INTERNACIA
MONDLITERATURO
Kolekto de la plej famaj verkoj
el ĉiuj naciaj literaturoj
FERDINAND HIRT & SOHN EN LEIPZIG / 1924
ESPERANTO-FAKO
HONORÉ DE BALZAC
LA FIRMAO DE LA KATO KIU PILKLUDAS
El la franca originalo tradukis
Paul Benoit
FERDINAND HIRT & SOHN EN LEIPZIG / 1924
ESPERANTO-FAKO
ĈIUJ RAJTOJ ESTAS REZERVATAJ
PRESEJO BREITKOPF & HÄRTEL, LEIPZIG
ANTAŬPAROLO
Honoré de Balzac naskiĝis en Tours 1799 kaj mortis en Parizo 1850.
Li estis filo de ekssekretario de la reĝa konsilantaro. Li studis en
Vendôma kolegio, liveris pseŭdonime tre juna mezbonajn romanojn;
li estis presisto en Parizo (1826-1829), forlasis post gravaj perdoj
la profesion, kiu ne konvenis je liaj emoj; ekreskribis sed per
tutnova maniero, kiu kondukis lin rapide al sukceso. En 1830, li
eldonis la „Physiologie du Mariage“ (la fiziologio de la edzeco),
viva satiro, kiu certigis lian famon. De tiam li ne ĉesis produkti
romanojn kaj novelojn legatajn avide. Post ekzistado laborema kaj
necerta, li atingis fine la famon kaj la komforton kaj li ĵus
honorinde edziĝis, kiam tro frue li mortis, en la pleneco de la
talento kaj de la vivo.
Balzac estis entrepreninta priskribi laŭ ĉiuj ĝiaj aspektoj
la samtempan societon. Li dividis sian tutan verkaron en fakoj,
kiuj entenis ĉion: Scenojn de la vivo: privata, pariza, provinca,
politika, militista, kampara ktp. Ĉio devis konsistigi la
„Comédie Humaine“ (homara komedio). Sed li ne povis plenumi
tian ampleksan komedion, kvankam liaj verkoj atingis la nombron 90.
Same kiel ĉiuj geniuloj, li kreis tipojn, kies nomoj restos: Patro
Goriot, Gaudissart, patro Grandet, Gobsek ktp.
Balzac verkis ankaŭ teatraĵojn: „Vautrin“ en 1840 kaj „Merkadet“,
kiuj havis pli da sukceso.
Oni trovas en preskaŭ ĉiuj liaj romanoj kun intereso viva kaj
konstante alta, pentrindan kaj originalan stilon, kvankam ne
tre korektan kaj kelkafoje de malbona gusto, profunde primoran
observadon, verecon de frapa priskribo kaj subtilecon de analizo.
Precipe li sukcesis pentri la virinojn (ne la honestajn, ne la
junulinojn!) kaj kapti la vidindaĵojn de la burĝaro, sed al li
plaĉas reprezenti la plej difektajn flankojn de la societo. Krome li
afektas la manieron de viro sen difinitaj principoj, montrante sin
alterne revema kritikisto aŭ senhonta cinikulo.
LA FIRMAO[1]
„LA KATO, KIU PILKLUDAS“
Tiu romano apartenas al la fako: Scenoj el la privata vivo.
Per tiu rakonto, Balzac kondukas nin en la intiman vivon de
pariza komercisto, kiu konservis ĉiujn tradiciojn de la iamaj
drapvendistoj.
Ŝajnas, ke la moto de tiu libro estas entenita en tiuj paroloj de
sinjoro Guillaume: „Ĉiam, frue aŭ malfrue, oni estas punata pro
tio, ke oni volas supreniri tro alte“.
La agado estas tre simpla: Pentristo amas freneze komercistan
filinon, kiu amas lin, li edziĝas je ŝi, poste li forlasas ŝin.
Tio estas ankaŭ la temo de „Die Frau Professorin“ de Auerbach.
Mi lasas al tiuj, kiuj konas la du verkojn la plezuron ilin kompari.
Ĉe la franca aŭtoro ni legas longajn, detalegajn priskribojn de
la loĝejoj, de la vivmanieroj, studojn de animstatoj indaj je la
aŭtoro de la „Physiologie du Mariage“. Sed la vivo, la movo
ŝajnas preskaŭ forresti.
Kelkaj dialogoj nur, ne sufiĉe por interrompi la tedecon de la
ĉiama rakonto. Cetere pro tio la stilo estas peza. Balzac trouzas la
komparojn ofte sen rilato kun la temo, ekz.: „La preterpasanto, kiu
zorge rigardis la drapvendiston, kiel Humboldt la unua devis ekzameni
la elektrongimnoton...“, aŭ „la antikvaj ruboj retrovitaj de
Cuvier“; la pronomon _dont_ (kies), la adverbon _assez_ (sufiĉe),
la esprimon _un de ces_ (unu el tiuj) ktp.
Oni sentas, ke li verkis rapide. Efektive por fermi la buŝon de siaj
kreditoroj li bezonis labori terurige, enfermiĝante semajnojn kaj
monatojn kaj verkante eĉ nokte. Tia penigado mallongigis lian vivon.
La tradukaĵo, kiun mi prezentas al la esperantista publiko estas
farita laŭ la konsilo de eminenta kritikisto: „Ni kredas hodiaŭ,
ke la tradukanto devas malaperi malantaŭ sia aŭtoro kaj oni pelas
kelkfoje ĝis ekstreme la zorgon pri laŭvorta ĝusteco“. Mi
pensas, ke tiel la legantoj povos akiri kiel eble plej ĝustan
opinion pri la originalo.
Paul Benoit.
Meze de la strato S-ta Deniso, preskaŭ ĉe la angulo de la
strato Petit-Lion (Leonido), ekzistis ne antaŭlonge unu el tiuj
konservindaj domoj, kiuj liveras al la historiistoj la eblecon
rekonstrui analogie la antikvan Pariz-on. La falminacantaj muroj
ŝajnis esti iam kovritaj per multkoloraj hieroglifoj. Kian alian
nomon la vagulo povis doni al la X kaj al la V, kiujn desegnis sur
la fasado la oblikaj aŭ diagonalaj traboj en la kalkŝmiraĵo per
paralelaj fendetoj? Fakte ĉe la preterpaso, ankaŭ de la plej
malpezaj veturiloj, ĉiu el tiuj traboj moviĝis en sia enĉizo. Tiu
respektinda konstruaĵo estis superita de triangula tegmento, kies
neniun modelon baldaŭ oni vidos en Parizo. Tiu kovrilo tordita per
la malbonaj veteroj de la pariza klimato antaŭstaris ĝis tri futoj
super la strato, tiom por protekti kontraŭ la pluvo la pordsojlon,
kiom por ŝirmi la muron de la subtegmento kaj ĝian senapogan lukon.
Tiu lasta etaĝo estis konstruita el tabuloj najlitaj unu sur la
alia, kiel ardezoj, sendube por ne tro pezi sur tiu nefirma domo.
En pluveca mateno de monato Marto, junulo zorge envolvita en sia
mantelo staris sub la elstara tegmento de butiko kontraŭ tiu malnova
loĝejo kaj ŝajnis observi ĝin kun entuziasmo de arkeologo. En
vero, tiu restaĵo de la XVI-centjara burĝaro povis prezenti al la
observanto pli ol unu solvotan problemon. Ĉiu etaĝo montris sian
apartecon. Ĉe la unua kvar fenestroj longaj, mallarĝaj, proksimaj
unu de la alia, havis lignajn kvadratojn en sia malsupra parto por
naski dubhelon, dank’ al kio lerta vendisto donas al la ŝtofoj
la koloron deziratan de siaj aĉetantoj. La junulo ŝajnis tute
malŝati tiun gravan domparton, liaj okuloj ne jam fiksis sin tie.
La fenestroj de la dua etaĝo, kies movkovriloj refalditaj lasis
vidi tra grandaj vitraĵoj de Bohema vitro kurtenetojn el flavruĝa
muslino ne interesis lin pli. Lia atento sin direktis precipe al la
tria, al malbelaj fenestroj, kies maldelikate laborita ligno estus
meritinta, ke oni metu ĝin en la „Konservejon de la artoj kaj
metioj“ por montri la unuajn penojn de la franca lignaĵarto.
Tiuj fenestroj havis vitraĵetojn de koloro tiel verda, ke sen siaj
bonegaj okuloj la junulo ne estus povinta ekvidi la blukvadratajn
kurtenojn, kiuj kaŝis la misterojn de tiu loĝejo al la profanulaj
okuloj. De tempo al tempo tiu observanto, enuigata pro sia senrezulta
rigardado aŭ pro la silento, en kiu enprofundiĝis la domo, same
kiel la tuta kvartalo, mallevis siajn okulojn al la malsupraj
regionoj. Nevola rideto desegniĝis tiam sur siaj lipoj, kiam li
revidis la butikon, kie renkontiĝis efektive sufiĉe ridindaj
aferoj. Teruriga ligna kolono horizonte apogita sur kvar stangoj,
kiuj ŝajnis kurbigitaj per la pezo de tiu kaduka domo, estis
surkovrita per tiom da tavoloj de diversaj ŝmir-pentraĵoj, kiom
de ruĝpudro ricevis la vango de maljuna dukino. Meze de tiu larĝa
trabo gracie skulptita troviĝis antikva pentraĵo reprezentanta
katon, kiu pilkludas. Tiu pentraĵo kaŭzis la ĝojon de la junulo.
Sed oni devas diri, ke la plej sprita el la modernaj pentristoj
ne imagus tian tiel komikan karikaturon. La besto tenis en unu de
siaj antaŭpiedoj reĵetilon tiel grandan, kiel ĝi mem, kaj staris
sur siaj postpiedoj por celi dikegan pilkon, kiun al ĝi resendis
nobelo kun brodita vestaĵo. Desegnaĵo, koloroj, akcesoraĵoj,
ĉio estis pentrita tiamaniere, ke oni povus kredi, ke la artisto
volis primoki la komerciston kaj la preterpasantojn. Difektante tiun
naivan pentraĵon, la vetero kaj la tempo igis ĝin pli groteska
ankoraŭ per kelkaj malcertaĵoj, kiuj devis maltrankviligi konsciajn
vagulojn. Ankaŭ la punktmakulita vosto de la kato estis pentrita
tiamaniere, ke oni povis kredi, ke ĝi estas rigardanto, tiel la
vosto de la katoj de niaj prauloj estis dika, alta kaj densa.
Dekstre de la pentraĵo, sur blua fono, kiu neperfekte kaŝis la
lignan pentraĵon la preterpasantoj legis: GUILLAUME kaj maldekstre:
POSTEULO DE SINJORO CHEVREL. Suno kaj pluvo formordis la plej
grandan parton de la muelita oro troŝpareme metita sur la
literojn de tiu surskribo, ĉe kiu la U anstataŭis la V, kaj
reciproke, laŭ la leĝoj de nia malnova ortografio. Por malaltigi
la malhumilecon de tiuj, kiuj opinias, ke la mondo tagon post tago
plispritiĝas, kaj ke la moderna ĉarlatanismo superas ĉion, decas,
ke oni rimarkigas, ke tiuj elpendaĵoj, kies etimologion trovas
stranga pli ol unu pariza komercisto, estas pentraĵoj, dank’ al
kiuj niaj petolaj prauloj estis sukcesintaj altiri la aĉetantojn
en siajn firmaojn. Ekzemple: _La Porkino_, _kiu ŝpinas_, la _Verda
Simio_ ktp. estis bestoj en kaĝo, de kiuj la lerteco mirigis
la preterpasantojn kaj la dresiteco pruvis la paciencon de la
industriisto en la XV-a jarcento. Similaj kuriozaĵoj pliriĉigis
pli rapide siajn bonŝancajn posedantojn ol la _Providencoj_, la
_Bonaj Fidoj_, la _Dank’ al Dio_ kaj la _Senkapigoj de S-ta
Johano-Baptisto_, kiujn oni vidas ankoraŭ en la strato S-ta
Deniso. Tamen la nekonito ne restis tie certe por admiri tiun katon,
kiun momenton da atento sufiĉis por gravuri en la memoron. Tiu
junulo havis ankaŭ siajn apartaĵojn. Lia mantelo faldita laŭ la
antikva drapaĵo, lasis vidi elegantajn ŝuojn, tiom pli rimarkindaj
meze de la pariza koto, ĉar li havis blanksilkajn ŝtrumpojn,
kies ŝprucmakuloj pruvis lian senpaciencon. Li venis kredeble de
edziĝfesto aŭ de balo, ĉar je tiu frua horo li mantenis blankajn
gantojn, kaj la bukloj de liaj nigraj malfrizitaj haroj, disĵetitaj
sur liaj ŝultroj, indikis hararanĝon laŭ Karakala, enmodigita
tiom de la skolo de David kiom per tiu pasanta entuziasmo por la
grekaj kaj romaj formoj, kiu signis la unuajn jarojn de tiu jarcento.
Malgraŭ la bruo, kiun faris kelkaj malfruiĝintaj legomistoj
veturante galope por atingi la grandan vendhalon, tiu tiel malkvieta
strato havis tiam trankvilecon, kies magiecon konas nur tiuj, kiuj
eraris en senhoma Parizo je tiuj horoj, kiam ĝia bruaro momente
kvietiĝita, renaskiĝas kaj estas aŭdata en la malproksimo kiel la
granda marvoĉo. Tiu stranga junulo kredeble estis tiel scivolema
por la komercistoj de LA KATO, KIU PILKLUDAS, kiel LA KATO, KIU
PILKLUDAS estis tia por li. Blankbrila kravato igis lian
malkvietan vizaĝon ankoraŭ pli pala ol ĝi estis reale. La flamo
laŭvice malluma kaj fajrera, kiun ĵetis liaj nigraj okuloj,
harmoniĝis kun la strangaj konturoj de lia vizaĝo, kun lia larĝa
kaj ondlinia buŝo, kiu kuntiriĝis ridetante. Lia frunto, sulkigita
pro grava malagrablaĵo, fatalaspektis. Ĉu la frunto ne estas, kio
estas pli profeta en la homo? Kiam tiu de la nekonito esprimis la
pasion, la faldetoj, kiuj tie formiĝis, kaŭzis kvazaŭan terurigon
pro la vigleco, per kiu ili reliefiĝis; sed kiam li reakiris
sian trankvilecon, tiel facile rompeblan, tie oni vidis lumecan
graciecon, kiu altirebligis tiun fizionomion, kie ĝojo, doloro,
amo, kolero, malŝato vive brilis per tiel komunikiĝa maniero, ke
la plej nesenta homo devis esti impresigita per ĝi. Tiu nekonito
koloretiĝis tiel je la momento, kiam subite oni malfermis la lukon
de la subtegmenta ĉambro, ke li ne vidis tie ekaperi tri gajajn
vizaĝojn rondetajn, blankajn, rozkolorajn sed tiel ordinarajn,
kiel la vizaĝoj de la Komerco, skulptitaj sur kelkaj monumentoj.
Tiuj tri vizaĝoj enkadrigitaj per la luko memorigis la kapojn de
pufvangaj anĝeloj disflugantaj en la nuboj, kiuj akompanas la
eternan Patron. La metilernantoj enspiris la eliĝaĵojn de la strato
kun avideco elmontranta, kiom la atmosfero de ilia subtegmenta
ĉambro estis varma kaj haladza. Post kiam li estis montrinta tiun
strangan gardostaranton, la komizo, kiu ŝajnis esti la plej gajema,
malaperis kaj revenis tenante ilon, kies rigida metalo estis antaŭ
nelonge anstataŭita per fleksebla ledo; poste ĉiuj alprenis malican
aspekton rigardante la vagulon, sur kiun ili ŝprucigis maldensan
kaj dubeblankan pluvon, kies parfumo provis, ke la tri mentonoj ĵus
estis razitaj. Altstarantaj sur piedpinto kaj rifuĝintaj funden de
la ĉambro por ĝui la koleron de sia viktimo, la komizoj ne ridis
plu, vidante la senzorgan malŝaton, kun kiu la junulo skuis sian
mantelon, kaj la malestimegon markitan sur lia vizaĝo, kiam li levis
la rigardon al la malplena luko. Tiumomente blanka kaj delikata
mano resuprenigis al la glitfenestreto la malsupran parton de unu
el la malbelaj fenestroj de la tria etaĝo per tiaj ŝovfaldoj,
kies turnkruco lasas ofte neatendite defali, la pezan vitraĵon,
kiun ĝi devas reteni. La preterpasanto estis tiam rekompencita pro
sia longa atendado. La vizaĝo de junulino, freŝa kiel unu el tiuj
blankaj kalikoj, kiuj floras meze de la akvoj, montris sin kronita
per ĉifita muslino, kiu donis al ŝia kapo mienon de admirinda
virgeco. Kvankam tegitaj per bruna ŝtofo, ŝia kolo, ŝiaj ŝultroj
ekvidiĝis dank’ al interspacetoj naskitaj de dumdormaj movoj.
Neniu esprimo de ĝeno difektis nek la senmalicon de tiu vizaĝo,
nek la kvietecon de tiuj okuloj, senmortigitaj antaŭe per la
superegaj verkoj de Rafaelo: tio estis la sama gracieco, la sama
trankvileco de tiuj virgulinoj iĝitaj proverbfamaj. Ĉarma kontrasto
naskita de la juneco de la vangoj de tiu figuro, sur kiu la dormo
preskaŭ estis reliefiginta superabundon de vivo, kaj de la kadukeco
de tiu masiva fenestro kun maldelikataj konturoj, kies apogilo estis
nigra! Similante tiujn tagajn florojn, kiuj matene ne jam malvolvigis
sian tunikon ruligitan per la noktaj malvarmoj, la junulino apenaŭ
vekita lasis vagi siajn bluajn okulojn super la najbarajn tegmentojn
kaj rigardis la ĉielon; poste laŭ kvazaŭa kutimo, ŝi mallevis
ilin super la malhelajn stratajn regionojn, kie ili renkontis tuj
tiujn de ŝia adoranto. La koketeco sendube suferigis ŝin pro tio,
ke oni vidis ŝin negliĝe, ŝi retiriĝis vigle malantaŭen, la
eluzita turnkruco turniĝis, la fenestro[2] malsupreniĝis kun tiu
rapideco, kiu niatempe donigis abomenan nomon al tiu naiva eltrovo de
niaj prauloj kaj la vizio malaperis. Ŝajnis al tiu junulo, ke subite
nubo kaŝis la plej brilan matenstelon.
Dum tio okazis, la pezaj internaj fenestrokovriloj, kiuj ŝirmis
la nefirman vitraĵon de la butiko LA KATO, KIU PILKLUDAS estis
forprenitaj kvazaŭ sorĉe. La malnova pordo kun frapilo estis
puŝita kontraŭ la internan dommuron de servisto kredeble samtempulo
de la elpendaĵo, kiu per trema mano tie fiksis la kvadratan
drapopecon, sur kiu estis brodita per flava silko la nomo
„_Guillaume, posteulo de Chevrel_“. Pli ol unu preterpasanto ne
estus povinta diveni la komercan fakon de sinjoro Guillaume. Tra
la dikaj ferstangoj, kiuj ŝirmis ekstere lian butikon, apenaŭ
oni ekvidis envolvitajn en bruna tolaĵo pakojn tiel multajn kiel
haringoj, kiam ili tranaĝas la Oceanon. Malgraŭ la ŝajna simpleco
de tiu gotika fasado, sinjoro Guillaume estis el ĉiuj parizaj
drapvendistoj tiu, de kiu la magazenoj estis ĉiam la plej taŭge
provizataj, de kiu la rilatoj estis plej ampleksaj, kaj de kiu la
komerca honesteco estis plej ekzakta. Se iuj el liaj kolegoj estis
kontraktintaj kun la regnestraro, ne posedante la postulitan kvanton
da drapo, li estis ĉiam preta liveri ĝin al ili, kiom ajn multa
estis la nombro de la liverotaj pecoj. La ruza negocisto konis mil
manierojn por altribui al si la plej grandan gajnon, ne devante
kiel ili, klopodi apud protektantoj, antaŭ ili humiliĝi aŭ fari
multekostajn donacojn. Se la kolegoj povis pagi lin nur per bonegaj
kambioj pageblaj post longa tempo, li konigis sian notarion, kiel
akordiĝeman viron, kaj povis ankoraŭfoje eltiri duan profiton el
sama afero, dank’ al tiu rimedo, kiu igis, ke la negocistoj de
la S-ta Denisa strato komune diris: „Dio gardu vin kontraŭ la
notario de sinjoro Guillaume!“ por signifi tropezan diskonton. La
maljuna negocisto subite troviĝis starante, sur sia butiksojlo,
en la momento kiam la servisto sin retiris. Sinjoro Guillaume
rigardis la S-ta Denisan straton, la najbarajn butikojn kaj la
veteron, kiel homo, kiu elŝipiĝas en Le Havre kaj revidas Francujon
post longdaŭra vojaĝo. Bone konvinkita, ke nenio ŝanĝis dum
lia dormo, li nun ekvidis la gardostarantan preterpasanton, kiu
siaflanke zorge pririgardis la prapatron de la drapvendistaro, kiel
Humboldt sendube rigardis la unuan elektran gimnoton en Ameriko.
Sinjoro Guillaume portis larĝajn, nigrovelurajn pantalonetojn,
diverskolorajn ŝtrumpojn kaj ŝuojn kvadratigitajn kun arĝentaj
bukoj. Lia ĵaketo kun kvadrataj baskoj, kvadrata kolumo envolvis
lian iom kurbitan korpon per dubeverda drapo garnita per butonegoj
el blankmetalo sed ruĝigitaj per uzo. Liaj grizaj haroj estis tiel
taŭge platigitaj kaj kombitaj sur lia flava kranio, ke li similis
sulkitan kampon. Liaj verdaj okuletoj boritaj kiel per borileto,
flamis sub la arkoj indikitaj per maldensa ruĝaĵo anstataŭ
brovoj. La zorgoj desegnis sur sia frunto horizontalajn faldetojn
tiel multnombrajn, kiel la faldoj de lia ĵaketo. Tiu palega vizaĝo
signis la paciencon, la komercan prudenton kaj la ruzan gajnavidecon,
kiujn postulas la aferoj.
Tiuepoke oni vidis malpli malofte ol nun antikvajn familiojn,
en kiuj konserviĝis, kiel multvaloraj tradicioj, la moroj, la
karakterizaj kostumoj de ilia profesio, restintaj meze de la nova
civilizacio kiel tiuj antaŭdiluvaj ruboj retrovitaj de Cuvier en la
ŝtonminejoj. La ĉefo de la Guillaum-a familio estis unu el tiuj
notindaj konservantoj de la antikvaj vivmanieroj: oni aŭdis
kelkfoje lin bedaŭranta la „arĥiĉefon de la komercistoj[3]“, kiam
li parolis pri juĝo de la komerca tribunalo, li nomis ĝin nur
_la verdikto de la konsuloj_[4]. Levinta, sendube laŭ tiu kutimo,
la unua en sia domo, li atendis firme la alvenon de siaj tri komizoj
por riproĉi ilin okaze de malfruiĝo. Tiuj junaj disciploj de Merkurio
ne konis ion pli terurigan ol la silenteman aktivecon, per kiu la
patrono esploris iliajn vizaĝojn kaj iliajn morojn la lundon matene,
por serĉi la pruvojn aŭ la postsignojn de iliaj malsaĝaĵoj. Sed
tiumomente la maljuna vendisto neniel atentis pri siaj lernantoj.
Li penis por trovi la motivon de la prizorgemo, per kiu la junulo
kun silkaj ŝtrumpoj kaj mantelo direktis alterne la rigardojn jen
al la elpendaĵo jen al la profundaĵo de lia magazeno. La taglumo
pliheliĝanta ebligis, ke tie oni ekvidis la kradigitan skribotablon
ĉirkaŭitan per kurtenoj el malnova verda silko, kie kuŝis la
libregoj, mutaj orakloj de la domo. La tro scivolema fremdulo ŝajnis
avidi tiun loĝetejon, preni la planojn de flanka manĝoĉambro
lumigita per vitraĵo en plafono, de kie la familio kunigita dum la
manĝadoj povis facile vidi la plej etajn akcidentojn okazantajn sur
la butiksojlo. Tiel granda amo al lia loĝejo ŝajnis suspekta al
la negocisto, kiu suferis sub la reĝimo de la Terurigo[5]. Sinjoro
Guillaume pensis do sufiĉe laŭnature, ke tiu malbonsigna figuro
pensis pri la kaso de LA KATO, KIU PILKLUDAS. Post kiam li sekrete
estis ĝuinta la senvortan duelon, kiu okazis inter lia patrono
kaj la nekonato, la plej aĝa komizo kuraĝetis meti sin sur la
kahelŝtonon, kie staris sinjoro Guillaume, kiam li vidis, ke la
junulo ŝtele rigardis la fenestrojn de la tria etaĝo. Li faris du
paŝojn en la straton, kaplevis kaj kredis, ke li ekvidis fraŭlinon
Aŭgustinon Guillaume, kiu rapide retiriĝis. Malkontenta pro la
akrevideco de sia unua komizo, la vendisto ĵetis al li malrektan
rigardon; sed subite la timoj, kiujn la ĉeesto de tiu preterpasanto
ekscitis en la animo de la komercisto kaj de la amanta komizo,
ekmalaperis. La nekonato alvokis fiakron, kiu iris al proksima
placo, enveturiĝis rapide ŝajnigante trompigan indiferentecon. Tiu
foriro metis ian balsamon en la koron de la aliaj komizoj, sufiĉe
maltrankvilaj retrovante la viktimon de ilia petolaĵo.
-- Nu, sinjoroj, kial vi restas tie kun la brakoj interplektitaj! --
diris sinjoro Guillaume al siaj tri komizoj. -- Ja tiam, je diablo!
kiam mi estis ĉe la sinjoro Chevrel, mi estis jam esplorinta pli ol
du rulaĵojn da drapo.
-- Do tagiĝis pli frue, -- diris la dua komizo, kiun tiu tasko
koncernis.
La maljuna negocisto ne povis malhelpi subridon. Kvankam du el tiuj
tri junuloj, konfiditaj al liaj zorgoj de iliaj patroj, riĉaj
manufakturistoj el Louviers kaj Sedan, povis nur postuli cent mil
frankojn por ilin ricevi, kiam ili estus sufiĉe aĝaj por preni
negocon je sia propra konto, Guillaume opiniis, ke lia devo estis
teni ilin obeemaj sub la antikva despotismo nekonata nun en la
distingegaj modernaj magazenoj, kies komizoj volas esti riĉaj je
la trideka jaro: li laborigis ilin, kiel negrulojn. Triope ili
sufiĉis por tasko, kiu estus laceginta dek el tiuj oficistoj, kies
sibaritismo ŝveligas nun la kolonojn de la budĝeto. Neniu bruo
konfuzigis la pacon de tiu solena domo, kie la pordhokoj ŝajnis
ĉiam oleitaj, kaj kies plej eta meblo montris tiun respektindan
purecon, kiu signas severajn ordon kaj ekonomion. Ofte la plej
petola komizo amuziĝis skribi sur la Grujeran fromaĝon, kiun oni
allasis al ili ĉe la matenmanĝo kaj al kiu ili ne tuŝis, la
daton de sia unua akcepto. Tiu malicaĵo kaj kelkaj aliaj similaj
subridigis kelkafoje la pli junan filinon de Guillaume, la beletan
„virgulinon“, kiu ĵus aperis al la preterpasanto ĉarmita.
Kvankam ĉiu lernanto kaj eĉ la plej maljuna pagis multekostan
pensionon, neniu estus estinta sufiĉe sentima por resti ĉe la
patrona tablo, kiam oni alportis la deserton. Kiam sinjorino
Guillaume parolis pri preparo de la salato, tiuj kompatindaj junuloj
tremis pensante, kiom ŝparema ŝia prudenta mano superverŝis oleon.
Ili ne povis pensi pasigi nokton ekster la domo, se longatempe
antaŭe ili ne estis konigintaj rajtigan motivon pro tiu malreguleco.
Ĉiudimanĉe kaj laŭvice du komizoj akompanis la Guillaum-an
familion al la meso de Sankta Leu[6] kaj al la posttagmeza diservo.
Fraŭlinoj Virginio kaj Aŭgustino, modeste katunvestitaj, prenis
brakon de komizo kaj antaŭenmarŝis, sub la penetrantaj okuloj de
sia patrino, kiu finis tiun familian procesion kun sia edzo, kutimita
de ŝi porti du dikajn meslibrojn binditajn el nigra marokeno. La
dua komizo estis sen salajro. Tiu, kiun dek du jaroj de persistado
kaj de diskreteco iniciatis al la firmaaj sekretoj ricevis okcent
frankojn por rekompenco por sia laboro. Ĉe certaj familiofestoj,
oni donacis al li kelkajn objektojn, al kiuj la seka kaj sulketigita
mano de sinjorino Guillaume donis sola ian valoron; retaj monujoj,
kiujn ŝi plenigis zorge per kotono por rimarkigi la laŭmodajn
brodaĵojn; ŝelkoj forte faritaj, aŭ paro da silkaj ŝtrumpoj tre
pezaj. Kelkafoje, sed malofte, tiu ĉefministro estis akceptata por
partopreni la familiajn plezurojn, ĉu kiam oni iris sur la kamparon,
ĉu kiam post monatoj de atendado, oni decidis, luante loĝion, uzi
sian rajton por postuli teatraĵon, al kiu Parizo jam ne plu pensis.
Pri la du aliaj komizoj la barilo de respekto, kiu dispartigis iam
drapmastron de liaj lernantoj, staris tiel firme inter ili kaj la
maljuna negocisto, ke ili pli facile estus ŝtelintaj drapblokon
ol konfuzigi tiun ceremoniaron. Tiu sindetenemo povas ŝajni esti
ridinda nun. Tamen, tiuj antikvaj firmaoj estis lernejoj por moroj
kaj honesteco. La mastroj adoptis siajn lernantojn. La tolaĵaro
de junulo estis zorgata, riparata, eĉ kelkfoje renovigata de la
dommastrino. Se komizo malsaniĝis, li iĝis objekto por vere
patrinaj zorgoj. Se estis danĝero, la patrono malŝparis sian monon
por venigi la plej famajn kuracistojn; ĉar li respondis ne nur
pri la moroj kaj la fakaj konoj de tiuj junuloj al iliaj gepatroj.
Se iu el la komizoj, de honorinda karaktero, suferis ruinegiĝon,
tiuj iamaj negocistoj sciis taksi la intelegenton, kiun tiuj estis
montrintaj kaj ne hezitis konfidi la feliĉon de siaj filinoj al tiu,
al kiu ili dum longatempe konfidis sian riĉaĵon. Guillaume estis
unu el tiuj antikvaj viroj; kaj same kiel li posedis la ridindaĵojn
de ili, li havis ĉiujn iliajn kvalitojn. Pro tio Jozefo Lebas, lia
unua komizo, orfa kaj senhava, estis laŭ lia penso, la estonta
edzo de Virginio, lia pliaĝa filino. Sed Jozefo ne partoprenis la
simetriajn pensojn de sia patrono, kiu, ankaŭ por imperio, ne estus
edziniginta sian duan filinon antaŭ la unua. La malbonŝanca komizo
sentis sian koron tute kaptita de fraŭlino Aŭgustino, la pli juna.
Por pravigi lian pasion, kiu sekrete estis plifortiĝinta, estas
necese, ke oni pli bone konu la agilojn de la absoluta mastrumado,
kiu estris la domon de la maljuna drapvendisto.
Guillaume havis du filinojn. La pli aĝa tute similis sian patrinon.
Sinjorino Guillaume, filino de sinjoro Chevrel, sidis tiel rekta
sur la remburita benko de sia kasotablo, ke pli ol unufoje ŝi
aŭdis ŝercemulojn veti, ke ŝi sidas sur ĝi trapikata. Ŝia
malgrasa kaj longa vizaĝo montris troan piecon. Sen gracieco kaj sen
afablaj manieroj, sinjorino Guillaume kutime ornamis sian preskaŭ
sesdekjaran kapon per kufo, kies formo estis nevariebla kaj garnita
per plumeroj, kiel tiu de vidvino. La tuta najbararo nomis ŝin „la
pordistina fratino“. Ŝia parolo estis seka, kaj ŝiaj gestoj havis
iom el la intermitaj movoj de telegrafo. Ŝia okulo, klara kiel tiu
de kato, ŝajnis kolera kontraŭ ĉiuj pro ŝia malbeleco. Fraŭlino
Virginio edukita kiel sia juna fratino sub la despotaj leĝoj de
sia patrino, jam atingis la dudekokan jaron. La juneco mildigis la
malgraciecan aspekton, kiun ŝia simileco al ŝia patrino donis
kelkfoje al ŝia vizaĝo, sed la patrina severeco estis dotinta ŝin
per du gravaj kvalitoj, kiuj povis ekvilibri ĉion; ŝi estis milda
kaj pacienca. Fraŭlino Aŭgustino, apenaŭ dekokjara, similis nek
al sia patro nek al sia patrino. Ŝi estis unu el tiuj filinoj, kiuj
pro manko de ĉio fizika ligilo kun ŝiaj gepatroj, kredigas al tiu
proverbo de prudulino: „Dio donas la infanojn“. Aŭgustino estis
malgranda aŭ por ĝuste priskribi ŝin, miniaturbela. Ŝi estis
gracieca kaj tute naiva, kaj mondulo estus povinta riproĉi al tiu
agrabla estaĵo nur malnobletajn gestojn aŭ iajn komunajn sintenojn
kaj kelkfoje ĝenon. Ŝia silentema kaj senmova vizaĝo montris tiun
nedaŭran melankolion, kiu kaptas ĉiujn junulinojn tro malfortajn
por rezisti kontraŭ la patrinaj voloj. Ĉiam modeste vestitaj la du
fratinoj povis kontentigi la koketecon kunnaskitan ĉe la virino nur
per lukso de pureco, kiu al ili konvenis mirige, kaj harmonigis ilin
kun tiuj rebrilaj vendtabloj, kun tiuj bretoj, sur kiuj la maljuna
servisto ne toleris polveron, kun la antikva simpleco de ĉio,
kion oni vidis ĉirkaŭ ili. Per sia vivmaniero devigataj serĉi
feliĉerojn en obstinaj laboroj, Aŭgustino kaj Virginio ĝis nun nur
kontentigis sian patrinon, kiu sekrete aplaŭdis sin pro la perfekta
karaktero de siaj du filinoj. Oni imagos facile la rezultojn de ilia
edukiteco. Destinitaj al la komerco, kutimitaj aŭdi nur malgaje
fikomercajn rezonadojn kaj kalkulojn, studintaj nur la gramatikon,
la librotenon, iom da hebrea historio, la francan historion nur en
_Le Ragois_[7] kaj legante nur la librojn, kiujn permesis ilia
patrino, iliaj ideoj ne estis multe ampleksaj; ili scipovis perfekte
mastrumi, ili konis la prezon de la aferoj, ili taksis la malfacilaĵojn
por amasigi monon, ili estis ŝparemaj kaj multe ŝatis la kvalitojn
de negocisto.
Malgraŭ la riĉeco de sia patro ili estis tiel lertaj por fliki
kiel por ornami; ofte ilia patrino intencis lernigi al ili la
kuirarton, por ke ili scipovu taŭge ordoni manĝadon kaj admoni
ĝuste kuiristinon. Nekonante la mondumajn plezurojn kaj vidante kiel
elfluis la ekzempla vivo de siaj gepatroj, tre malofte ili forĵetis
siajn rigardojn ekster la malnova prapatra domo, kiu por ilia patrino
estis la universo. La kunvenoj okazantaj pro familiofestoj formis la
tutan estontecon de iliaj surteraj ĝojoj. Kiam en la granda salono
sur la dua etaĝo oni devis akcepti -- sinjorinon Roguin, fraŭlinon
Chevrel, dek kvin jaroj pli juna ol sia kuzino, kaj kiu surmetis
diamantojn; la junan Rabourdin, subĉefon ĉe la Financa Ministerio;
sinjoron Cesar Birotteau, riĉan parfumiston kaj lian edzinon nomitan
sinjorino Cesar; sinjoron Camusot, la plej riĉan negociston pri
silkaĵoj el la strato de Bourdonnais kaj sian bopatron, sinjoron
Cardot, du aŭ tri maljunajn bankistojn kaj neriproĉeblajn virinojn
-- la preparoj necesaj pro la maniero, laŭ kiu estis elpakitaj la
arĝentaro, la saksaj porcelanoj, la stearinkandeloj, la kristalaĵoj
distris la monotonan vivon de tiuj tri virinoj, kiuj iris kaj reiris,
tiom moviĝante, kiom religiulinoj antaŭ la episkopa akcepto.
Poste kiam, vespere, lacaj ĉiuj tri pro la viŝado, la frotado, la
elpakado, la remetado de la festenaj ornamaĵoj, la du junulinoj
kuŝhelpis sian patrinon, sinjorino Guillaume diris al ili: „Ni
faris nenion hodiaŭ, miaj infanoj!“
Kiam, ĉe tiuj solenaj kunvenoj, la pordistina fratino permesis
danci, forlokigante la bostonajn, vistajn kaj triktrakajn ludantojn
en sian dormoĉambron, tiun cedon oni konsideris kiel neespereblan
feliĉaĵon kaj ĝi kaŭzis kontentigon egalan al tiu, kiun naskis
la vizito al du aŭ tri grandaj baloj, kien Guillaume kondukis
siajn filinojn ĉe la epoko de la karnavalo. Fine unufoje ĉiujare
la honesta drapvendisto donis feston, por kiu oni nenion ŝparis.
Kiaj ajn riĉaj kaj elegantaj estis la invititoj, ili nepre venis;
ĉar la plej gravaj firmaoj de la ĉirkaŭaĵo petis helpon al
la kreditego, al la riĉaĵo aŭ al la malnova sperto de sinjoro
Guillaume. Sed la du filinoj de tiu inda negocisto ne profitis
tiom, kiom oni povus supozi, la instruon, kiun la mondo liveras al
junaj animoj. Ili surmetis ĉe tiuj kunvenoj, enskribitaj cetere
sur la pagdata notlibro de la firmao, ornamaĵojn, kies malgraveco
ruĝigis ilin. Ilia dancmaniero estis neniel rimarkinda kaj la
patrina observado ne ebligis, ke ili daŭrigu konversacion kun
siaj akompanantoj, plu ol per „jes“ aŭ per „ne“. Krome la
leĝo de la antikva elpendaĵo LA KATO, KIU PILKLUDAS, ordonis,
ke ili rehejmiĝu de la dekunua, momento kiam la baloj kaj la
festoj ekvigliĝas. Do iliaj plezuroj ŝajne sufiĉe konvenaj al
la patra riĉeco ofte seninteresiĝis pro cirkonstancoj naskitaj
de la kutimoj kaj de la familiaj principoj. Pri ilia ordinara vivo
unu sola rimarkigo finfinos ĝin priskribi. Sinjorino Guillaume
postulis nepre, ke ŝiaj filinoj estu zorge vestitaj tre frumatene,
ke ili malsupreniru ĉiutage, je sama horo, kaj ŝi submetis
iliajn okupadojn al monaĥeca reguleco. Tamen Aŭgustino ricevis
de la hazardo sufiĉe noblan animon por senti la neniecon de tiu
ekzistado. Kelkfoje ŝiaj bluaj okuloj leviĝis, kiel por demandi la
profundaĵojn de tiu malluma ŝtuparo kaj de tiuj malsekaj magazenoj.
Post kiam ŝi estis sondinta tiun monaĥejan silenton, ŝi ŝajnis
aŭskulti de malproksime konfuzajn rivelaciojn de tiu pasia vivo,
kiu pli ŝatas la sentemojn ol la aferojn. Ĉe tiuj momentoj ŝia
vizaĝo koloriĝis, ŝiaj neaktivaj manoj lasis defali la blankan
muslinon sur la poluritan kverkon de la vendtablo, kaj baldaŭ ŝia
patrino diris per voĉo ĉiam akra eĉ ĉe la plej dolĉaj tonoj:
„Aŭgustino, pri kio vi pensas, mia juvelo?“ Eble _Hippolyte,
grafo de Douglas_ kaj _La Grafo de Comminges_[8], du romanoj trovitaj
de Aŭgustino en la ŝranko de kuiristino freŝe forpermesita
de sinjorino Guillaume, kontribuis malvolvigi la pensojn de tiu
junulino, kiu ŝtele avide legis ilin dum la longaj noktoj de la
antaŭa vintro. La esprimoj de malpreciza deziro, la dolĉa voĉo kaj
la bluaj okuloj de Aŭgustino estis do ekbruligintaj en la animo de
la kompatinda Lebas amon tiel vivegan kiel respekteman. Per kaprico
tre komprenebla Aŭgustino spertis nenian aliĝon al la orfulo;
eble pro tio, ke ŝi ne sciiĝis, ĉu ŝi estas amata. Aliflanke
la longaj kruroj, la kaŝtankoloraj haroj, la dikaj manoj kaj la
fortika kolo de la unua komizo estis trovintaj sekretan admirantinon
ĉe fraŭlino Virginio, kiu, malgraŭ sia doto je kvindek mil
skudoj[9], de neniu jam estis petita por edziĝo. Nenio estas pli
laŭnatura ol tiuj du pasioj inversaj naskiĝintaj en la silento
de tiuj mallumigitaj vendtabloj, same kiel floras violoj en la
arbara profundaĵo. La muta kaj konstanta rigardado, kiu kunigis la
okulojn de tiuj ambaŭ gejunuloj per fortega bezono de distreco meze
de obstinaj laboroj kaj de religieca paco, devis frue aŭ malfrue
eksciti amsentemojn. La kutimo vidi vizaĝon, gradete trovigas en ĝi
la animajn kvalitojn kaj fine malaperigas la mankojn.
-- Tiel rapidagas tiu viro, ke niaj filinoj baldaŭ genufleksiĝos
antaŭ svatiĝanto, -- diris en si sinjoro Guillaume, legante la
unuan dekreton, per kiu Napoleon anticipis la alvokon de la rekrutoj.
De tiu tago, li malesperis vidante, ke lia pliaĝa filino
plimaljuniĝis; la maljuna negocisto memoris, ke li edziĝis kun
fraŭlino Chevrel preskaŭ en la sama situacio, en kiu troviĝis
Jozefo Lebas kaj Virginio. Kia bela afero, edzinigi sian filinon kaj
elpagi sanktan ŝuldon, redonante al orfulo la bonfaron ricevitan de
sia posteulo en la samaj cirkonstancoj. Tridektrijara, Jozefo Lebas
pensis pri la malhelpaĵoj, kiuj, pro diferenco de dek kvin jaroj,
metis inter Aŭgustino kaj li. Cetere tro sagaca por ne diveni la
projektojn de sinjoro Guillaume, li konis sufiĉe liajn neflekseblajn
principojn por scii, ke neniam la pli juna edziniĝos antaŭ la
pliaĝa. La kompatinda komizo, kies koro estis tiel bonega, kiel la
kruroj estis longaj kaj la brusto dika, suferis do silente.
Tia estis la aferstato en tiu respubliketo, kiu meze de la S-ta
Denisa strato similis sufiĉe al filio de la Trappe[10]. Por
raporti tutĝuste pri la eksteraj okazoj same kiel pri la sentemoj,
estas necese, ke oni parolu pri tio, kio okazis kelkajn monatojn
antaŭ la sceno, per kiu komenciĝas tiu historio. Eknoktiĝis,
kiam junulo, preterpasante antaŭ la malluma butiko LA KATO, KIU
PILKLUDAS, restis tie momente serioze rigardante vidaĵon, kiu
estus haltiginta ĉiujn pentristojn. La magazeno, kiu ne estis jam
lumigita, formis nigran planon, funde de kio vidiĝis la manĝoĉambro
de la komercisto. Lampo disvastigis tiun flavan lumon, kiu donas al
la pentraĵoj de la holanda skolo tiom da gracieco. La blanka tolaĵo,
la arĝentilaro, la kristalaĵoj formis brilajn akcesoraĵojn, kiujn
plibeligis ankoraŭ vivaj kontrastoj inter la ombro kaj la lumo. La
vizaĝo de la familiopatro kaj tiu de lia edzino, tiuj de la komizoj
kaj la puraj formoj de Aŭgustino, du paŝojn de kiu staris dika
pufvanga junulino, konsistigis grupon tiel kuriozan; tiuj kapoj
estis tiel originalaj kaj ĉia individuo havis tiel malkaŝeman
impreson; oni divenis tiel facile la pacon, la silenton kaj la
modestan vivon de tiu familio, ke, por artisto, kiu kutime esprimas
la naturon, estis en tio iom malesperiga, se oni volus pentri tiun
okazan scenon. Tiu preterpasanto estis juna pentristo, kiu antaŭ sep
jaroj gajnis la grandan premion de pentrarto. Li revenis de Romo.
Lia animo nutrita je poezio, liaj okuloj satitaj je Rafaelo kaj
Mikel Angelo soifis la veran naturon, post longa restado en la
pompaj landoj, kie la arto ĉien ĵetis sian grandiozecon. Ĝusta aŭ
malĝusta, tia estis lia propra sentemo. Longatempe ellasita el la
frenezo de la italaj pasioj, lia koro postulis unu el tiuj modestaj
kaj enpensiĝaj virgulinoj, kiujn malbonŝance li trovis en Romo nur
ĉe la pentraĵoj. De la entuziasmo ekscitita en sia animo tro arda
per la laŭnatura vidaĵo, kiun li zorge rigardis, li transpasis al
profunda admiro por la ĉefa figuro: Aŭgustino ŝajnis pensema kaj ne
manĝis; pro loko de la lampo, kies lumo falis tute sur ŝian vizaĝon,
ŝia busto ŝajnis moviĝi en fajra cirklo, kiu markis plivive la
konturojn de la kapo kaj iluminis ĝin per kvazaŭ supernatura lumo.
La artisto komparis ŝin nevole al ekzilita anĝelo, kiu memoras pri
ĉielo. Preskaŭ nekonita sento, klara kaj bolanta amo plenigis lian
koron. Li restis tie momente, kiel dispremita sub la pezo de siaj
ideoj, poste li elŝiris sin de sia feliĉo, reeniris hejmen, ne
manĝis, ne dormis. La morgaŭon li eniris en sian laborejon; li
eliris el tie nur, post kiam li estis deponinta sur la pentrotolon
la magiecon de tiu sceno, kies memoro preskaŭ fanatikigis lin. Lia
feliĉo estis ne tuta, ĉar li ne posedis portreton de sia idolo. Li
preterpasis plurfoje antaŭ la domo LA KATO, KIU PILKLUDAS, li
kuraĝis eĉ eniri tien unu- aŭ dufoje sub la masko de alivestaĵo,
por vidi pli proksime la ravigan kreitaĵon, kiun sinjorino Guillaume
gardis tiel severe. Dum ok monatoj, dediĉata al sia amo, al siaj
penikoj, li restis nevidebla por siaj plej intimaj amikoj,
forgesante la mondon, la poezion, la teatron, la muzikon kaj siajn
plej ŝatitajn kutimojn. Iun matenon Girodet alvenis malgraŭ ĉiuj
malpermesoj, kiujn konas kaj scipovas lerte eviti la artistoj, li
atingis lin kaj vekis lin per tiu demando: „Kion ci ekspozicios en
la Salono[11]?“ La artisto kaptis la manon de sia amiko, kuntrenis
lin al sia laborejo, malkovris pentraĵeton sur stablo kaj portreton.
Girodet saltis al la kolo de sia kamarado kaj ĉirkaŭbrakis lin, ne
povante paroli. Liaj emocioj povis koniĝi, nur kiel li sentis ilin,
de animo al animo.
-- Vi amas! -- diris Girodet.
Ambaŭ ili sciis, ke la plej belaj portretoj de Titien, de Rafaelo
kaj de Leonardo da Vinci devenas de superekscititaj sentemoj, kiuj
laŭ diversaj kondiĉoj naskas cetere ĉiujn ĉefverkojn. Kiel sola
respondo, la juna artisto kapklinis.
-- Kiom vi estas feliĉa, ke vi povis ami, revenante de Italujo!
Mi ne konsilas, ke vi elmetu tiun verkon en la Salono, -- aldonis
la fama pentristo. -- Kredu al mi, tiuj ambaŭ pentraĵoj ne estus
komprenataj. Tiuj ĝustaj koloroj, tiu eksterordinara laboro ne povas
ankoraŭ esti ŝatataj, la publiko ne kutimas plu tiom da profundeco.
La niaj pentraĵoj, amiko mia, estas ekranoj, ventŝirmiloj. Nu,
prefere ni versigu kaj ni traduku la antikvulojn. Tie estas pli da
ricevota gloro ol per niaj malbonŝancaj pentraj verkoj.
Malgraŭ tiu amika avizo la du pentraĵoj estis elmetitaj. La
interna sceno naskis revolucion en la pentrarto. Ĝi naskigis tiujn
anekdotajn pentraĵojn, kies mirinda kvanto enportita en ĉiujn
niajn ekspoziciojn povus opiniigi, ke oni akiros ilin per procedoj
nure mekanikaj. Koncerne la portreton estas nemulte da artistoj,
kiuj ne konservas la memoron pri tiu viva pentraĵo, al kiu la
publiko kelkfoje justa lasis la kronon, kiun Girodet metis mem.
La du pentraĵoj estis rigarditaj de amaso da homoj. Oni mortigis
sin tie, kiel komune diras la virinoj. Spekulistoj, grandnobeloj
proponis por tiuj ambaŭ verkoj multe da duoblaj napoleonoj[12]; la
artisto rifuzis obstine vendi ilin kaj rifuzis fari kopiojn. Oni
proponis grandan sumon por gravuri ilin: la komercistoj ne pli bone
sukcesis ol la nemetiistoj. Kvankam tiu aventuro famiĝis en la tuta
mondo, ĝi ne estis tia, ke ĝi povis trapenetri la etan Tebaidon
de la S-ta Denisa strato. Tamen vizitante sinjoron Guillaume, la
notaredzino parolis pri la ekspozicio antaŭ Aŭgustino, kiun ŝi
multe amis, kaj klarigis al ŝi la celon de tio. La babilado de
sinjorino Roguin instigis nature en Aŭgustino la deziron vidi la
pentraĵojn, kaj la kuraĝon peti sekrete sian kuzinon por akompano
al la Louvre. La kuzino sukcesis en la traktado, kiun ŝi provis apud
sinjoro Guillaume por ricevi la permeson fortiri sian kuzineton de
ŝiaj malgajaj laboroj dum ĉirkaŭ du horoj. Do la junulino penetris
tra la amason ĝis la premiita pentraĵo. Tremeto traskuis ŝin, kiel
betulan folion, kiam ŝi rekonis sin. Ŝi timis kaj rigardis ĉirkaŭ
si por reatingi sinjorinon Roguin, de kiu mondfluo estis apartiginta
ŝin. Tiumomente ŝiaj terurigitaj okuloj renkontis la enflamitan
vizaĝon de la juna pentristo. Subite ŝi memoris la fizionomion de
promenanto, kiun scivolema ŝi ofte rimarkis, opiniante, ke li estis
nova najbarulo.
-- Vi vidas, kiom al mi instigis la amo, -- diris la artisto ĉe la
orelo de la timema estaĵo, tute ektimegata per tiuj paroloj.
Ŝi trovis supernaturan kuraĝon por ŝoviĝi tra la kunpuŝiĝon kaj
por reatingi sian kuzinon, ankoraŭ penantan por trapasi la dikan
amason, kiu malhelpis, ke ŝi staru antaŭ la pentraĵo.
-- Vi estus sufokita, -- ekkriis Aŭgustino. -- Ni foriru!
Sed okazas en la Salono, certaj momentoj, dum kiuj du virinoj ne
povas ĉiam libere direkti siajn paŝojn en la galerioj. Fraŭlino
Guillaume kaj ŝia kuzino estis puŝitaj je kelkaj paŝoj de la dua
pentraĵo per malregulaj movoj, kiujn la amaso komunikis al ili.
Hazarde ambaŭ ili povis kune alproksimiĝi al la bildo famigita
de la modo, tiufoje konsentinte kun la talento. La notaredzino
surprize ekkriis, sed tio perdiĝis en la konfuza bruo kaj la zumado
de la amaso; sed Aŭgustino ploris nevole ĉe la aspekto de tiu
mirinda sceno. Poste per preskaŭ neklarigebla sento ŝi metis
fingron sur siajn lipojn ekvidante la ekstazan vizaĝon de la juna
artisto. La nekonito respondis kapsigne kaj indikis sinjorinon
Roguin, kiel ĝenantan personon, por montri al Aŭgustino, ke ŝi
estis komprenita. Tiu pantomimo efikis kvazaŭan amofajron en la
korpo de la kompatindulino, kiu opiniis sin krima imagante, ke
ŝi tuj konkludis interkonsenton kun la artisto. Sufokiga varmo,
la konstanta aspekto de la plej belaj tualetoj kaj la lacigeco,
kiun naskis en Aŭgustino la vereco de la koloroj, la multeco de
la vivantaj aŭ pentritaj figuroj, la abundego de la oraj kadroj,
sentigis al ŝi kvazaŭan ebriecon, kiu duobligis ŝiajn timojn.
Eble ŝi estus sveninta, se, malgraŭ tiu ĥaoso de sentoj, el la
fundo de ŝia koro ne estus leviĝinta nekonata ĝueco, kiu vigligis
ŝian tutan estaĵon. Tamen ŝi kredis, ke ŝi estas sub la influo
de tiu demono, kies teruraj kaptiloj estis antaŭpriskribitaj de la
predikantoj. Tiu momento estis por ŝi momento de malsaĝeco. Ŝi
vidis sin akompanata, ĝis la kuzina veturilo, de tiu junulo, brila
pro feliĉo kaj amo. Tute kaptita per nova incito, per ebrieco,
kiu liveris ŝin iamaniere al la naturo, Aŭgustino aŭskultis la
elokventan voĉon de ŝia koro, kaj rigardis plurfoje la junan
pentriston, lasante aperi la konfuzon, kiu kaptis ŝin. Neniam la
karnkoloro de ŝiaj vangoj formis pli frapantan kontraston kun la
blankeco de ŝia haŭto. La artisto ekvidis tiam tiun belecon en ĝia
tuta floreco, tiun hontemon en ĝia tuta gloro. Aŭgustino spertis
tian kvazaŭan ĝojon miksitan kun teruro, pensante, ke ŝia ĉeesto
kaŭzas la feliĉon de tiu, kies nomo kuŝis sur ĉiuj lipoj, kies
talento senmortigis nedaŭrajn bildojn. Ŝi estis amata! Neeble ŝi
povis dubi pri tio. Kiam ŝi ne vidis plu la artiston, ŝi aŭdis
ankoraŭ en ŝia koro resoni tiujn simplajn parolojn: „Vi vidas,
kiom al mi instigis la amo.“ Kaj la korkonvulsietoj pligraviĝintaj
ŝajnis al ŝi doloro, tiom ŝia pli arda sango vekigis en ŝia
korpo nekonitajn potencojn. Ŝi ŝajnigis, ke ŝi suferas pro fortega
kapdoloro por eviti respondon al la demandoj de la kuzino rilate
al la pentraĵoj; sed ĉe la reeniro sinjorino Roguin ne povis ne
paroli al sinjorino Guillaume pri la famo akirita de LA KATO, KIU
PILKLUDAS, kaj Aŭgustino tremegis, kiam ŝi aŭdis, ke ŝia
patrino iros en la Salonon, por tie vidi ŝian domon. La junulino
insistis denove, ke ŝi suferas kaj ricevis la permeson, iri por
kuŝi.
-- Jen estas tio, kion oni gajnas ĉe ĉiuj tiuj spektakloj --
ekkriis sinjoro Guillaume: -- Kapdolorojn! Ĉu do estas tre amuzige
vidi pentrita, kion oni renkontas ĉiutage en nia strato? Ne parolu
al mi pri tiuj artistoj, kiuj estas, kiel viaj verkistoj, malsatuloj.
Kial, diablo! ili bezonas preni mian domon por malglorigi ĝin sur
siaj pentraĵoj.
-- Per tio ni povas vendi kelkajn pliajn ulnojn da drapo, -- diris
Jozefo Lebas.
Tiu rimarkigo ne malhelpis, ke ankoraŭfoje la artoj kaj la penso
iĝis kondamnitaj de negoca tribunalo. Kompreneble tiuj paroladoj ne
donis fortan esperon al Aŭgustino. La tutan nokton ŝi liveriĝis
al la unua ama meditado. La okazintaĵoj dumtagaj estis kiel sonĝo,
kiujn ŝi plaĉe reproduktis en sia imago. Ŝi eksentis la timojn,
la esperojn, la pentojn kaj ĉiujn ŝanĝojn de sentoj, kiuj devis
luli simplan kaj timeman koron, kiel la ŝia. Kian malplenon ŝi
rekonis en tiu nigra domo, kaj kian trezoron ŝi trovis en sia animo!
Esti la edzino de talentulo, partigi lian gloron! Kiajn difektegojn
tiu ideo devis naski en la koro de infanino edukita meze de tiu
familio? Kiun esperon ĝi devis veki ĉe junulino, kiu ĝis nun
sekvante nur vulgarajn principojn, estis deziranta elegantan vivon!
Sunradio falis en tiun malliberejon. Aŭgustino amis subite. En
ŝi tiom da sentoj estis aprobe ekscititaj samfoje, ke ŝi estis
kaptita, neniel pripensinte. Ĉu ĉe dekokjarulino la amo ne ĵetas
siajn radiojn inter la mondon kaj ŝiajn okulojn? Nekapabla diveni
la krutajn puŝegojn, kiuj rezultas de la kunligo de ama virino kun
imagulo, ŝi kredis, ke ŝi estas dediĉata por fari la feliĉon
de ĉi tiu, ekvidante nenian akran kontraston inter si kaj li. Por
ŝi la estanteco estis la tuta estonteco. Kiam la morgaŭon ŝiaj
gepatroj revenis el la Salono, iliaj vizaĝoj markis ian elreviĝon.
Unue la du pentraĵoj estis forprenitaj de la pentristo; poste
sinjorino Guillaume estis perdinta sian kaŝmiran ŝalon. La sciiĝo,
ke la pentraĵoj malaperis post ŝia vizito en la Salono estis por
Aŭgustino la konigo de delikata sento, kiun la virinoj ŝatas ĉiam,
eĉ instinkte.
La matenon, kiam revenante de balo, Teodoro de Sommervieux, tio estis
la nomo, kiun la famo alportis en la koron de Aŭgustino, -- estis
superspruĉita de la komizoj de LA KATO, KIU PILKLUDAS, dum li
atendis la aperon de sia naiva amikino, kiu certe ne suspektis lian
ĉeeston, la du geamantoj vidis sin nur kvaran fojon depost la
sceno en la Salono. La malhelpaĵoj kontraŭstarigitaj per la reĝimo
de la firmao Guillaume al la senbrida karaktero de l’ artisto igis
lian pasion ankoraŭ pli fortega. Kiel aliri al junulino sidanta
ĉe vendtablo inter du virinoj tiaj, kiaj fraŭlino Virginio kaj
sinjorino Guillaume? Kiel korespondi kun ŝi, se ŝia patrino neniam
forlasas ŝin? Lerta kiel ĉiuj amantoj por imagi malfeliĉojn,
Teodoro kreis amkonkuranton en ia komizo, kiun favorigas la du aliaj.
Se li ne estus vidata de tiom da Argusoj, tamen li malsukcesus
antaŭ la severaj okuloj de la maljuna negocisto aŭ de sinjorino
Guillaume. Ĉie bariloj! ĉie malespero! La ardeco mem de lia pasio
malhelpis, ke la juna pentristo trovu tiujn sagacajn eblojn, kiuj,
ĉe la malliberuloj kiel ĉe la amantoj, ŝajnas esti la lasta
peno de la racio varmigita per sovaĝa bezono de libereco aŭ per
la amflamo. Teodoro turniĝis tiam en la kvartalo kun vigleco de
frenezulo, kvazaŭ la movo povus sugesti al li ruzojn. Li turmentegis
sian imagon, poste li elpensis per ormono subaĉeti la pufvangan
servistinon. Kelkaj leteroj estis do interŝanĝitaj dum la du
semajnoj sekvantaj la matenon, kiam sinjoro Guillaume kaj Teodoro
tiel taŭge rigardis sin reciproke.