Diyos!...
¿At bakit nan~gahas dito sa libin~gan?
¿bakit huhukayin ang sinta n~g buhay?
¡pusong walang bait!
kahi't anong sama, n~g taong sino man
kapagka namatay, dapat mong igalang..»
«¡Tuning ko! ¡Tuning ko!» ang nagiging tugon
«¡oh, anong lupit mo, kay lakas mo n~gayon!.»
tinablan n~g sindak,
ang ating binatang may n~gitn~git na Osong,
at ang yapus niya'y ¡tunay palang ulol!
Tuman~gis ang puso, nagluksa ang dibdib,
sisi, habag, hapis, sa kanya'y naniig,
kaya't ibinan~gon;
«¡Diyos ko! ¡Diyos ko! ¡mahabaging lan~git,
pawa na bang gabi, itong tinatawid!...
At bago niyakap, kaharap na baliw
«Sa aking inasal ako'y patawarin ...»
tumbas ni Ruperto
ay isang mataos, halik na mariin,
«¡Tuning n~g buhay ko, kay sarap mo giliw!...»
«¡Diyos ko! ¡Diyos ko!» ang hibik n~g Osong,
«¡pagkalupitlupit lakad n~g panahon!...»
at kanyang inakay
abang si Ruperto't wikang idinugtong
«¡Tayo na! ¡tayo na!...» at sila'y yumaon.
Habang lumalakad, dalawa'y nagsabay
na isinusumpa ang abang namatay:
«¡Oh, Tuning! ¡oh, Tuning!...
¡ikaw n~ga ang sanhi n~g lahat n~g lumbay
n~gayo'y tinatawid nitong aming buhay!...
At pawa n~g gabing lubhang masusun~git
na kasindaksindak, tanghalan n~g sakit,
ang siyang sa n~gayo'y
laging nilalayag n~g palad na amis,
ikaw, ikaw Tuning, ang dahil n~g hapis ...
N~guni't masaklap man ang nasapit naming
laging naglalayag sa gabing madilim,
pumayapa lamang
ikaw sa tahimik, mapanglaw na libing
at sa amin yao'y kapalaran na rin ...»
At doon natapos, ang lahat n~g sumpa
doon din tumulo mapait na luha;
¡oh, kahabaghabag
na palad ni Tuning, babaing naaba
natan~gi ang lan~git, siyang nagluluksa!...
¡Oh, taksil na pita sa dan~gal at yaman,
ang lahat n~g ito'y iyong kasalanan;
ang busabusin mo,
kahi't man umidlip doon sa libin~gan
sumpang sunodsunod, walang katapusan!...
Pagka't sa bayan mang sinilan~gan niya,
bawa't makabatid ay napapatawa
at tan~gi sa sumpa,
paghabag, pagiring ay isusunod pa:
¡Nasawing Pagasa!... ¡Nasawing Pagasa!...