(De Eube el Odeso.)
Trankvila stela nokto kaj trankvila senlima maro. Kun meza rapideco
sxovas sin sur la mara ebenajxo, unu post alia, tri hispanaj "karaveloj"
de la XV centjaro. Mizeraj, facile rompeblaj sxipoj; sxipanaron oni ne
vidas : gxi jam longe dormas; sur la ferdekoj oni vidas nur la senmovajn
gardstarantojn. Sed nur en la meza sxipo, kiu portas sur la rando la
surskribon "Santa Maria" kaj admiralan flagon sur la masto, en la
malvasta kajuto brulas lumo, kaj apud la tablo, kovrita de geografiaj
kartoj, sidas en profunda meditado la granda admiralo de Hispanujo,
Kristoforo Kolumbo. Dormo ne volas tusxi liajn okulojn. Jam la duan
nokton la admiralo ne kusxigas sin, la duan tagon turmentas lin unu sama
premanta penso. Ankoraux du tagoj--kaj, se li ne renkontos teron, la
sxipoj iros returne Hispanujon. Hieraux la sxipanaro arogante sciigis,
ke gxi ne volas iri plu, kaj kun granda malfacileco la admiralo elpetis
de gxi limtempon de tri tagoj. La suno mallevigxis kaj denove levigxis,
--antaux li etendis sin tiu sama senlima ebenajxo da trankvila mistera
akvo. Estas vero, ke hodiaux la maro alportis du verdajn brancxetojn,
ian pikan arbetajxon, tabulon kaj rabotitan bastoneton--sendubajn
signojn de proksimeco de tero. Ankaux sen tio cxi li scias, ke tero
sin trovas antaux li, ke tiu cxi tero estas proksima, sed cxu li havos
tempon veni al gxi en tiuj cxi du tagoj? Gxuste antaux unu monato li
renkontis ion similan je rompita masto : la mara fluo forportis gxin
malproksimen; post kelkaj tagoj--akvokreskajxon kaj unu ecx kun
viva kankro, kaj birdojn oni vidis ankoraux antaux du semajnoj. La
tero, kompreneble, estas proksima, eble en la interspaco de nur kelkaj
tagoj da vojo, sed kie preni tiujn cxi kelkajn tagojn? Kaj ankoraux
antaux tri horoj la admiralo kaj kontrolisto de la ekspedicio, Rodrigo
Sanchez, vidis sur la maro iajn briletantajn lumetojn, sed la sxipoj,
kompreneble, venis jam al tiu loko, kie la lumoj estis viditaj,--kaj
cxiam ankoraux oni ne vidas la atendatan bordon. Suficxe da eraroj : jam
du fojojn, la 25-an de Septembro kaj la 7-an de Oktobro, ili eraris,
vidante imagatan teron, kaj ambaux fojojn tiuj cxi eraroj terure influis
la sxipanaron. Hodiaux la tutan tagon la admiralo estis forte ekscitita,
kaj nur la fiereco ne permesis al li pasigi la tutan tagon sur la
ferdeko, avide celante la rigardon en la puran horizonton. Kaj antaux
unu horo, jxetinte la lastan rigardon, plenan de muta malespero, sur
la malluman mason da akvo, li kun kasxita turmentigxo deiris en sian
kajuton. Ankoraux 48 horoj--kaj cxio estas perdita!
Jes, cxio estas perdita. Rompita, neniigita, polvigita estas la
granda celo de lia vaga vivo. Oni ne povas iri, se la piedoj estas
ligitaj, oni ne povas batali, se oni elsxiras el la manoj la lastan
batalilon. La cxielon kaj la homojn li povas voki kiel atestantojn, ke
li faris cxion, kion li povis kaj devis fari. Kiam en lia kapo plene
formigxis la plano de lia entrepreno, li estis vigla, plena de fortoj
kvardek-ok-jara viro,--kaj nur nun, kiam grizeco dense argxentigis
liajn harojn, kiam li havas jam la agxon de 66 jaroj, nur nun li ricevis
la eblon alpasxi al la efektivigo de tiu cxi plano. Tutan serion da
jaroj li sendeklinigxe iris al la elektita celo, kaj ne estis tago,
en kiu li ne pensus pri gxi, kaj ne estis ofero, kiun li ne alportus
por gxi. Li venkis cxiujn malhelpojn, kiujn tiel malavare prezentis al
li la kruela sorto, li venkis ecx la tempon mem. Preskaux sepdekjara
maljunulo, li enportis en sian aferon fresxecon de la plej bonaj jaroj
de juneco, kaj kun heroa trankvileco li komencis la ekspedicion, kiu
ektimigis ecx la kuragxajn maristojn de Palos. Li faris cxion de sia
flanko, kaj nun li estas preta pensi, ke super li pendas ia malbeno.
Travivi tion, kion li travivis, penante pri la efektivigo de siaj planoj
--estis jam tro multe; sed esti sur la vojo al ilia efektivigo, trairi
naux dekonojn de tiu cxi vojo kaj ekiri returnen, nenion farinte--
tio cxi estis tro multe ecx por liaj fortoj! Tio cxi estis neauxdita,
nekredebla moko de la sorto, tio cxi estis bato, kiu estis kapabla rompi
ecx lin!
Kaj en la malvasta kajuto de "Santa Maria" en tiu cxi turmenta nokto
la admiralo en pensoj travivis sian tutan pasintan vivon. Oni diras,
ke se homo komencas rememori sian tutan travivitajxon, tio cxi estas
signo de lia proksima morto. Al li ankaux minacas morto, se ne fizika,
tiam ankoraux pli terura--morala. Povas esti, ke pro tio cxi li
senvole turnas sin antauxen. Jen li, plej maljuna el la kvar infanoj
de Dominiko Kolumbo, itala komercisto de drapoj, estante ankoraux
preskaux infano, la unuan fojon iras en la maron. Li jxus forlasis la
universitaton, li, dekkvarjara gracia bela knabo. Li veturas sur italaj
sxipoj en Malgrand-Azion, Anglujon, Portugalujon, al la bordo de Gvineo.
La vojagxoj disvolvas lian fortan naturan sagxon kaj kun la jaroj
ellaboras el li bravan mariston. La Genua respubliko konas lin, kiel
bonan mariston, kaj en la milito kun Venecio gxi faras lin komandanto
de galeroj. Lia nomo estas suficxe konata en Italujo, kaj la Neapola
regxo faras lin estro de la ekspedicio kontraux la piratoj de Tuniso.
Kun sia kutima kuragxo li kondukas siajn sxipojn kontraux la sovagxaj
korsaroj. Sed la sxipanaro montrigxas ne inda je sia estro : gxi timas
la rabistojn, kaj jam antaux la bordo de Berberujo gxi faras ribelon.
La sxipanoj postulas, ke oni iru returnen. La estro de la ekspedicio
konsentas plenumi ilian postulon; li levas la velojn; la sxipanoj,
konvinkitaj, ke ili iras returnen, trankviligxas, kaj la sekvantan
matenon ili kun miro ekvidas la bordon de Afriko. Tiel pasas dudek
jaroj, plenaj de vojagxoj, ventegoj, renkontoj, aventuroj,--pasas
preskaux nerimarkite. Havante la agxon de tridek kvar jaroj, en la tuta
floro de siaj fortoj, li venas Lisabonon. Tie li laboras super kartoj
kaj globoj geografiaj, kiuj turnas sur sin la atenton de la instruita
mondo, korespondas kun instruituloj. Poste li denove estas sur la maro :
li nagxas al la malproksimaj bordoj de Islando. Reveninte Lisabonon, li
diras al frauxlino Felipa Perestrello tion, kion li jam longe sentas,
kiam li sxin renkontas : ke li sxin amas. Frauxlino Felipa sentas tion
saman : la majesta figuro de la kuragxa maristo, lia nekasxita rigardo,
kiu brilas per tia mirinda fajro, lia nobla elokventeco--cxio en tiu
cxi neordinara persono de longe profunde frapis sxian imagon. Kaj sxi
farigxas lia edzino. En tiu tempo jam en lia kapo komencas formigxi la
plano de lia granda entrepreno. La patrino de lia edzino transdonas
al li la kartojn kaj tagolibrojn de sia mortinta edzo, Bartolomeo
Munhiz Perestrello, gubernatoro de la insulo Porto-Santo, kaj sxi ne
povas kompreni tiun gxojon, kiun kauxzas al sxia bofilo la amaso da
flavigxintaj paperoj. Kaj dume por li tio cxi estas tuta trezoro, kaj
li tutajn tagojn sidas super ili kaj kun gxojo trovas en ili jesigon
de liaj teoriaj supozoj. En tiu cxi sama tempo li dauxrigas labori
super siaj kartoj, partoprenas en la portugalaj ekspedicioj al la
bordo de Gvineo, cxion auxskultas, cxiujn eldemandas, korespondas kun
sia instruita amiko Pauxlo Toscanelli, al kies leteroj li tiom multe
dankas. Poste la malgranda familio forlasas Lisabonon kaj translogxigxas
sur la insulon Porto-Santo. Tie cxi li konstante renkontigxas kun
vojagxantoj, kiuj veturas al la bordo de Gvineo aux revenas de gxi, kaj
iliaj komunikoj, la interparoloj kun ili cxiam pli kaj pli ekflamigas
lin. Lia multjare ellaborita projekto jam ricevis precizajn, difinitajn
formojn : siajn supozojn, naskitajn per la legado de Aristotelo, Plinio,
Strabono, li fortigis per multo da faktoj, kiujn li kolektis; la karto
de Toscanelli, kiun tiu cxi alsendis al li, tute konsentas kun liaj
konkludoj. Cxio estas klara kiel tago : kiu havos suficxe da kuragxo,
por tratrancxi la misteran maron, kiu etendas sin post la Gibraltara
pordego, tiu trovos la sercxatan plej proksiman vojon al Hindujo. Li
havos por tio cxi suficxe da kuragxo, sed li ne havas la materialajn
rimedojn. Oni devas trovi tiujn cxi rimedojn, oni devas trovi fortan
manon, kiu povus subteni lin. Jen kial li denove venas Lisabonon,--kaj
de tiu cxi minuto komencigxas la granda dramo, kiu dauxras tutan serion
da jaroj.
Jen li, modeste vestita alilandulo, metas sian projekton al la
favora trarigardo de lia regxa mosxto, la regxo de Portugalujo. Tio cxi
estas lia unua pasxo sur tiu pikajxa vojo, sur kiun kondukis lin la
malfelicxo esti naskita neordinara homo. La sorto volas, ke li, kiu tiel
bone ellernis la maron kun gxiaj ondegoj kaj ventegoj, akiru ankoraux
pli gravan scion--scion de la homoj. Lia regxa mosxto, Johanno II de
Portugalujo, ekinteresigxis je la propono de la malricxa Genuano kaj
difinas komision por trarigardo de tia neauxdita projekto. Forta eraro :
kion povas kompreni en tio cxi tiu cxi komisio? Gxi estas dispremita
de gxia grandeco, kaj al la regxo oni raportas, ke la projekto de la
Genuano Kristoforo Kolumbo estas sensenca kaj meritas nenian atenton.
Kun tio cxi li povas ankoraux pacigxi : li laboris super sia projekto
ne kun la celo konvinki pri gxia efektivigebleco malsagxulojn. Sed kiam
la regxo, ne metinte atenton sur la raporton de la komisio, malaltigxas
al sxtelado, kiam li, postulinte liajn paperojn kvazaux por persona
trarigardo, sekrete, sen lia scio preparas ekspedicion,--li estas
profunde indignigita. Nur unu fojon la sorto batalas por li : ventego
apenaux ne dronigis la sxipojn, kiuj volis sxteli lian gloron, kaj la
timema ekspedicio venas returnen. Lia indigno estas senlima; neniam
lia kredo je homoj, je ilia honesteco ricevis tian fortan frapon.
Kaj kiam la regxo, komprenanta, kiu staras antaux li, proponas al li
denove komenci traktadon, li fiere rifuzas cxiajn komunikigxojn kun tia
regxo. Ne, jam pli bona estas malricxegeco kaj nekonateco, ol esti tiel
malhoneste trompata ankoraux dek fojojn. Li rifuzas, kaj se ne venus
la morto de la edzino, kiu lasas al li malgrandan filon, li trankvile
pacigxus kun tiu cxi unua malsukceso. Sed ankaux tiun cxi baton li
elportas kun tia sama vireco, kun kia li renkontadis kaj elportadis
la marajn ventegojn. Tiam li rememoras, ke li estas Genuano, kaj li
forlasas Portugalujon, por proponi la efektivigon de sia granda plano al
tiu, kiu la plej multe tion cxi meritas--al sia patrujo.
Kaj jen li denove estas en la patrujo. Multo da jaroj pasis de la
tempo, kiam li forlasis la patran urbon, kaj kun forta espero li nun
eniras en gxin. Kvankam li estas malricxe vestita, kvankam li estas
preskaux almozulo, sed li alportas al la urbo regxan donacon : li
proponas al gxi sian projekton. Sed la patrujo tute ne povas nun pensi
pri li. La urbon Kaffa en Krimo okupis la turkoj kaj al la Genua sxiparo
minacas ekstermo. Krom tio la projekto estas tute fantazia kaj meritas
nenian atenton. Kaj se en Portugalujo oni volis cxirkauxsxteli lin, en
la patrujo la renkonto montrigxas ankoraux pli malbona : tie almenaux
trovigxis homoj, kiuj povis lin kompreni,--tie cxi lia propono estas
renkontita per malsagxa mokado. La espero distrigxis, kiel fumo, kaj
montrigxas, ke li absolute ne havas, kion fari en la patrujo. Kaj kun
maldolcxo en la koro li forlasas Genuon por nova migrado kaj novaj
provoj.
Cxiuj konas la malgxojan historion de tiuj cxi provoj, sed kiu scias,
kion li travivis en la tempo de ili? Li estas en Hispanujo, en la
cxirkauxajxoj de Palos. Laca kaj cxirkauxsxirita, preskaux duonnuda, li
vagas kun la malgranda filo sur la brakoj kaj kun brulanta turmentigxo
auxdas, kiel la infano, premata de malsato kaj soifo, balbutas pri pano
kaj akvo. Dank' al Dio, jen estas monahxejo de franciskanoj, kaj eble
tie li povos ion elpeti por la malfelicxa infaneto. Kaj li, kiu iam
komandis la sxipojn de la Genua respubliko, kiel almozulo haltas apud
la pordego de la monahxejo kaj pelas la pordiston pri krucxeto da akvo
kaj peco da pano por sia infano. En tiu cxi minuto preteriras la abato
de la monahxejo, la nobla Juan Perez de Marchena. Estu por cxiam benita
tiu cxi okaza renkonto, kiu donis al li la plej bonan amikon, sen kies
helpo li eble neniam ekvidus tiun cxi maron! Se li atingos sian celon
kaj plej mallonga vojo al Hindujo estos eltrovita, la mondo dankos tion
cxi tiom same al Perez de Marchena, kiom al li, Kristoforo Kolumbo. Ho,
li rekompencos inde tiun cxi luman noblan kapon! Jen li, frapita de la
majesta eksterajxo de la cxirkauxsxirita migranto, haltas kaj demandas
lin, kiu li estas. Kaj la migranto komencas rakonti pri sia malgxoja
migrado kaj ne sen miro trovas en la monahxo-franciskano homon, kiu
tute lin komprenas. Oni gastame invitas lin esti gasto en la monahxejo;
la abato sendas en la urbon Palos inviti sian amikon, la kuraciston
Fernandez, kaj en la modesta Andaluza monahxejo komencigxas varmaj
priparoladoj de lia projekto. Jes, tiuj cxi homoj komprenas lin, antaux
tiaj homoj estas inde paroli. Li entuziasmigas ilin per sia flameco kaj
elokventeco; ili kune pentras belajn pentrajxojn de la estonteco, kreita
per la efektivigo de lia ekspedicio, kaj Perez de Marchena direktas
lin al la regxa kortego. Lia filo restos tie cxi en la monahxejo por
edukado, kaj li kun la letero de la abato al Talabera, la konfesprenanto
de la regxino, devas veturi Kordovon. Talabera estas persono influa, kaj
la amikoj disiras, plenaj de la plej lumaj esperoj.
Li venas Kordovon kaj prezentas sin al Talabera. Neniam li forgesos,
per kia fiera rigardo renkontis lin la konfesprenanto de la regxino.
Li estas vestita malricxe kaj malbone; lia parolo tuj montras en li
alilandulon : sendube tio cxi estas unu el tiuj multegaj aventuristoj,
kiuj nur sercxas okazon kapti fisxojn en malklara akvo. Lia projekto?
Talabera bonkore auxskultas tiun cxi sensencajxon kaj li ne dubas, ke
la kreinto de la projekto mem ne povas kredi tian absurdon, t. e. ke
antaux li staras simple lerta cxarlatano. Sed li tro bone konas la
homan animon, por permesi, ke oni lin tiel senceremonie trompu. Ne,
li absolute per nenio povas servi al la petanto : la projekto estas
infane naiva, kaj li kompreneble ne povas raporti pri tiaj aferoj al la
regxaj mosxtoj. Cxu Juan Perez pensis pri tia akcepto, kiam li skribis
sian leteron al Talabera? Ankoraux unu fojon oni devas humiligxi al la
forto de la cirkonstancoj kaj al la forto de la malklereco kaj sercxi
aliajn vojojn al la regxa trono. La someron kaj auxtunon li logxas en
Kordovo, faras konatecojn kaj trovas ecx amikojn por sia afero : la
edukanton de la regxaj infanoj, lian fraton, la nuncion de la papo kaj
la regnan financestron de Kastilujo. Tiuj cxi personoj bone konas la
kortegon, cxiujn gxiajn enirojn kaj elirojn. Estas necese prezenti lin
al la cxefepiskopo de Toledo, Pedro Gonzalez de Mendoza, kies vorto cxe
la kortego havas pli grandan signifon, ol la opinioj de Talabera. La
geregxoj nenion entreprenas sen la konsilo de tiu cxi grava persono. Tio
cxi estas la plej certa vojo, kaj gxi efektivo alkondukas al la dezirita
celo : Mendoza arangxas por li auxdiencon.
Trankvile kaj fiere li aperas antaux la regxa paro. Li estas malricxe
vestita, sed lia parolo spiras konscion de sia propra indo, liaj certaj
klarigoj montras en li rimarkindan mariston, ecx instruitulon, kiu
longe kaj multe pensis pri tio, kion li parolas. Li nenion petas : li
faras al Kastilujo kaj Leonujo preskaux fabelan proponon--ricxigxi
per plej facila rimedo : per efektivigo de lia projekto. Oni donu al
li la eblon iri en la maron--kaj li solvos la eternan problemon, li
trovos tiun cxi novan filozofian sxtonon--la plej mallongan vojon al
Hindujo,--kaj Hispanujo farigxos la plej ricxa lando de la mondo.
Kaj tiu cxi propono estas farata tiel simple, tiel memfide, ke antaux
la geregxoj staras aux frenezulo, aux efektive eksterordinara homo.
Tiun cxi demandon devas decidi instruitaj homoj; Talabera devas kunvoki
komision, por prikonsiderado de tia neordinara propono kaj raporti al
la regxaj mosxtoj pri la rezultatoj de la konsiligxo. La plua iro do la
afero dependos de la respondo de la komisio.
Kaj jen en la monahxejo de la Sankta Stefano la komisio komencas
la esploradon de lia projekto. Dio vidas, ke li estas bona katoliko :
cxu li ne pensas pri konvertado de idolistoj al kristaneco? cxu li ne
revas alporti cxiujn siajn estontajn ricxecojn al ankoraux pli granda
celo--liberigo de la tombo de Dio? Sed la membroj de la komisio estas
profundaj malkleruloj. Ili citas Lactantius'on kaj diras, ke la projekto
kontrauxparolas al li, sekve gxi estas sensenca kaj ecx hereza. Jes,
Lactantius! Sendube li estis granda homo kaj bona kristano, sed tio
cxi ne malhelpis al li skribi malsagxajxojn pri la formo de la tero.
Li legis kaj relegadis tiun cxi malfelicxan lokon el la III libro de
la "Diaj instruoj"; per tiu cxi loko oni pikadis al li la okulojn, gxi
apenaux ne mortigis lian grandan entreprenon; li scias gxin parkere.
"Kiu estas tiom senprudenta, ke li povas kredi, ke ekzistas homoj, kiuj
iras kun la piedoj supre kaj tenas la kapon malsupren; ke cxio, kio tie
cxi kusxas, tie pendas, ke la herbo kaj arboj tie kreskas malsupren, ke
pluvo kaj hajlo falas tie de malsupre supren?" Kaj jen tiu cxi mizera
rimarko apenaux ne mortigis la celon de lia tuta vivo! Poste venas cito
el Auxgustinus : "instruo pri antipodoj estas nekonforma al la principoj
de la religio, cxar tio cxi signifus, ke ekzistas homoj, kiuj ne devenas
de Adamo, cxar estas neeble, ke ili estu transirintaj trans la oceanon,
kiu cxirkauxas la tutan teron!"
Poste venas jam simple malsagxajxoj, ekzemple de tia speco, ke
la ekspedicio ne povos veni returnen, cxar la sxipoj, dank' al la
elfleksiteco de la tero, devus nagxi de malsupre supren. Kaj li devis
disputi kun tiuj cxi sovagxaj malkleruloj kaj ankoraux danki Dion, ke
oni ne kulpigis lin je herezo kaj ke prosperis al li konvinki almenaux
kelkajn personojn. Sed la plej granda parto de la membroj de la komisio
firme decidas, ke la projekto senkondicxe estas absurda. Kaj dum dauxras
la disputoj inter ili, la geregxoj, okupitaj je milito, forveturas
Kordovon, kaj la konsiligxoj de la komisio cxesas.
Nun komencigxas la tagoj de liaj plej pezaj suferoj. Li sekvas post
la kortego. Denove li komencas eldonadon de kartoj, kaj jaro post jaro,
kvar malfacilajn jarojn, iel trabatas sin, ne forlasante sian celon,
atendante, kiel almozon, kiam al la regxaj mosxtoj placxos rememori
pri la malricxa Genuano. Jes, kvar senfinaj, teruraj jaroj, plenaj
de transiroj de espero al malespero, de revo pri estontaj ricxecoj
al malsato, al malfacila batalado pro peco da pano. Li sendas sian
fraton Anglujon, al la regxo Henriko VII, por fari en lia nomo proponon
elsercxi vojon al Hindujo. Sed la frato revenas kun malgxoja respondo.
Ankoraux unu bato kaj ankoraux unu fojon oni devas humiligxi. Grizeco,
kiu jam longe montrigxis en liaj haroj, cxiam pli kaj pli blankigas lian
noblan kapon, sed antaux lia energio estas senforta ecx la tempo mem. Li
havas jam la agxon de 65 jaroj, kiam la regxo denove kunvokas komision.
Kaj Talabera kun plena plezuro faras al la regxo raporton en gxia nomo :
la projekto de Kristoforo Kolumbo estas simple sensencajxo. Sed la
konvinkitaj de la membroj de la komisio fine elpasxas por li. Ili aperas
antaux la regxo kaj defendas lian planon, kaj eble nur dank' al tiu cxi
defendo la regxo promesas denove trarigardi lian proponon--post la
fino de la milito kun la Mauxroj.
Tio cxi estas super cxiuj homaj fortoj! Malespero lin atakas : oni
povas pensi, ke tiuj cxi sinjoroj esperas, ke li neniam mortos. Li
turnas sin al la ricxa grandsinjoro Medinaceli, sed tiu, kvankam ecx
kunsentas al li, ne povas armi ekspedicion : tio cxi estus konkuri kun
la regxo mem. Nur li kaj la cxielo scias, kion li travivis en la dauxro
de tiu tempo! Fine el tiu cxi mallumego ekbriletas radio da lumo : la
regxo de Francujo afable invitas lin al si. Lia energio denove vekigxas
en sia tuta forto. Sur hispanaj aux francaj sxipoj--li enpenetros en
tiun cxi kvazaux ensorcxitan por li maron! Li rapidas al Perez. Antaux
ses jaroj li forlasis la Palosan monahxejon, kaj forte maljunigxinta li
nun denove eniras en gxin. Granda estas la malgxojo de la nobla Perez,
kiam li auxdas la longan rakonton de sia amiko pri liaj malsukcesoj.
Cxu efektive lia patrujo montrigxos tiel blinda, cxu efektive gxi
permesos, ke alia nacio efektivigu la grandan planon de lia amiko? Tio
cxi ne devas esti! Kaj li petas Kolumbon atendi, gxis li faros la lastan
provon. Iam li estis konfesprenanto de la regxino, kaj nun li skribe
petas sxin permesi al li veni al la kortego por defendi la projekton
de sia amiko. Ne sen maltrankvilo la amikoj atendas la respondon de la
regxino. Fine gxi estas ricevita : al Perez de Marchena estas permesite
veni al la kortego kaj Kolumbon oni petas atendi iom kun sia forveturo.
Tiam Perez aperas antaux la regxino. Kun flama elokventeco li defendas
la planon de sia amiko. Li montras al la regxino la grandegajn sekvojn
de la malkovro de nova vojo; li antauxdiras al sxi, ke ondegoj da oro
enversxigxos Hispanujon; li prezentas al sxi, la pia regxino, pentrajxon
de vasta kristana predikado, parolas al sxi pri la milionoj da novaj
servantoj de Kristo kaj pri tio, ke la savo de tiuj cxi milionoj da
animoj apartenos antaux cxio al sxi kaj jam poste al Kristoforo Kolumbo,
kiu montros la vojon al tiuj cxi pereantaj animoj. Antaux tia pentrajxo
la regxino ne povas sin reteni, kaj sxi difinas komisiulojn por trakti
kun Kolumbo.
Pasis multe da tempo de la tago, kiam li respondis per fiera rifuzo
la proponon rekomenci traktadon kun la regxo de Portugalujo, sed, kiel
antauxe, antaux la komisiuloj nun aperas ne petanto, sed batalanto por
la majesteco de sia ideo. Li metas siajn kondicxojn : li, Kristoforo
Kolumbo, estos farita granda admiralo de Hispanujo, li estos farita
vicregxo de la nove malkovrotaj landoj, li ricevos la dekonon de cxiuj
multekostaj produktajxoj, kiuj estos akiritaj en tiuj cxi landoj.
La rajton por siaj postuloj li pagis per kara kosto, kaj vane la
indignigita Talabera krias pri avideco kaj aroganteco de la Genua
cxarlatano. Li ne miras Talaberan. Sed li estas frapita kaj profunde
indignigita, kiam oni raportas al li en la nomo de la regxino, ke
liaj postuloj estas iom tro grandaj kaj ke estus bone, ke li ilin
malgrandigu. La regxino, kiel sxajnas, pensas, ke antaux sxi staras
vendisto, kiu postulas tri fojojn pli multe, por ke li havu, de kio fari
rabaton. Sed li scias pli ol sxi, kion li povas postuli, kaj li petas
raporti al la regxino, ke li povas konsenti neniajn cedojn. Lia rifuzo
estas preskaux rifuzo de la celo de sia vivo; gxi estu tiel, sed li ne
konsentos malnoblan malaltigxon. Kaj li forveturas, kun firma decido
forlasi por cxiam tiun cxi sendankan landon.
Sed dum li, kun premanta malgxojo en la koro, veturas sur la vojo
al Grenado, en Santa Fe estas decidata lia sorto. La regna financestro
de Kastilugo kaj Sant-Angel, la kolektisto de la depagoj por pregxejoj
--du sagxaj homoj--decidas alpasxi al la lasta rimedo. Ili petas
auxdiencon cxe la regxino kaj petegas sxin ne rifuzi la postulojn de la
fiera Genuano. Ili estas financistoj, kaj neniu povas montri al Isabella
pli bone ol ili cxiujn profitojn de la efektivigo de lia projekto.
Kredeble iliaj paroloj estas konvinkaj, se la entuziasmigita regxino
ekkrias, ke sxi prodonos siajn briliantojn, por armi ekspedicion. Tiam
Sant-Angel respondas al sxi, ke tia ofero ne estas bezona, cxar li estas
preta doni al la regxino rimedojn prunte el la pregxejaj enspezoj. Kaj
el Santa Fe al Grenado jam rapidas kuriero, atingas la malricxe vestitan
vojagxanton apud Grenado kaj raportas al li, ke sxia mosxto la regxino
de Kastilujo petas lin reveni en Santa Fe. Denove la malvarma malespero
cedas lokon al ekbrilo de luma espero, kaj li turnas la cxevalon
returnen. Li estas en Santa Fe, li estas akceptita de la regxino; la
17-an de Aprilo de la jaro 1492 li subskribas la kontrakton. Nun li
estas sur la vojo al sia celo. Dum dauxras la preparoj al la ekspedicio,
li estas bona gasto cxe la geregxoj; kun plezuro ili auxskultas lin,
kiam li, plena de junula flameco, parolas al ili pri la konvertado de
la idolistoj de Azio al kristaneco kaj modeste komunikas al ili siajn
esperojn efektivigi ankoraux pli altan celon de sia vivo--oferi la
kolektotajn de li ricxecojn por la liberigo de la tombo de Kristo. La
pia regxino auxskultas kun profunda intereso sian noblan kunparolanton.
Tiuj cxi tagoj almenaux iom rekompencas lin por la malfacila pasintajxo.
Kaj fine venas la longe dezirita minuto : li kolektas en Palos bravulojn
por siaj tri karaveloj. Sed la bravaj maristoj de Palos estas timigitaj
de lia ekspedicio. Kun helpo al li venas la kuragxa maristo Marteno
Alonzo Pinzon; li entuziasmigas per sia ekzemplo la sxipanojn, kaj en
vendredo, la 3-an de Auxgusto, la tri karaveloj fine forpusxas sin
de la bordo, plenigita de popolo, kaj sub krioj de bondeziroj de la
rigardantoj ili kuragxe elveturas renkonten al la malluma estonteco.
Fine efektivigxis lia revo, fine li estas sur la maro! Sed ankaux sur
la maro, kiel sur la tero, la sorto dauxrigas metadi al li malhelpojn.
La direktilisto de "Pinta", subacxetita de gxia mastro, difektas la
direktilon, por ke la karavelo reiru Paloson. Kvar semajnoj pasas por
la bonigado de la karaveloj apud la Kanariaj insuloj; la sxipanoj
krias, ke tio cxi estas malbona antauxsigno. Cxio timigas tiujn cxi
malsagxulojn--ecx la vulkano Teneriffa. Ju pli profunde li penetras en
la oceanon, des pli granda cxiufoje estas la teruro de la sxipanoj. En
la interspaco de ducent mejloj de la insulo Ferro komencigxas deklinigxo
de la magneta montrilo--nova teruro por la sxipanoj. La admiralo devas
malaltigxi al la plej malagrabla ruzo : konduki du taglibrojn, unu--
veran--por la geregxoj, la duan--kun pli malgrandigitaj mezuroj de
la traveturita vojo--por la timema sxipanaro. La malkontenteco de
tiu cxi lasta kreskas kun cxiu tago, kaj jen hieraux gxi akceptis la
formon de nekasxita ribelo. Kion povas fari li sola kontraux cent dudek
homoj? Kiel dronanto kaptas pajleton, tiel li sercxas savon en tritaga
limtempo. Se en la dauxro de tiuj cxi 72 horoj li ne ekvidos teron--li
ekiros returnen. Cxio estas metita sur la karton : lia tuta vivo. Dek
ok jarojn li kun fera energio iradis al sia alta celo, dek ok jarojn,
plenigitajn de obstina laborado de la kapo, malsukcesoj, disrevigxoj,
malricxegeco kuj ecx mokoj kaj ofendoj. Jes, ecx ofendoj. Cxu en Genuo
kaj en Hispanujo oni ne nomadis lin revisto kaj frenezulo? Cxu ecx la
strataj buboj de Kordovo, renkontante lin, ne montradis sur sian kapon,
amuzigxante je li, kiel je frenezulo? La envio kaj senkauxza blinda
malamo de liaj malamikoj iris ankoraux pli malproksimen : lin, kiu
oferis sian tutan vivon al granda afero, lin oni malhonoris per la nomo
cxarlatano! Sed li cxion elportis, cxion! La malricxegeco, malsato,
fatalaj malsukcesoj, sovagxa malklereco, mokoj, kalumnioj--cxio tio
cxi estis venkita de la superhoma forto de lia persisteco, kaj fine
venis tiu granda tago, kiam li levis la velojn en la haveno de Palos.
Granda tago. Kaj jen nun, kiam cxiuj rigardoj estas direktitaj sur
lin, kiam la tuta mondo kun pasia scivoleco atendas la rezultaton de
la heroa entrepreno, kiam restas fari nur kelkajn pasxojn por pravigi
siajn esperojn kaj la esperojn de siaj nemultaj varmegaj amikoj, por
kroni tiujn cxi dek ok jarojn--nun li estos devigita ekiri returnen!
Kun honto kaj malhonoro li revenos Hispanujon, kie la ekflamema regxino
povas jxeti al li en la vizagxon la nomon de trompisto, kie la malamikoj
mokados lin, la mizeran aventuriston, kaj jam neniam, neniam li havos la
eblon efektivigi sian amatan revon! Malhonoro, malricxegeco kaj rompita
vivo--jen estas cxio, kio lin tie atendas,--kaj cxio tio cxi estas
nur tial, ke tiu cxi timema brutaro, kiu kusxas sur la ferdeko, estas
pli forta ol li sola, nur tial, ke en tiu cxi okazo maldelikata besta
forto havas pli grandan signifon, ol la spirita forto de genio! Se en
liaj manoj sin trovus la egido de Zeuxso, se per unu ekbato li povus
ekstermi tiun cxi tutan malkuragxan bestaron, li ekstermus gxin kaj li
sola irus antauxen. Sed la forto estas sur ilia flanko, kaj post du
tagoj la karaveloj ekiros returnen. La admiralo kun malespero apogis
la kapon sur la manojn, kaj la plauxdado de la akvo sur la flankojn de
"Santa Maria" sonis en liaj oreloj kiel funebra sonorado.
Jes, cxio, cxio pereis. La tuta vivo, cxiuj laboroj kaj esperoj--
cxio estas neniigita, kaj neniigita gxuste tiam, kiam cxio kunigxis, por
pravigi ilin, por elmontri la gxustecon de liaj supozoj! Serio da faktoj
pruvis, ke tero sin trovas en la okcidento, la transflugo de birdoj
klare parolas pri la proksimeco de tiu cxi tero, la hodiauxaj trovoj
povus konvinki ecx liajn plej obstinajn kontrauxulojn. Cxio diras, ke
li divenis la grandan sekreton de la oceano,--kaj en tiu cxi sama
tempo li, kiel ligita aglo, devas tordi sin en siaj ligiloj, ne povante
eksvingi la potencajn flugilojn, por jxeti sin renkonte al tiu cxi tero,
kiun oni forprenas de li! Cxu tiuj cxi malsagxuloj komprenas, kion ili
faras, cxu ili komprenas, ke returnigxo gxuste nun estas por li pli
malbona ol morto,--cxu ili povas tion cxi kompreni? Cxu ili povas lin
kompreni?! Sur la tuta tera globo lin komprenas nur kelkaj dekoj da
kapoj tiel penetremaj, kiel li, kaj ekster ili--seninterrompa muro da
malamikoj, enviantoj kaj malkleruloj, kiuj malamas cxiun provon eliri
al lumo el tiu sovagxa nokto, al kiu ili memvole sin kondamnis. Kiel
gxoje krios tiu cxi sovagxa amaso, kiam li malhonore venos returne, per
kiaj mokoj gxi superjxetos lin, kun kia triumfo gxi kriados, ke gxi
estis prava kaj ke li estas simple frenezulo! Sed ne grava ankoraux
estas tio, ke li estos premita en koton kaj neniigita : terura estas
tio, ke lia ideo, lia infano, elnutrita per lia sxvito kaj sango, devos
perei kaj perei gxuste tiam, kiam gxia praveco estas metita ekster cxian
dubon. Cxu efektive li devas eltrinki ankoraux tiun cxi kalikon? Cxu
estis ne suficxa tio, kion li elsuferis--kaj por kio elsuferis? por
ke en la antauxtago de granda venko fali kiel ofero de blinda besta
forto?! Cxu efektive estis absolute nenia senco en tiuj tentoj, tra kiuj
lin kondukis la enigma sorto, kaj vane li kondamnis sin al la suferoj
de vaga vivo, malricxegeco kaj mokado de malsagxuloj?! Ne povas esti!
Ankoraux restis du tagoj, ankoraux ne cxio pereis. Ankoraux kvardek ok
horoj restas gxis la fino de tiu cxi batalo kun la lin persekutanta
fato--kaj li batalos gxis la fino mem! La admiralo fiere sin
elrektigis . . . kaj subite li eksxanceligxis, kvazaux en la tablon,
apud kiu li sidis, ekbatus tondra sago. De la antauxa karavelo ektondris
pafego.
Tero!!!
Estis la dua horo je mateno, la 12-an de Oktobro de la jaro 1492. Sur
la ferdeko de "Santa Maria" oni ekauxdis pasxojn de homoj, vekigxintaj
el dormo, kaj subite sur cxiuj tri sxipoj ekbruis la gxoja krio : "Tero,
tero!"
Li venkis. La admiralo--kaj de tiu cxi minuto vicregxo--malrapide
falis sur la genuojn, kaj neniam en la vivo liaj lipoj murmuris tian
varmegan pregxon. "Tero! tero!" gxoje ripetadis dekoj da vocxoj. La
admiralo mallauxte pregxis. "Te Deum laudamus, Te Dominum confitemur",
murmuris la lipoj de la admiralo. "Salve Regina" hxore bruis la
sxipanaro. Kaj kiam, klara kaj majesta, la admiralo aperis sur la
ferdeko, la sxipanaro kun estimego liberigis al li vojon, la sxipanoj
salutis lin per entuziasmaj krioj kaj, falante antaux li sur la genuojn,
kisis liajn manojn. Kaj li staris inter ili, kiel duondio, lumigita de
la unuaj radioj de la levigxanta suno, salutante per trankvila rideto
"sian" teron, kaj en liaj okuloj brulis la fajro de genio, kiu venkis
sian sorton. La nokto de lia vivo finigxis, kaj komencigxis hela, solena
tago.
* * * * *