De postdienst van Arras naar M. sur M. werd destijds nog verricht
door kleine postkarren uit den tijd van het keizerrijk. 't Waren
tweewielige rijtuigen op veeren, van binnen met leder bekleed, en
voor niet meer dan twee personen, een passagier en den postillon. De
wielen hadden lange naven, welke andere rijtuigen op behoorlijken
afstand houden, en die men nog in Duitschland op de wegen ziet. De
langwerpige brievenkist was achter de cabriolet en maakte er een
geheel mee uit. Deze kist was zwart en de cabriolet geel geschilderd.
Deze rijtuigen, van alle tegenwoordig bestaande geheel afwijkende,
hadden iets onbeschrijfelijk wanstaltigs en plomps; wanneer men
ze in de verte langs den weg zag voortbewegen, geleken zij op die
insekten, (termiten, geloof ik, geheeten,) met een dun voor- en zeer
dik achterlijf. Zij reden overigens zeer snel. De postkar, die alle
nachten te één ure, na de aankomst van de Parijsche postkar uit Arras
vertrok, kwam even vóór vijf uren 's morgens te M. sur M. aan.
Dien nacht stiet de postkar, bij het inrijden der stad M. sur M,
op den hoek eener straat tegen een kleine tilbury met een wit paard
bespannen, die van den anderen kant kwam, en waarin slechts één
persoon, een man in een mantel gewikkeld, zat. Het wiel der tilbury
kreeg een vrij harden schok. De postillon riep dien man toe stil te
houden, maar de reiziger hoorde niet en reed in vollen draf voort.
"Verduiveld! die man heeft haast," zei de postillon.
De man, die zich zoo haastte, was hij, dien wij in zulk een
bedroevenswaardigen zielestrijd gezien hebben.
Waarheen ging hij? Hij had het niet kunnen zeggen. Waarom
haastte hij zich? Hij wist het niet. Hij ging op goed geluk af
voorwaarts. Waarheen? Ongetwijfeld naar Arras. Wellicht ook naar
elders. Hij dacht hieraan bij wijlen, en dan ontroerde hij. Hij drong
in dezen nacht door als in een afgrond. Iets dreef hem, iets trok
hem aan. Niemand had kunnen zeggen, wat in hem omging; maar iedereen
zal 't begrijpen. Wie is niet, ten minste éénmaal van zijn leven,
de duistere spelonk van het onbekende binnengegaan?
Overigens was hij tot geenerlei besluit gekomen, had zich niets
voorgenomen, niets bepaald, niets gedaan. Geen zijner overleggingen was
beslissend geweest. Hij was meer dan ooit als in den eersten oogenblik.
Waarom ging hij naar Arras?
Hij herhaalde bij zich zelven, wat hij bereids tot zich zelf had
gezegd, toen hij de cabriolet van Scaufflaire huurde--dat, welke ook
de uitkomst mocht zijn, niets hem behoefde te weerhouden, met eigen
oogen te zien, in persoon over de zaken te oordeelen;--dat het zelfs
voorzichtig was te weten wat er gebeuren zou;--dat er geen besluit
was te nemen dan na wel onderzocht en overwogen te hebben;--dat
men zich op een afstand alles vergroot voorstelt;--dat eindelijk,
wanneer hij dien Champmathieu, een of anderen ellendeling, gezien had,
zijn geweten zich waarschijnlijk zeer verlicht zou voelen door hem in
zijne plaats naar het bagno te laten gaan;--dat, wel is waar, Javert,
alsmede Brevet, Chenildieu en Cochepaille, oude tuchtelingen, die hem
gekend hadden, er ook zouden zijn; maar zij zouden hem stellig niet
herkennen.--Hoe kon hij zich zoo iets in 't hoofd halen! Javert had
allen argwaan tegen hem opgegeven,--alle gissingen en vermoedens waren
op Champmathieu gevestigd, en niets is stijfzinniger dan gissingen
en vermoedens;--er was voor hem dus niet het minste gevaar te vreezen.
Dat het inderdaad een onaangename toestand voor hem was, maar dat
hij er wel uit zou komen;--dat hij in allen gevalle zijn lot, hoe
ongunstig het mocht wezen, in zijn handen had,--dat hij er meester
van was. Aan deze gedachten klemde hij zich vast.
In den grond van zijn hart ware hij toch eigenlijk liever niet naar
Arras gegaan.
Hij ging er evenwel heen.
Zich met dergelijke gedachten bezig houdende, legde hij de zweep
over zijn paard, dat in dien regelmatigen, vasten draf bleef, waarin
derdehalf uur in één uur wordt afgelegd.
Naar gelang het rijtuig voortging, voelde hij iets in zich, dat
achteruitging.
Toen de dag aanbrak was hij op het vlakke veld, en de stad M. sur
M. lag reeds verre achter hem. Hij zag 't aan den gezichteinder licht
worden; hij zag, zonder er op te letten, al de koude gestalten van
een wintermorgen voorbij zich heengaan.
De morgen heeft evenzeer zijn spookbeelden als de avond. Hij zag
ze niet; maar, zonder dat hij 't zelf merkte, voegden deze donkere
schaduwbeelden van boomen en heuvels iets sombers en treurigs toe,
aan de levende ongerustheid zijner ziel.
Telkens wanneer hij een eenzaam huisje aan den weg voorbijreed,
zeide hij bij zich zelven: daarbinnen zijn toch lieden die slapen!
De hoefslag van het paard, de bellen van het tuig, de wielen op den
weg brachten een zacht, eentonig geluid voort, aangenaam wanneer men
vroolijk, maar onaangenaam wanneer men treurig is.
't Was volkomen dag toen hij te Hesdin aankwam. Hij hield stil voor
een herberg, om zijn paard een weinig te laten uitrusten en het haver
te doen geven.
Dat paard was, gelijk Scaufflaire had gezegd, van het kleine
Boulonneesche ras, dat te dikken kop, te grooten buik en te korten
hals heeft, maar een breede borst, een breed kruis, fijne, gespierde
en forsche pooten; een leelijk, maar sterk en gezond paardenras. Het
voortreffelijke dier had vijf uren in twee uren afgelegd en had van
achter nog geen droppel zweet.
Madeleine steeg niet uit het rijtuig. De stalknecht, die de haver
bracht, bukte plotseling en beschouwde het linker wiel.
"Moet ge nog verder?" vroeg hij den reiziger.
"Waarom?" vroeg deze, steeds in gedachten verdiept.
"Zijt ge reeds ver gekomen?" hernam de knecht.
"Vijf uren van hier."
"Wel zoo!"
"Waarom verwondert u dit?"
De knecht bukte zich opnieuw, zag een poos zwijgend naar het wiel,
en zich toen oprichtende, zeide hij:
"'t Is mogelijk, dat dit wiel vijf uren heeft geloopen, maar stellig
zal het dit geen kwartier meer doen."
Madeleine sprong uit het rijtuig.
"Wat zegt ge, vriend?"
"Ik zeg, dat 't een wonder is, dat ge vijf uren hebt afgelegd, zonder
met uw paard in een sloot langs den weg te zijn gevallen. Zie slechts."
Inderdaad, het wiel was erg beschadigd. De stoot tegen de postkar
had twee spaken gebroken en de naaf doen barsten, waarvan de schroef
los zat.
"Is hier een wagenmaker, vriend?" vroeg hij den stalknecht.
"Welzeker, mijnheer."
"Wees dan zoo goed hem te halen."
"Hij woont twee schreden van hier. Hei, baas Bourgaillard!"
Baas Bourgaillard, de wagenmaker, stond voor zijn deur. Hij kwam,
onderzocht het wiel en zette een gezicht als een chirurgijn, die een
gebroken been ziet.
"Kunt ge dadelijk dat wiel herstellen?"
"Ja, mijnheer."
"Wanneer kan ik verder reizen?"
"Morgen."
"Morgen!"
"Er is voor een dag werk aan. Heeft mijnheer haast?"
"Groote haast. Ik moet uiterlijk over een uur vertrekken."
"Onmogelijk, mijnheer."
"Ik zal betalen wat ge vraagt."
"Onmogelijk."
"Nu, dan in twee uren."
"Vandaag is 't niet mogelijk. Er moeten twee nieuwe spaken en een
naaf worden gemaakt. Mijnheer kan niet vóór morgen vertrekken."
"Mijn zaak kan niet tot morgen wachten. Zoo ge een ander wiel naamt,
in plaats van dit te herstellen?"
"Hoe?"
"Ge zijt wagenmaker?"
"Gewis, mijnheer."
"Hebt ge niet een wiel te koop? ik zou dan dadelijk kunnen vertrekken."
"Een ander wiel?"
"Ja."
"Ik heb geen wiel voor uw cabriolet gereed. Twee wielen maken een
paar. Twee verschillende wielen passen niet bij elkaar."
"Verkoop mij dan een paar wielen."
"Alle wielen passen niet op alle assen."
"Beproef het eens."
"'t Is onnoodig, mijnheer. Ik heb niets dan karwielen te koop. In
dit plaatsje kent men geen andere."
"Zoudt ge mij een cabriolet kunnen verhuren?"
De wagenmaker had bij den eersten oogopslag gezien, dat de tilbury
een huurrijtuig was. Hij haalde de schouders op.
"Ge springt met de cabriolet, die men u verhuurt, aardig om! zoo ik
er een had, zou ik ze u niet verhuren."
"Nu, dan verkoopen?"
"Ik heb er geen."
"Wat! ook niet een karretje? ik ben niet keurig, zooals ge ziet."
"We zijn hier in een klein plaatsje. Ik heb in mijn wagenschuur,"
hernam de man, "wel een oude kales, die aan een burger in de stad
behoort, welke ze mij ter bewaring heeft gegeven en ze zelden of nooit
gebruikt. Ik wil ze u wel verhuren, wat kan 't mij schelen! maar de
burger mag ze niet voorbij zien rijden, en bovendien, is 't een kales;
daar zijn twee paarden voor noodig."
"Ik zal postpaarden nemen."
"Waar gaat mijnheer heen?"
"Naar Arras."
"En wil mijnheer daar vandaag zijn."
"Zekerlijk."
"Met postpaarden?"
"Waarom niet?"
"Is 't mijnheer goed, er van nacht te vier uren aan te komen?"
"Volstrekt niet."
"'t Is, weet ge..., met postpaarden heeft het veel bezwaar. Heeft
mijnheer een pas?"
"Ja."
"Nu, zoo mijnheer postpaarden neemt, komt hij niet voor morgenochtend
te Arras. Wij hebben hier een binnenweg. De wisselpaarden zijn
moeielijk te krijgen, wijl zij op het veld zijn. 't Is het seizoen,
dat het ploegen begint; er zijn veel paarden noodig, en men neemt
paarden waar men ze krijgen kan, zoowel aan de paardenposterij als
elders. Mijnheer zal minstens drie of vier uren aan elk station moeten
wachten. Bovendien rijdt men stapvoets, want er zijn veel hoogten in
den weg."
"Welaan, dan rij ik te paard. Span de cabriolet uit; er zal hier wel
een zadel te koop zijn."
"O ja; maar wil dit paard onder den zadel loopen?"
"'t Is waar, ge herinnert er mij aan, het wil niet onder den zadel."
"Dan...."
"Maar in 't dorp zal ik wel een paard kunnen huren?"
"Een paard om in ééns door naar Arras te rijden?"
"Ja."
"Dat zou een paard moeten zijn, zooals men er hier geen heeft. Ge
zoudt het bovendien moeten koopen, want men kent u niet. Maar te
koop noch te huur, voor geen vijfhonderd, noch voor duizend francs,
zoudt ge er een vinden."
"Wat te doen?"
"Op mijn woord, het beste is, dat ik het wiel herstel en ge uw reis
tot morgen uitstelt."
"Morgen is 't te laat."
"Dat is erg!"
"Is er geen postkar naar Arras? Wanneer passeert ze hier?"
"Van nacht. Beide postkarren, zoowel die aankomt als die vertrekt,
rijden 's nachts."
"Maar hebt ge een geheelen dag werk om dit wiel te herstellen?"
"Een dag, en wel een goeden!"
"En zoo ge er twee werklieden aanzet?"
"Al zette ik er tien aan."
"Zoo men de spaken met touwen bond?"
"Ja, de spaken, maar de naaf dan? Ook de velgen deugen niet."
"Is in de stad een rijtuig-verhuurder?"
"Neen."
"Is er nog een andere wagenmaker?"
De stalknecht en de wagenmaker antwoordden, te gelijk het hoofd
schuddende: Neen.
Madeleine gevoelde een onbeschrijfelijke blijdschap.
't Was duidelijk, dat de Voorzienigheid zich hierin mengde. Zij
was het, die het wiel der tilbury had gebroken en ze op den weg
tegenhield. Hij had aan de eerste soort van sommatie niet voldaan;
alle mogelijke moeite had hij aangewend om zijn reis voort te zetten;
eerlijk en nauwgezet had hij alle middelen aangewend; hij was noch
voor het strenge seizoen, noch voor vermoeidheid, noch voor kosten
teruggedeinsd; hij had zich niets te verwijten. 't Was zijn schuld
niet, zoo hij niet verder kwam; hij kon niet meer doen, zijn geweten
was voldaan, de Voorzienigheid had het aldus beschikt.
Hij voelde zich verlicht. Hij ademde ruimer en uit volle borst, voor de
eerste maal sedert Javert's bezoek. Het scheen hem toe, dat de ijzeren
vuist, die sinds twintig uren zijn hart had dichtgeknepen, losliet.
Het scheen hem, dat God thans vóór hem was en zich verklaarde.
Hij zeide bij zich zelven, dat hij alles had gedaan wat hem mogelijk
was, en hij nu gerust kon terugkeeren.
Zoo zijn gesprek met den wagenmaker in een kamer der herberg ware
gehouden, zou het geen getuigen hebben gehad, niemand zou het hebben
gehoord, de zaak zou er bij gebleven zijn en waarschijnlijk zouden
wij geene der gebeurtenissen hebben te vertellen gehad, die nu
volgen; maar het gesprek viel op de straat voor. Ieder gesprek op
de straat lokt onvermijdelijk nieuwsgierigen. Er zijn altijd lieden,
die gaarne wat vernemen. Terwijl hij met den wagenmaker sprak, waren
eenige voorbijgangers blijven staan. Een knaap, op wien niemand had
gelet en die eenige minuten toegeluisterd had, verliet de groep en
liep haastig weg.
Juist toen de reiziger, na de beraadslaging met zich zelven, welke
wij hebben vermeld, tot het besluit was gekomen om terug te keeren,
kwam de knaap terug, vergezeld van een oude vrouw.
"Mijnheer," zei de vrouw, "mijn jongen zegt mij, dat ge een cabriolet
wenscht te huren?"
Deze eenvoudige vraag van een oude vrouw, door een kind vergezeld,
deed het zweet bij hem uitbreken. Hij meende de hand, die hem had
losgelaten, weder achter zich in de schaduw te zien verschijnen,
gereed om hem te vatten.
Hij antwoordde:
"Ja, goede vrouw, ik wenschte een rijtuig te huren."
En schielijk voegde hij er bij:
"Maar men zegt, dat er hier geen zijn."
"O ja," zei de vrouw.
"Waar dan?" vroeg de wagenmaker.
"Bij mij," antwoordde de oude vrouw.
Hij ontstelde. De noodlottige hand had hem weder gegrepen.
Inderdaad, de oude vrouw had werkelijk in een schuur een soort
van mandewagen. De wagenmaker en de stalknecht, wien 't speet, den
reiziger uit hun handen te zien ontsnappen, kwamen tusschenbeide. 't
Was een leelijke rammelkast,--zonder veeren,--de banken hingen wel
op riemen--maar het regende er in,--de wielen waren verroest en door
den regen half verteerd,--'t ding zou het niet veel verder dan de
tilbury brengen,--een ware bolderwagen!--Mijnheer zou verkeerd doen,
hierin te gaan zitten enz. enz.
Dat alles was waar, maar die rammelkast, deze bolderwagen, dat ding,
het mocht zijn wat het wou, rolde op twee wielen en kon wel naar
Arras komen.
Hij betaalde wat men vroeg, liet de tilbury bij den wagenmaker
herstellen, om ze bij zijn terugkomst weer te kunnen meenemen, liet
het witte paard voor het karretje spannen, klom er in en reed verder,
steeds denzelfden weg.
Toen het karretje zich in beweging zette, bekende hij zich zelven,
dat hij een oogenblik te voren verblijd was geweest bij de gedachte,
dat hij niet verder zou reizen. Hij onderzocht deze blijdschap met
een soort van ontevredenheid en vond ze ten hoogste dwaas. Waarom
zou hij zich verheugen, als hij terugkeerde? Hij deed de reis
vrijwillig. Niemand dwong er hem toe. En zeker, er zou niets gebeuren,
dan wat hij wilde.
Toen hij Hesdin uitreed, hoorde hij een stem die riep: "Halt, halt! Hij
hield stil, met een driftige beweging, die iets zenuwachtigs had en
wederom eenige hoop aanduidde. 't Was het knaapje van de oude vrouw.
"Mijnheer," zeide hij, "ik heb u het wagentje bezorgd."
"Welnu?"
"Krijg ik geen fooitje?"
Hij, die aan iedereen en zoo lichtvaardig gaf, vond deze vraag
onbescheiden en brutaal.
"Zoo, zijt gij 't, jongen? gij krijgt niets," zeide hij.
Hij legde de zweep op 't paard en reed in een draf voort. Te Hesdin
had hij veel tijd verloren; hij wilde dien inhalen. Het paardje was
vurig en trok als twee; maar 't was Februari, het had geregend en de
wegen waren slecht. Daarbij was 't niet meer de tilbury. Het karretje
was zwaar en ongemakkelijk, en de weg had veel hoogten en laagten.
Hij besteedde bijna vier uren om van Hesdin naar St. Pol te komen; dat
is vijf uren gaans in vier uren. Te St. Pol spande hij in de eerste de
beste herberg uit, en liet zijn paard in den stal brengen. Hij bleef,
zooals hij Scaufflaire had beloofd, er zelf bij, terwijl het paard
at. Hij dacht daarbij aan treurige en verwarde dingen.
De herbergiersvrouw kwam in den stal, en vroeg:
"Wil mijnheer niet ontbijten?"
"'t Is waar ook;" zeide hij, "zeker, ik heb zelfs honger."
Hij volgde de vrouw, die een frisch en opgeruimd gezicht had. Zij
geleidde hem in een lage kamer, waarin tafeltjes met wasdoeken
kleedjes stonden.
"Spoed u wat," hernam hij; "ik moet dadelijk weder op reis. Ik
heb haast."
Een dikke Vlaamsche meid dekte in allerijl de tafel. Hij aanschouwde
de jonge dochter met een gevoel van welgevallen.
"Dit hinderde mij," dacht hij; "ik had niet ontbeten."
Men bediende hem. Hij greep het brood, nam een mondvol, legde het
toen langzaam op de tafel en raakte er niet meer aan.
Een voerman at aan een andere tafel. Hij vroeg aan dezen:
"Waarom maken ze hier het brood zoo bitter?"
De voerman was een Duitscher en verstond hem niet.
Toen keerde Madeleine naar den stal bij het paard terug. Een uur
later had hij Saint-Pol verlaten en reed naar Tinques, dat slechts
vijf uren van Arras ligt.
Wat deed hij gedurende dien rit? Waaraan dacht hij? Evenals des morgens
zag hij de boomen, de hutten, de akkers voorbijvliegen, en ook het
landschap, dat bij elke kromming van den weg veranderde. Het gezicht
hiervan houdt de ziel soms genoegzaam bezig en ontslaat haar bijna
van het denken. Het zien van duizenden dingen voor de eerste en de
laatste maal, maakt gewis een erstigen en krachtigen indruk. Reizen
is elk oogenblik geboren worden en sterven. Wellicht maakte hij in
zijn geest vluchtige vergelijkingen tusschen deze afwisseling van
tooneelen en het menschelijk leven. Alles in 't leven is ook in
gestadige vlucht voor ons. Duisternis en licht wisselen elkander
af. Op een helder licht volgt een eclips. Men ziet, men haast zich,
men steekt de hand uit om vast te houden wat voorbijvliegt; iedere
gebeurtenis is een kromming van den weg; en eensklaps is men oud. Men
voelt iets als een schok, alles is zwart, men ziet een donkere poort,
het sombere paard des levens, dat u voorttrok, blijft staan. En men
ziet een onbekende gesluierde, die het uitspant in de duisternis.
De avond daalde juist, toen de kinderen, die uit de school kwamen,
den reiziger Tinques zagen binnenrijden.
Men was, 't is waar, nog in de korte dagen van het jaar. Hij hield zich
te Tinques niet op. Toen hij uit het dorp reed, hief een straatmaker
die aan den weg werkzaam was, het hoofd op en zeide:
"Nu, dat paard is wel vermoeid!"
Inderdaad het arme dier ging slechts stapvoets.
"Gaat ge naar Arras?" hernam de straatmaker.
"Ja."
"Zoo ge niet sneller rijdt, zult ge er niet vroeg zijn."
De reiziger hield zijn paard stil en vroeg:
"Hoever is Arras nog van hier?"
"Zeven groote uren."
"Wat? het postboek geeft slechts vijf en een kwart uur op."
"O," hernam de straatmaker, "gij weet dus niet, dat men bezig is
den weg te herstellen. Een kwartier uurs verder zult ge hem geheel
opgebroken vinden. Daar is 't onmogelijk verder te rijden."
"Waarlijk?"
"Maar sla links af, dat is de weg, die naar Carency voert; ga over
de rivier; te Camblin moet ge rechts afslaan; dat is de weg van
Mont-Saint-Eloy naar Arras."
"Maar 't wordt donker en ik zal verdwalen."
"Zijt ge niet uit deze streken?"
"Neen."
"Erg genoeg. 't Zijn overal binnenwegen.--Luister, mijnheer," voegde
de straatmaker er bij; "wil ik u een goeden raad geven? Uw paard is
vermoeid; keer terug naar Tinques. Er is een goede herberg. Blijf er
van nacht en ga morgen naar Arras."
"Ik moet er hedenavond zijn."
"Dat is iets anders. Ga dan evenwel naar die herberg en neem er een
versch paard. De knecht zal u over den binnenweg rijden."
Hij volgde den raad van den straatmaker, keerde terug, en na een half
uur kwam hij voorbij dezelfde plek, maar in vollen draf en met een
goed versch paard. Een stalknecht, die zich voor postillon uitgaf,
zat voor op het lamoen.
Intusschen merkte hij, dat hij tijd had verloren.
Het was volslagen nacht.
Zij kwamen op den binnenweg, die afschuwelijk was. Van den eenen
modderplas zonk het karretje in den anderen. Hij zeide tot den
postillon:
"Blijf steeds in den draf, en ik geef u een dubbele fooi."
Een hevige schok deed den zwengel breken.
"De zwengel is gebroken, mijnheer," zei de postillon, "en ik weet nu
niet, hoe het paard in te spannen; 's nachts is deze weg schrikkelijk
slecht; zoo ge naar Tinques wildet terugkeeren en er van nacht slapen,
zouden wij morgenochtend vroeg te Arras kunnen zijn."