BIBLIOTHEEK VAN "DE LEVENDE NATUUR".
VI en VII.
HET PADDENSTOELENBOEKJE,
Door
Cath. Cool en H. A. A. van der Lek.
Amsterdam.
W. Versluys.
1913.
VOORBERICHT.
Paddenstoelen... ze zijn altijd nog maar weinig in tel. "Duivelsbrood"
is en blijft het voor de meesten en daarmede is al heel duidelijk
gezegd hoe men er over denkt: weerzinwekkend duister goedje, nergens
voor te gebruiken, alleen goed voor hongerige duivels.
't Is en blijft ons een raadsel, waardoor ze juist hier zoo weinig in
tel zijn, ja vaak zoo verfoeid worden--echte verschoppelingen!--terwijl
ze bijna overal elders ijverig gezocht en bestudeerd worden en op hunne
juiste waarde geschat; in de eerste plaats wel, omdat ze een gezond en
smakelijk voedsel opleveren, doch dan ook--minder baatzuchtig--als heel
bijzondere en mooie dingen, die ieder jaar met vreugde begroet worden,
wanneer ze weer als oude bekenden op dezelfde plekjes verschijnen. Zoo
goed als de eerste sneeuwklokjes in Februari, die het begin van de
lente inluiden, of de bloeiende waterleliën, die je zoo echt doen
voelen, dat je weer volop in den zomer zit!
En waarom dan de paddenstoelen niét, die laatste wonderschoone opbloei
der herfstbosschen, die een kleurenrijkdom en een pracht vertoonen,
welke, in onze gewesten, die der bloemen nog overtreft in gloed, in
volheid, in afwisseling! Doch wij willen ons hoofd niet verder met dit
raadsel breken. Het schijnt anders te worden. Uit alles blijkt dat de
belangstelling in den laatsten tijd sterk is toegenomen. Zoo hebben wij
ons dan tot het schrijven van dit boekje gezet met de zekerheid, dat er
door velen met verlangen wordt uitgezien naar een eenvoudig Hollandsch
werkje over paddenstoelen. Geen hooggeleerd werk, om de ontelbare
vormen te determineeren en hun plaats in een wetenschappelijk systeem
te leeren kennen, doch een handig boeksken waarin men de hoofdzaken
omtrent de paddenstoelen kan vinden, iets over hun leven en hun bouw;
waarmede men de belangrijkste soorten kan leeren kennen en vooral
ook waardoor men giftige en eetbare soorten kan leeren onderscheiden.
Ten slotte dan ook, hoe men de laatste moet verzamelen en toebereiden.
Wij zijn er ons volkomen van bewust, dat wij met dit laatste een groote
verantwoordelijkheid op ons nemen en daarom willen wij reeds hier
onmiddellijk zeggen: Ook zonder alle eet-bijbedoelingen verdienen de
paddenstoelen onze aandacht, zoo goed als andere dieren en planten,
waarbij men toch ook niet altijd in de eerste plaats vraagt of ze
giftig en eetbaar zijn. Evenals bij alle andere planten, is maar een
betrekkelijk gering aantal eetbaar, en zijn enkele bepaald vergiftig.
Wij zullen dit alles in een afzonderlijk hoofdstuk uitvoerig
behandelen, doch willen het hier aanstonds vooropstellen: Men beschouwe
de paddenstoelen net als andere planten en bloemen en ga er niet toe
over er van te eten, dan alvorens men volkomen zeker weet met een
goede eetbare soort te doen te hebben, en vóór men zich de kenmerken
der weinige zeer vergiftige soorten goed heeft ingeprent.
Is men nog in twijfel, dan zende men een exemplaar op; wij zijn beiden
ten allen tijde bereid, onze lezers voor te lichten.
Doch wij moeten er onmiddellijk bijvoegen: de overdreven angst en
afkeer, die sommige lieden er van hebben, is geheel ongegrond. Men
kan gerust iederen paddenstoel in zijn handen nemen, nauwkeurig
onderzoeken, er aan ruiken en er een klein snippertje van proeven
(zie blz. 29); dat is nooit ofte nimmer gevaarlijk en het is de eenige
manier om er mede vertrouwd te raken.
De overtuiging, dat er behoefte was aan een eenvoudigen wegwijzer in 't
land der paddenstoelen--voor zoovelen nog volkomen "terra incognita",
is ons een prikkel geweest om dit boekje zoo goed mogelijk aan zijn
bedoeling te doen beantwoorden. De taak was niet gemakkelijk; zij,
die zich reeds met paddenstoelen hebben beziggehouden, zullen dit
ongetwijfeld begrijpen. Vooral was het niet zoo eenvoudig uit de
oneindige verscheidenheid van vormen, diegenen uit te kiezen, die
inderdaad voor den wandelaar en natuurliefhebber van belang zijn. Wij
hebben hieraan de grootste zorg besteed en wij vertrouwen, dat hij
zelden zijn gids te vergeefs zal raadplegen, als hij iets vindt wat
zijn aandacht trekt.
Voor een dieper doordringen en nauwkeuriger studie is natuurlijk ons
boekje niet voldoende. Wij hebben daarom eenige literatuuropgaven
er in gevoegd. Ook de Hollandsche namen,--o. i. onmisbaar in een
populair werkje--hebben ons vaak veel hoofdbrekens gekost. Wij hopen
er in geslaagd te zijn een stel bruikbare namen te hebben gegeven;
verder gaat in dit opzicht onze eerzucht niet en wij zouden niets
liever zien, dan dat onze lezers zelf langzamerhand hier verbeterden
en vervingen waar hun dit wenschelijk voorkwam.
Liever dan uit te weiden over de moeilijkheden, waarmede wij te kampen
hebben gehad, willen wij met dankbaarheid erkennen, dat wij van vele
zijden steun ondervonden bij de bewerking.
In de eerste plaats danken wij den heer Dr. J. S. Meulenhoff,
te Zwolle, die ons zijn hulp verleende met de samenstelling van
een der moeilijkste determineertabellen, die van het geslacht
Russula. Voorts den heer Jan M. Hulsken, die, bekend met de praktijk
van het champignonkweeken, zoo vriendelijk was een stukje daarover
voor ons te schrijven. Dan ook den heer Joh. Ruys, die met zooveel
zorg de doorsneden teekende, die op Pl. 3, 4 en 5 afgebeeld zijn.
Wat voorts de illustratie van het boekje betreft, wij hebben vooral
geput uit de afbeeldingen in "De Lev. Natuur". Het was ondoenlijk bij
iedere figuur de herkomst aan te geven. Wij hebben ons er daarom toe
bepaald, bij de photo's den naam van den vervaardiger, voor zoover
ons bekend, te vermelden.
Wellicht zullen vele paddenstoelenvrienden in dit boekje een teekening
of photo terugvinden, die zij voor jaren zelf vervaardigden. Van
harte hopen wij, dat het boekje hun er des te liever om zal zijn en
dat het hun--en velen anderen--een bruikbare gids moge blijken.
CATH. COOL, Haarlem.
H. A. A. v. d. LEK, Hilversum.
Sept. 1913.
INHOUD.
Algemeene deel. Blz.
I. Wat zijn paddenstoelen? 1
Planten zonder bladgroen 1
Saprophyten of afvalsplanten 4
Parasieten of woekerplanten 6
II. Schimmels als veroorzakers van plantenzieken 10
Literatuur 22
III. Echte paddenstoelen als veroorzakers van plantenziekten 23
IV. Hoe de paddenstoelen te leeren kennen en onderscheiden 27
Buiten goed uitkijken 27
V. Bouw der hoogere paddenstoelen 37
Het mycelium 37
Organen voor vorming en verspreiding van sporen 45
Overzicht van de Schimmels of Fungi 47
Ie klasse: Phýcomycetes of Wierzwammen 49
IIe klasse: Éúmycetes of Draadzwammen 50
1e onderklasse: Áscomycetes 50
2e onderklasse: Basídiomycetes 51, 53
Hýmenomycetes 54
Fam. Theléphoraceën 55
Fam. Agáricaceeën 57
Fam. Polýporaceeën 66
literatuur 67
VI. Inzamelen en de studie thuis 69
VII. De verzameling 75
Teekenen en fotografeeren 77
Herbarium 79
Conserveeren op vloeistof 82
VIII. Vergiftige paddenstoelen 83
De giftige soorten in ons land 84
Wat te doen bij vergiftigingen? 90
IX. Paddenstoelen eten 92
Literatuur 101
X. De voedingswaarde van paddenstoelen 102
XI. Het verzamelen en toebereiden van paddenstoelen 109
XII. Recepten voor paddenstoelengerechten 116
XIII. Het conserveeren van eetbare paddenstoelen 120
XIV. Het kweeken van paddenstoelen 122
Reinkulturen van paddenstoelen 130
Een ieder kan champignons kweeken 134
Bijzondere deel.
Inleiding tot de lijst voor het bepalen der meest
voorkomende paddenstoelen 140
Afkortingen 145
Lijst tot het bepalen van eenige paddenstoelen met
zeer opvallende kenmerken 146
Tabel tot het bepalen van de geslachten en soorten
der Áscomyceten 152
Beschrijving der meest voorkomende Áscomyceten 153
Tabel tot het bepalen van de families der Basídiomyceten 162
Aardzwammen-tabellen:
Tabel tot het bepalen van de geslachten der
Agáricaceeën (geen houtpaddenstoelen) 165
Tabel tot het bepalen der Amaníta-soorten 175
Beschrijving der Amaníta-soorten 175
Tabel tot het bepalen der Tricholóma-soorten 180
Beschrijving der Tricholóma-soorten 181
Tabel tot het bepalen der Clitócybe-soorten 184
Beschrijving der Clitócybe-soorten 184
Tabel tot het bepalen der Hygróphorus-soorten 188
Beschrijving der Hygróphorus-soorten 189
Tabel tot het bepalen der Lactárius-soorten 191
Beschrijving der Lactárius-soorten 191
Tabel tot het bepalen der Rússula-soorten 196
Beschrijving der Rússula-soorten 196
Tabel tot het bepalen der Cortinárius-soorten 204
Beschrijving der Cortinárius-soorten 204
Tabel tot het bepalen der Bolétus-soorten 207
Beschrijving der Bolétus-soorten 209
Tabel voor de Aardzwammen-geslachten der verdere
families 215
Tabel tot het bepalen der zwammen, die voorkomen op hout 217
Tabel voor de plaatzwammen op hout enz. voorkomend. 219
Beschrijving dezer plaatzwammen 222
Tabel voor de geslachten der Polýporaceeën 235
Tabel tot het bepalen der Polýporus-soorten 237
Beschrijving der Polýporus-soorten 238
Tabel tot het bepalen der Fómes-soorten 248
Beschrijving der Fómes-soorten 249
Beschrijving der overige Polýporaceeën 253
Tabel tot het bepalen der Trilzwammen 257
Beschrijving der Trilzwammen 257
Beschrijving der overige houtzwammen 259
Paddenstoelen voorkomende in gemengde bosschen 263
Paddenstoelen voorkomende in naaldbosschen 288
Paddenstoelen voorkomende in eikenbosschen 299
Paddenstoelen voorkomende in beukenbosschen 304
Paddenstoelen voorkomende in berkenbosschen 308
Paddenstoelen voorkomende in weilanden 310
Paddenstoelen voorkomende aan wegranden 319
Paddenstoelen voorkomende in parken, tuinen,
kweekerijen enz. 323
Paddenstoelen voorkomende in vochtige huizen,
kelders enz. 326
Paddenstoelen voorkomende in de duinen 328
Literatuur 329
Register 332
WAT ZIJN PADDENSTOELEN?
Planten zonder bladgroen.
Het schijnt toch wel, dat ze iets met het rijk der duisternis hebben
uit te staan: Overal heeft men ze in verband gebracht met duivels,
met heksen en elfen, met kabouters en padden... heel dat obscure
volkje van den Blocksberg. En zij, die zich aangetrokken voelen
tot die sprookjeswereld, zullen ook telkens met vreugde weer de
paddenstoelen zien verschijnen en er gaarne mede omgaan. En vaak
kunnen zij zichzelf er moeilijk rekenschap van geven, waarom zij ze
eigenlijk nog verkiezen boven de frissche, bloeiende zomerkinderen.
Het is waar:
Er is iets geheimzinnigs aan de paddenstoelen; het is vooral wel
hun snelle opbloeien, schijnbaar uit niets, meestal haast zonder
zichtbaren wortel uit 't rottend loof of uit vermolmde stronken,
wat iets ondoorgrondelijks en mysterieus heeft. En wanneer dan zoo'n
ding daarbij, zooals de zooveel voorkomende vliegenzwam, zeer giftige
of dol-makende eigenschappen bezit, dan is 't duidelijk dat het
duivelswerk is! Ja, het zijn kinderen der duisternis, daar gaat niets
van af, "die niet leven dan van stelen en van rooven, geneerende zich
met rottig vuil en uitwerpsels van andere planten of van derzelver
overblijfsels." Dit schreef Houttuyn, die als rechtgeaard Hollander
den paddenstoelen ook al geen goed hart scheen toe te dragen.
Ik heb een zeer knap geleerde gekend, die zich ook veel met
paddenstoelen bezig hield en die graag de stelling verdedigde, dat
paddenstoelen in 't geheel geen planten zijn, maar gansch andere
wezens. "Dieren, planten en paddenstoelen," zei deze--"alle goede
dingen gaan in drieën." Nu zijn dat van die questies, waar je lang
over kunt vechten; zoo zijn er menschen, die zeggen, dat sponzen geen
dieren zijn; die zeggen dus: planten, sponzen en dieren--en als het
nu in drieën móét, dan voel ik meer voor het laatste, want m.i. staat
het wel volkomen vast, dat paddenstoelen plantaardige organismen zijn,
zij 't ook van een bijzonderen aard.
Men kan het geheele plantenrijk in twee groote groepen verdeelen,
n.l. de groene en de niet-groene planten. Dit verschil in kleur, dat
velen op 't eerste gezicht niet zóó belangrijk zal voorkomen, wijst
toch op een diep, een fundamenteel onderscheid. De groene planten
bevatten vooral in hunne bladeren het bladgroen of chlorophyll,
een hoogst belangrijke stof, die in de geheele natuur haar wedergade
slechts vindt in de roode kleurstof der bloedlichaampjes. Door het
bladgroen zijn de planten in staat uit eenvoudige, anorganische
grondstoffen hun levend plantenlichaam op te bouwen: Met hunne
bladeren nemen zij het koolzuur uit de lucht op; zij weten het te
ontleden, nemen er de koolstof uit en scheiden het andere bestanddeel,
de zuurstof, weer (voor een groot deel) af; met hunne wortels zuigen
zij de sappen op uit den bodem en de verschillende zouten, die daarin
zijn opgelost; voortdurend gaat een stroom van dit "mineraalwater"
door de plant, door de wortelspitsen opgenomen, door de wortels en
de stengels omhoog gevoerd en in de bladeren weer voor een groot
deel afgegeven. Men noemt dit den "transpiratie-stroom." De bladeren
"transpireeren"; zij geven waterdamp af aan de omgeving. Duidelijk is
dit te zien aan planten, die onder een glazen klok geplaatst zijn,
waar de damp, tot druppels verdicht, zich aan den binnenkant tegen
de klok afzet. De beteekenis van dezen transpiratie-stroom moet men
niet onderschatten; men heeft berekend, dat b.v. een flinke vruchtboom
dagelijks wel ± 100 L. water door de bladeren "transpireert". Grooter
nog is dan de hoeveelheid, die door de wortels uit den bodem wordt
opgenomen, want een deel van het water met al de daarin opgeloste
zouten wordt vastgehouden en in de bladeren verwerkt tot de stoffen,
waaruit de plant zijn lichaam opbouwt, zooals 't zetmeel, cellulose,
eiwitstoffen en dergelijke. Men noemt deze stoffen, die voor een deel
zeer samengesteld zijn "organische stoffen", omdat men langen tijd
meende, dat zij niet anders dan door de werking van levende organismen
konden gevormd worden, en dat zij zich hierdoor principieel van de
andere anorganische zouden onderscheiden. En al is het ook gelukt
een aantal dezer stoffen kunstmatig, buiten alle levensprocessen
om, samen te stellen, toch blijft het waar, dat een groot deel,
waaronder zeker wel de voor het leven allerbelangrijkste, in de natuur
niet anders ontstaan, dan door het geheimzinnige proces in de groene
bladeren. Hier vormt de plant uit de koolstof, die zij aan het koolzuur
van de lucht onttrekt, te zamen met het water, dat uit den bodem wordt
opgenomen, de suikers, die als meer eenvoudige organische stoffen,
het uitgangspunt zijn voor de vorming van de meer samengestelde.
Een eerste vereischte om dit te kunnen doen is licht; in het duister
staat dit vormingsproces onmiddellijk stil, het zonlicht is de
stille kracht, die dit werk drijft. Zoo hebben wij dus in de breede
bladerkruin van een boom in de eerste plaats eene inrichting te zien
om het licht zooveel mogelijk op te vangen en dienstbaar te maken
aan het leven.
Van deze vorming van organische stoffen in de groene bladeren toch
is het leven van alle andere wezens afhankelijk. Geen enkel dier
vermag zich te voeden met zoo'n slappen kost als de groene planten:
koolzuur en sterk verdunde oplossingen van zouten; de dieren eten
planten, d.i. dus, voeden zich met de stoffen, die de planten hebben
bereid of, zooals de roofdieren, zij vreten planteneters en zijn dus
ook indirect van de planten afhankelijk.
Saprophyten of afvalsplanten.
En ook de niet-groene planten, de talrijke schimmels, zwammen en
paddenstoelen, ook zij zijn afhankelijk van de bladgroen-planten. Ook
zij missen het vermogen uit eenvoudige, minerale grondstoffen
hun lichaam op te bouwen. Zij zijn òf aangewezen op in ontbinding
verkeerende overblijfselen der groene planten: dit zijn afvalsplanten
of saprophyten; òf wel, zij onttrekken de voedingsstoffen aan levende
organismen, hetzij planten of dieren--deze noemt men parasieten of
woekerplanten. Zoo vindt men ze dan ook in groote hoeveelheden op het
rottend loof in de bosschen, op mest van planteneters of op de weiden,
die doortrokken zijn met de sappen daaruit... Hiermede vervullen zij
ook weer hun rol in de natuur: bacteriën, schimmels en al dat "lagere"
zwammengoedje doet de afgestorven plantendeelen in vertering, rotting
overgaan, breekt de samengestelde stoffen, door de plant opgebouwd,
weer af en geeft ze weer terug aan den bodem. En het leidt wel geen
twijfel, dat ook de echte "paddenstoelen" hier sterk aan meedoen;
wanneer we dus zien, hoe een groote vleezige paddenstoel vaak spoedig
geheel doorvreten is van kleine larfjes en na korten tijd overgaat in
een vieze pappige massa, waarvan al spoedig niets meer te vinden is,
dan krijgen we een blik in den kringloop der stof en we begrijpen
dan, dat de bladgroen-planten en de kleurlooze schimmels elkaar
noodig hebben, dat de laatste leven van de producten van de eerste,
doch dat deze op hun beurt niet zouden kunnen tieren, als het groote
zwammenleger niet voortdurend weer de afgestorven planten hielp
opruimen, afbreken en verteren... En niet alleen in het rottend loof
der bosschen en op de met mest doortrokken weiden, neen, overal kunnen
we dit waarnemen. Overal waar doode organische stoffen aanwezig zijn,
zijn ook aanstonds deze bleeke gasten er bij. Doen wij slechts in
een glas wat water, en voegen daarbij een weinig plantenafval, doode
plantenstengels of dergelijke en laten we dit eenige maanden staan,
dan zullen deze tenslotte geheel worden ontbonden en verdwijnen door
de werking van "splijtzwammen" (bacteriën), die overal in de lucht
aanwezig zijn, en zich, als zij een geschikten voedingsbodem gevonden
hebben, verbazend snel vermenigvuldigen en alle rottende stoffen
verbruiken. Precies wat in dat glas gebeurde, vindt ge eenige mijlen
van de afvoerbuizen en riolen in de wateren en rivieren bij de groote
steden. Den pot met stijfsel, dien ge een paar dagen vergeten hadt
laten staan, vindt ge terug, overdekt met een weelderige vegetatie van
schimmels, bonte, roode en groene vlekken wijzen op bacteriekolonies;
ook hier is het verteringsproces in vollen gang.
Onnoodig hier nog meer voorbeelden van aan te voeren, ze liggen overal
voor het grijpen en ieder is er mee vertrouwd.
Parasieten of woekerplanten.
Minder sterk dringen zich de gevallen van parasitisme aan ons op;
toch zijn ook deze uiterst talrijk.
Een ieder heeft wel eens in den nazomer tegen een vensterruit een
doode vlieg zien kleven, omgeven door een witte melige massa. Men is
geneigd het er voor te houden hier eenvoudig met een vlieg te doen te
hebben, die na zijn dood door schimmel is aangetast. Doch inderdaad is
't heel anders: Deze vlieg is levend en wel door een kwaadaardige
schimmel, Empusa muscae, aangetast; een spore is tusschen haar
haren terecht gekomen, daar gekiemd en de kiemdraad is naar binnen
gedrongen. Hier heeft deze zich verder ontwikkeld en heeft de geheele
vlieg doorwoekerd, ten koste van haar sappen. De vlieg gaat dood en
is spoedig geheel met de schimmel opgevuld. Nu gaat deze weer draden
vormen, die door de chitinehuid naar buiten dringen en aan hun vrije
uiteinden de tallooze sporen vormen, die wij als het witte poeder op de
ruit waarnemen. Hierin hebben we dus een voorbeeld van een woekerplant,
van een, althans voor de vlieg, uiterst kwaadaardige parasiet.
Gaan we dit geval nauwlettend na, dan zien we, dat we feitelijk twee
tijdperken kunnen onderscheiden; eerst is de schimmel parasietisch; zij
voedt zich ten koste van de levende vlieg. Doch eerst als deze dood is,
gaat de schimmel zich voortplanten, "fructificeeren"; nu leeft zij van
de doode stoffen en is dus saprophytisch. Bij vele schimmels kunnen
we deze beide stadiën waarnemen. Niet altijd zijn ook parasieten
en saprophyten scherp te onderscheiden en vaak is het moeilijk met
zekerheid uit te maken, met welke van beide gevallen we te doen hebben.
Er zijn meer van die insektendooders onder de schimmels: Niet zelden
vindt men in den herfst tusschen mos of dorre bladeren kleine oranje
of roode knotsjes, 5 à 6 cM. lang. Naar onderen toe loopen deze in
een wat dunner steekje uit. (Zie fig. 45.) Ik herinner mij nog goed
mijne verbazing, toen ik voor het eerst waarnam, dat dit steeltje
uit een oogenschijnlijk gave pop voor den dag kwam. De pop is echter
hard en stijf en geheel gevuld met een vast zwamweefsel en natuurlijk
nog veel dooier dan een pier. In andere gevallen vindt men een min of
meer misvormde rups aan het steeltje. Ook hier wordt de levende rups
door de sporen van een schimmel overvallen, die zich binnen in haar
lijf sterk vermenigvuldigt en het ten slotte met een hard zwamweefsel
vult. Hieruit ontwikkelen zich dan de knotsvormige paddenstoeltjes,
die weer de venijnige sporen voortbrengen.
Schadelijk zal wel niemand deze insectendooders noemen, of hij moest
zich wel geheel op een vliegenstandpunt plaatsen. Er zijn er zelfs
onder, die zich soms zeer nuttig maken. Wanneer geheele rupsenlegers
van dennenrups, Trachea piniperda, de bosschen dreigen te vernielen en
niets meer het gevaar schijnt te kunnen afwenden, zijn het soms deze
schimmels (Empusa Aulicae), die snel daaronder voortwoekerend, hevige
epidemieën veroorzaken en zoo het onheil stuiten. Ook hebben listige
koppen er wel eens over gedacht of het niet mogelijk zou zijn de
vliegenplaag, die sommige jaren vooral op 't land zoo verschrikkelijk
kan zijn, te bestrijden door bovengenoemde kamervliegschimmel.
Er zijn echter andere schimmels, die een "dierlijken gastheer" hebben,
en die wel degelijk zeer schadelijk kunnen worden.
Zoo zijn er b.v. die in de huid van visschen leven, op de vinnen, op
het hoornvlies van de oogen enz. Ook dringen zij meer naar binnen,
tusschen het spierweefsel en in de kieuwen en veroorzaken zoo den
dood. Deze schimmels richten soms groote verwoestingen aan in karper-
en goudvischvijvers en kunnen vooral zeer schadelijk worden in de
broedplaatsen der visschen.
Ook de mensch moet zich de rol van schimmel-gastheer wel eens laten
welgevallen. Zoo is een goede kennis van mij al jaren lang op een
bepaalde plek van zijn huid behebt met een schimmel (Trichophýton
tónsurans), die daar ondanks jodium en kwik taai stand houdt. Gelukkig
heeft hij er weinig last van en behoeft hij in 't minst niet te
vreezen gemummificeerd te worden, zooals de rups door de cordiceps,
want deze schimmel blijft beperkt tot de buitenste huidlaag. Toch
zou hij er wel graag af wezen, want het is een onpleizierig idee,
zoo bij levende lijve min of meer beschimmeld te zijn.--Ook het
hoofdzeer wordt door een schimmel veroorzaakt.
Alles samengenomen is echter de beteekenis van deze parasietische
schimmels en het gevaar, wat zij voor het leven van mensch en
dier opleveren gering, oneindig geringer dan van de bacteriën. Deze
uiterst kleine eencellige organismen werden vroeger onder den naam van
"splijtzwammen" met de andere schimmels en zwammen in een groote groep
vereenigd. Zij komen er mede overeen door het gemis aan bladgroen
en dus ook van koolstofassimilatie, doch wijken er overigens zeer
van af. Daarom en ook om hunne buitengewone beteekenis op allerlei
gebied van kennis en techniek, zijn zij tot een onderwerp van een
afzonderlijke wetenschap geworden: de bacteriologie. Wij geven hier een
afbeelding van enkele van de meest geduchte onder deze microörganismen,
doch gaan ze verder met stilzwijgen voorbij.
DE SCHIMMELS ALS VEROORZAKERS VAN PLANTENZIEKTEN.
Veel meer dan mensch en dier hebben de groene planten van de
parasietische schimmels te lijden; haar wordt het leven er vaak al
heel zuur door gemaakt. Dit is zoo sterk, dat er bijna geen plant is,
die niet haar schimmel of schimmels heeft. Het zijn vooral ook de
cultuurplanten, die er vaak hevig door aangetast worden. Overbekend
is het, hoe soms de geheele oogst door een dergelijke epidemisch
optredende ziekte vernietigd kan worden. Zoo werd op Ceylon de
koffie-cultuur bijkans ten gronde gericht door het optreden van
een schimmel (Hemiléía vastátrix), die de "koffie-bladziekte"
veroorzaakt. Ook op Java heeft deze cultuur er een knak door
gekregen. De zoo gevreesde aardappelziekte heeft vaak groote
schaarschte, ja somtijds hongersnood ten gevolge. Zoo is dan ook
de studie van deze pathogene of ziekteverwekkende schimmels en van
hare bestrijding van groot practisch belang en het hoofdbestanddeel
geworden van de phytopathologie of leer der plantenziekten.
Dit is nu reeds een omvangrijke wetenschap geworden en het valt
buiten het bestek van dit boekje er diep op in te gaan. Om het groote
belang dezer schimmels zullen we er echter toch enkele voorbeelden
van behandelen. We kunnen dan meteen een en ander van den bouw en de
levenswijze dezer lagere schimmels leeren kennen.
De aanwezigheid van parasietische schimmels kan zich op heel
verschillende wijze verraden: zwarte of bruine vlekken in
bladeren of witte schimmelachtige bekleeding, zooals men die zoo
vaak bij 't eikenhakhout ziet; sterke onregelmatige vertakkingen,
z.g. "heksenbezems", abnormale groei, vorming van dikke opzwellingen
en bulten, en zoo al meer. De laatste noemt men ook wel "gallen",
evenals de aanzwellingen, die door den steek van insekten
ontstaan. In beide gevallen is het tengevolge van den prikkel door
de parasiet uitgeoefend, dat zoo'n weefselwoekering ontstaat. Aan
het herderstaschje vindt men b.v. niet zelden glanzend witte dikke
opzwellingen; de stengel kronkelt zich en het plantje is deerlijk
misvormd. Hier is een schimmel (Albúgo cándida) de schuldige; door
het weefsel van het plantje heengroeiend, prikkelt het dit tot dien
abnormalen groei. Ten slotte barst de opperhuid open en dan kunnen
de sporen ontsnappen. Bepaalde de schimmel zich nu maar tot het
herderstaschje, dan zou het er nog mee door kunnen, doch ook andere
kruisbloemige planten als radijs en kool worden er door aangetast en
dat is leelijker. Een veel geduchter schimmel is echter de Phytóphthora
inféstans, die de aardappelziekte veroorzaakt, (Pl. 1 fig. IX). Het
is een familielid van de vorige. Verscheidene van die noodlottige
schimmels zijn uit Amerika afkomstig; zoo ook deze. Omstreeks 1830
heeft zij haar intrede in Europa gedaan.
De ziekte openbaart zich 't eerst, doordat op de bladeren
zwarte vlekken optreden; deze breiden zich uit, ook op de
stengels. Onderzoeken we nu zulke vlekken met het microscoop, dan
ziet men dat het bladmoes hier doorwoekerd is door uiterst fijne
celdraden. Deze draden zijn niet "geleed", d. w. z. er zijn geen
dwarstusschenschotten in; ze zijn dus niet in cellen verdeeld, maar
vormen een samenhangend systeem van uiterst fijne, sterk vertakte
buizen. Dit type van myceliumweefsel vindt men alleen bij lagere
schimmels, b.v. ook bij de gewone Mucor mucédo (kopjesschimmel)
die b.v. oud brood en dergelijke "beschimmelt"; bij de hoogere
paddenstoelen vindt men steeds een geleed, uit cellen bestaand
mycelium. Deze celdraden nu verbreiden zich tusschen de cellen
van het bladmoes en dringen met zuigorgaantjes er in door om er 't
voedsel aan te onttrekken. Ook in de knollen dringt dit mycelium
binnen, waardoor ook deze ziek worden en dan van binnen bruine
vlekken vertoonen. Gedurende den zomer kan de schimmel zich sterk
vermenigvuldigen en zich over den akker uitbreiden. De draden gaan
n.l. door de huidmondjes naar buiten groeien; vooral aan de onderzijde
van het blad is dan een witte schimmel te zien. Bij fig. IX b ziet men
een dergelijken draad afgebeeld; hij vertakt zich en snoert een aantal
sporen af, die door den wind verspreid worden. Gelukkig hebben zij om
zich te kunnen ontwikkelen, water noodig; vandaar dat alleen in natte
zomers hevige epidemieën optreden. Komen ze met vocht in aanraking, dan
blijkt het dat deze sporen eigenlijk sporendragers (sporangiën) zijn;
er worden dan n.l. een groot aantal uiterst kleine sporen in gevormd
(fig. IX c). Deze kunnen nu als zij op een aardappelblad belanden,
daar kiemen, en uitgroeien tot draden; en zoo wordt ook deze plant
ziek. Geen wonder, dat, wanneer de omstandigheden gunstig zijn,
de ziekte zich buitengewoon snel kan verbreiden.
In deze aardappelziekte-parasiet hebben we een voorbeeld van een
laaggeorganiseerde schimmel: een ongeleed mycelium en hoogst eenvoudige
voortplanting, door afsnoering van sporen aan vertakte draadjes.
Verreweg de meeste plantenparasieten zijn echter "hoogere", meer
samengestelde vormen, waarbij de draden uit cellen bestaan en
waarbij ook bepaalde voortplantingsorganen optreden. Zoo vindt men
bij zéér vele z.g. asci of sporenblaasjes: een ascus is een min of
meer buisvormig zakje, waar binnenin (meestal) 8 sporen gevormd worden
(zie fig. 2 en Pl. 1, fig. XI), die als ze rijp zijn door eene opening
aan den top ontsnappen. Zulke asci vindt men ook bij de morieljes
(Pl. 1, fig. III) en Helvella's (Pl. 1, fig. IV), en bij talrijke
beker- en schotelvormige zwammetjes, die men onder den naam "Peziza's"
samenvat. Bij deze laatsten is het geheele bovenvlak met millioenen van
dg. buisjes bedekt, en daarom kan men den paddenstoel in zijn geheel
een ascus- of sporenvruchtlichaam noemen. Bij de laagst-georganiseerde
parasieten ontbreken echter dergelijke vruchtlichamen.
Hiertoe behooren b.v. vele schimmels, die de z.g. "heksenbezems" in
kersen, haagbeuk, berken, enz. veroorzaken. Ieder heeft wel eens in
een boom zoo'n dichte kluit van takjes zien zitten (Pl. 1, fig. X),
die op een afstand wel wat aan een eksternest doet denken.
Doch 't is in werkelijkheid een "schimmelnest"; er zit een parasiet
(Exoascus) in 't hout en door den prikkel, dien deze uitoefent,
ontstaat die sterke en abnormale takvorming. Ook hier woekeren de
schimmeldraden hoofdzakelijk tusschen de cellen van den waard voort,
ze zuigen die door korte zijtakjes (fig. X a) uit.
Van uit het hout dringt de schimmel in de bladeren, hier brengt
ze asci en sporen voort. De bladeren sterven en vallen spoedig af,
doch in 't hout blijft de schimmel leven.
Het is een neefje van dien heksenbezemfabrikant, die weer geheel andere
niet minder opvallende vervormingen van de elzenproppen veroorzaakt:
Exoáscus alnitórquus, "de roode elzenvlag", (Pl. 1 fig. VIII). Ge
ziet, niets is er veilig voor deze schurken. Doch deze maakt het
nogal niet zoo bont; of eigenlijk wel bont, want hij doet hier uit
de groene proppen een helderroode vlag uitgroeien; het is een van
de propschubben, die hier door de schimmel zoo raar gaat doen. Het
mycelium zit daarin en brengt draden naar buiten voort, waarop zich
de asci met de sporen vormen, zooals dit bij b is afgebeeld. Omdat die
asci daar zoo maar buiten op zitten, dus zonder in een vruchtlichaampje
te zijn vereenigd, heeft men d.g. schimmels Exo-ascus genoemd.
Anders is dit al bij de schimmel, die de zwarte vlekziekte
van de eschdoornbladeren veroorzaakt, Rhytísma acerínum (Pl. 1
fig. II). Dit schijnt op 't eerste gezicht wel iets d.g. te zijn als
die aardappelziekte van zoo even, maar feitelijk is dit een heel
andere, veel "hoogere" schimmel. Die zwarte vlekken heeft ieder
wel eens gezien of anders er toch wel van gelezen in "De Kleine
Johannes": hoe de dwergjes 's nachts hunne inktpotten over de bladeren
uitgooien. Doch zoo bovennatuurlijk eenvoudig gaat 't niet in z'n
werk. Er zit weer een schimmel achter of liever gezegd in. Ongeveer in
Juli treden de vlekken op, eerst meer geelachtig; langzamerhand worden
ze zwart. De aangetaste bladeren vallen wat vroeger af dan gezonde:
het mycelium zit er in, maar het is nog niet rijp. Eerst in den loop
van den winter en 't voorjaar ontwikkelen zich de apotheciën.
Indien ge dit woord erg schrikwekkend vindt, moogt ge het onmiddellijk
weer vergeten. Er is eenvoudig mee gezegd, dat hier nu de asci niet
zóó maar op 't mycelium gevormd worden, maar op een bepaalde wijze
vereenigd zijn. Hier zijn 't nog maar kleine wormachtige verdikkingen,
waarbinnenin de asci zitten. Daar rijpen ze en het wormpje gaat dan
met een spleetje open. Zoo'n ascus ziet men bij a; er zitten 8 dunne,
draadvormige sporen in. Ook hier dus een schimmel, die nu niet zoo
bar veel kwaad doet en die wel een aardig effect weet te weeg te
brengen. De schade is niet zoo groot, dat het de moeite zou loonen,
om overal het afgevallen loof op te ruimen; want het is duidelijk, dat,
waar de asci pas na 't afvallen der bladeren rijp worden, hierdoor 't
kwaad te keeren is. Waar men dit om "aesthetische" reden doet, zooals
b.v. in het "Engelsche park" te München, treedt nergens Rhytisma op,
terwijl ze overal in de omgeving te vinden is.
Bij de vorige schimmels woekert het mycelium in het bladweefsel. Anders
is dit bij den echten meeldauw. Hier groeit de zwamvlok buiten
op de bladeren en dringt alleen met zuigcellen in de opperhuid,
om daar het voedsel uit op te nemen. Daardoor zien die bladeren er
wit-beschimmeld uit, vooral ook doordat er tallooze sporen door de
draden afgesnoerd worden; vandaar 't "melige". De schadelijkste onder
deze is wel de druivenmeeldauw (Oïdium Túckeri) die in de wijnbergen
zulke verwoestingen aanricht. Meer bekend is bij ons de eikenmeeldauw
(Oïdium Quercínum), die ieder op zijne wandelingen wel eens moet
opgevallen zijn. Vooral het hakhout heeft er veel van te lijden;
geheele boschjes zijn soms wit van de schimmel.
Zij is in 1878 in Portugal plotseling opgetreden, en daarna overal,
niet zooals vele andere plantenziekten van land tot land gaande,
maar in verschillende landen bijna gelijktijdig voor den dag
gekomen. Eigenaardig is, dat ook de eikenmeeldauw soms weer haar
parasiet heeft, een schimmeltje, dat het mycelium waarmede de meeldauw
overwintert, geheel verwoest. De aangetaste plekken vertoonen dan
niet meer de witte, maar een grijs-roodachtige kleur.
Heel wat kwaadaardiger zijn een aantal andere schimmels,
die de belangrijkste voedingsplanten van den mensch, de granen,
aantasten. Overbekend is onder deze vooral het moederkoorn (Cláviceps
purpúrea) (Pl. 1 fig. I), dat de rogge niet alleen oneetbaar
maakt, maar zelfs de voedzame korrel in een zwart en giftig ding
verandert. Vooral in vroeger tijd, toen men nog niet zoo scherp op al
die dingen lette, heeft die veel kwaad gedaan. In groote hoeveelheid
met het rogge vermengd en er mede gemalen, veroorzaakte het de
"kriebelziekte", die den dood ten gevolge kan hebben.
Gelukkig heeft men van de nood eene deugd gemaakt en er een
medicijn uit bereid. Die is trouwens tegenwoordig vrij duur, want
het moederkoorn wordt natuurlijk zooveel mogelijk uitgeroeid. Toch
kan men die dikke, zwarte korrels, (van oudsher onder den naam "secale
cornutum" bekend), die wat gekromd buiten de aar uitsteken, nog vaak in
roggevelden vinden. Hoe ontstaan nu die dingen? De levensgeschiedenis
van 't moederkoorn is al minder eenvoudig, doch ik wil 't in 't kort
vertellen. Straks wordt 't nog veel ingewikkelder:
Wanneer de rogge bloeit, dus in den voorzomer, wordt reeds het jonge
vruchtbeginsel geïnfecteerd door een spore. Die ontwikkelt zich daarin
spoedig tot een mycelium, dat nu talrijke kleine sporen gaat vormen en
tegelijkertijd een zoete, geurige vloeistof afscheidt, (Honingdauw),
waardoor insekten aangelokt worden. Een prachtig middel dus om snel
den schimmel over den akker te verspreiden. Later, tegen dat het koren
gaat rijpen, gaan de schimmeldraden onder in 't vruchtbeginsel een hard
dicht weefsel vormen. Zulk een hard schimmelweefsel, dat gewoonlijk
ook opgevuld is met reservevoedsel, heet een sklerotium; het komt bij
een aantal verschillende schimmels, ook wel bij echte paddenstoelen,
voor. (zie blz. 199). Dit sklerotium, met voedsel gevuld, valt af en in
het volgend voorjaar ontwikkelen zich daar kleine paddenstoeltjes uit,
zooals dit bij c op de helft van de ware grootte is afgebeeld. Bij
d zien we zoo'n dingetje dwars doorgesneden; die kringetjes aan den
rand zijn nu nog niet de asci, doch het zijn de kamertjes, waarvan
de wanden met asci bekleed zijn. Die zijn nog oneindig veel kleiner.
In die asci worden weer 8 draadvormige sporen gevormd, die op hun
beurt weer de roggebloempjes kunnen infecteeren. Hier zien we dus
voor 't eerst kleine paddenstoeltjes optreden en hier kunnen we ook
aanstonds goed zien wat een paddenstoel eigenlijk is: een orgaan,
dat dient ter vorming en verspreiding van sporen. Hier groeien nu die
paddenstoeltjes uit een sklerotium, uit een harde weefselklomp gevuld
met reservevoedsel. Bij de meeste paddenstoelen is dit niet zoo,
maar toch zijn zij in wezen niets anders dan "sporenvruchten".
We zullen dit in een volgend hoofdstuk nog wel verder duidelijk
maken. Eerst moeten we echter nog een paar andere groepen van
beruchte schimmels bespreken, die aan tallooze gewassen, vooral ook
aan de granen, heel wat schade berokkenen. Het zijn de brandzwammen
(Ustilagineeën) en de roestzwammen (Uredineeën).
De brandzwammen tasten vooral de bloempjes van het koren aan (op
Pl. 1 fig. VI ziet men bij a de roggebrand (Ustilágo secális), bij b
de haverbrand, Ustilágo Avénae). Zij verwoesten er het weefsel en in
plaats van een graankorrel ontwikkelt zich een bruinzwarte sporenmassa,
een droog verstuivend poeder; vandaar de naam "stuifbrand".
Die sporen kunnen zich zeer ver verspreiden; zij vallen ten slotte
weer op den grond en behouden jaren lang haar kiemkracht. Zij tasten
weer jonge graanplantjes aan en groeien daarin naar boven zonder
oogenschijnlijk veel schade te doen. Doch gaat het graan bloeien,
dan openbaart zich het kwaad. Zoo ten minste gaat het bij den
haverbrand. Bij andere, b.v. den tarwebrand vindt directe infectie
van de bloempjes plaats.
Het zijn niet alleen granen, die van brandzwammen te lijden hebben,
de meest verschillende planten kunnen in stengels, bladeren, bloemen
of vruchten er door aangetast worden.
Zoo vindt men niet zelden de helmknoppen van witte of roode
koekoeksbloemen sterk gezwollen en, in plaats van met stuifmeel,
opgevuld met een donker violette sporenmassa. Hier is Ustilágo violácea
aan 't werk.
Allermerkwaardigst is hier de uitwerking, die deze schimmel op haar
gastheer kan uitoefenen. Eigenlijk bedoel ik hier de gastvrouw. De
koekoeksbloemen zijn n.l. eenslachtig, er zijn dus mannelijke bloemen
waarin alléén meeldraden, en vrouwelijke waarin alleen stampers
voorkomen. Wordt nu zoo'n vrouwelijke bloem door de schimmel aangetast,
dan veroorzaakt deze daarin eerst het ontstaan van meeldraden: er
zijn n.l. rudimenten daarvan in de bloem aanwezig, die nu door den
abnormalen prikkel tot ontwikkeling komen. In de zoo door haar zelf
te voorschijn geroepen meeldraden kan dan de schimmel evengoed haar
gang gaan als in "echte".
Met de Roestzwammen of Uredineën komen we tot een groep van schimmels,
die voor haar ontwikkeling niet aan één gastheer genoeg hebben, maar
er hier voor twee noodig hebben, afwisselend dus op twee, vaak zeer
verschillende planten parasiteeren. Om dus een voorbeeld te noemen:
de ééne generatie leeft op erwtenplanten, de volgende op wolfsmelk;
de generatie, die daaruit voortkomt moet beslist weer erwten hebben,
daaruit weer een die de wolfsmelk bewoont enz. En dan moeten we er
dadelijk bij zeggen, dat die beide generaties eigenlijk niets op
elkaar gelijken, zoo min met 't bloote oog als met 't microscoop
bezien. Het behoeft ons dan ook niets te verwonderen, dat men die
beide generaties langen tijd als geheel verschillende schimmels heeft
beschouwd en ze ieder een naam gegeven heeft. De ééne generatie,
die zich meest voordoet als gele of bruine vlekken of strepen, de
eigenlijke roest dus, heette Urédo, de andere, meestal zeer kleine,
geelachtige napjes of bekertjes Aecídium. Bij bovengenoemd voorbeeld
leeft de Aecidium-vorm op wolfsmelk, de Uredo-vorm op de erwt, daarom
is het erwtenroest.
We hebben hier dus hetzelfde verschijnsel wat ook van een
aantal dierlijke parasieten bekend is. Ieder weet nu wel, dat de
malariaparasiet door muggenmaag en menschenbloed zijn levensbaan
heeft, de trichine ratten, zwijnen en menschen noodig heeft, de in
Midden-Afrika zoo geduchte slaapziekte-parasiet, de Tsé-tsévlieg en
den neger. Spelen de krokodillen er ook nog geen rol bij? Zoo zijn er
een aantal van die lagere organismen, die op de meest geheimzinnige
sluipwegen als 't ware het leven van hoogere wezens kruisen en hun
gewoonlijk niet veel goed doen.
Zulke organismen zijn nu de roestzwammen ook; zijn zij al niet
zoo griezelig als de zooeven genoemde, de schade, die zij aan de
cultuurgewassen, vooral de granen, berokkenen is onberekenbaar
groot en hare wegen zijn soms even onnaspeurlijk. Wie zal b.v. de
aecidium-generatie van Melamspora repentis, die op kruipwilg leeft,
op de gevlekte Orchis (Orchis maculata) zoeken en van een andere
wilg-schimmel op 't sneeuwklokje; wie zou denken, dat de roest op het
boschmuur (Stellaria nemorum) en de heksenbezems op de Zilverspar
(Abies pectinata) het gevolg van éénzelfde schimmel in zijn beide
generaties zijn? En toch is het eigenaardig om op te merken hoe de
mensch soms half-instinktief dingen schijnt te kunnen beseffen, als
het inzicht er nog lang niet aan toe is. Het is bekend, dat reeds in
1720 een Engelsche boer heet water op de wortels van een berberis van
zijn buurman goot, omdat hij die plant bij zijn koren niet duldde. En
reeds in 1755 werd er in Massachusetts een wet uitgevaardigd voor de
uitroeiïng van de berberis in de nabijheid van korenvelden.
De eerste proefnemingen, die het verband tusschen de aecidiën op
de berberis en de roest in het graan direct duidelijk maakten,
deed Schöler, een Deensch schoolmeester, doch een staatscommissie
(grootendeels uit geestelijken bestaande!) maakte uit, dat het
malligheid was. Ook in wetenschappelijke kringen bleef men lang
skeptisch, totdat in 1865 de groote botanicus De Bary voor het eerst
den volledigen ontwikkelingsgang van Puccinia graminis naging en
tot in bijzonderheden naploos. Dat daar een genie als De Bary voor
noodig was, zal men begrijpen, als men 't onderstaande schema beziet,
waarin ik die ontwikkeling, zoo eenvoudig mogelijk heb voorgesteld:
SCHEMA ONTWIKKELINGSGANG VAN PUCCINIA GRAMINIS.
Zomer ----------------> Winter ------------> Zomer.
de wintersporen geven (Sporen in
voorjaarsporen, deze rusttoestand)
infecteeren de
bladeren der Berberis:
hier op aecidiën
|
|
aecidiosporen --> koren
wintersporen
hierop roest (uredo) --------------------> ontwikkelen sporidiën
(of voorjaarssporen)
| \ die de Berberis
| \ infecteeren.
\ overwinterende
zomersporen \ zomersporen
-----------------> infecteeren koren
/ | | \
/ | | \
koren koren koren koren
Mochten er onder de lezers van dit hoofdstuk zijn, die gaarne meer van
deze interessante studie der plantenziekten te weten zouden willen
komen, dan raden wij hen daarvoor aan de volgende werken ter hand
te nemen:
Dr. K. v. Tubeuf, Pflanzenkrankheiten durch kryptogame Parasiten
verursacht.
Duggar, Fungous Diseases of Plants, Country life Education Series.
Prillieux, Les maladies des plantes agricoles et des arbres fruitiers
et forestiers causées par des parasites végétaux.
Prof. J. Ritzema Bos, Ziekten en beschadigingen der Landbouwgewassen
(Geïll. Land- en Tuinbouwkundige Bibliotheek).
ECHTE PADDENSTOELEN ALS VEROORZAKERS VAN PLANTENZIEKTEN.
Dit zijn v.n.l. de boomzwammen, die allen min of meer als
planten-(boom)parasieten zijn te beschouwen.
Als wij, na een stormachtigen nacht, in de stad of buiten, omgewaaide
boomen vinden liggen, waaronder dikwijls forsche exemplaren, dan
moeten wij niet denken, dat diezelfde boomen daar gisteren nog
gezond en krachtig stonden en dat alleen de storm daar een einde
aan heeft gemaakt. Die storm heeft slechts voltooid, wat de draden,
het mycelium van de echte paddenstoelen, jaren, misschien wel eeuwen
lang hebben voorbereid.
Bekijkt men zoo'n omgevallen boom eens wat nauwkeuriger, zoo zult ge
zien, dat hij bijna geheel vermolmd is, terwijl de nog in den grond
zittende wortels, waarvan de boom is afgeknapt, er eveneens vergaan
en verrot uitzien.
Het mycelium der boomzwammen scheidt n.l. een chemische stof af,
die de houtstof of cellulose van den boom geheel doet verkruimelen
of vermolmen.
En nu zult ge misschien schrikken als ik u vertel, dat er wellicht
geen enkele boom bestaat die geheel vrij is van dit mycelium der echte
paddenstoelen. Op een gewonde plek van stam en tak, door mensch of
dier veroorzaakt, is een spoor van een boomzwam neergevallen, en daar
ontkiemd, trachten die draden nu overal tusschen bast en hout door te
dringen. Is nu de boom kerngezond, vooral fungeert zijn wortelstelsel
goed, zoodat de vocht en voedselstrooming in de vaatbundels goed
werken, dan kan hij den strijd tegen de zwam gerust aanbinden
en steeds overwinnaar blijven. Mankeert het hem echter hieraan,
en werken deze functiën door de een of andere reden, minder goed,
zoodat door de vaten minder water en meer lucht kan toetreden, dan
begint het "zwamvlok" veld te winnen, want meer lucht dan vocht heeft
dit voor zijn groei in die duisternis noodig en langzaam maar zeker
gaat het zijn vernielingswerk voortzetten en hoe slechter 't er nu met
den boom gaat uitzien, hoe beter krijgt de zwam het. Haar inwendige
uitzuigerij is haar nu niet langer voldoende; meer slachtoffers wil
zij maken en uit tak of stam gaat zij nu fraai gevormde en gekleurde
vruchtlichamen uitzenden, wier sporen weer honderd andere boomen
kunnen aanvallen en vernietigen.
Dat gebrek aan watertoevoer in de boomen den groei van de zwam
bevordert, daarvoor leveren ons de berkenboschjes van onze,
tegenwoordig zoo droog liggende duinpannetjes, wel het bewijs. Deze,
vroeger een lust der oogen, vertoonen nu slechts een ruïne van
omgevallen doode stammen en dor loof, waar, als frisch jong leven,
alleen nog maar de mooie "berkenzwam" Polýporus betúlinus (fig. 69
No. 14) fungeert. Hoogst zelden vindt men deze zwam op een nog
levenden berk.
De tijd, waarin de diverse boomzwammen haar vernielingswerk verrichten,
is zeer verschillend. Zien wij aan een eik of populier de zoo fraaie,
goud-gele Polýporus sulfúreus No. 150, of de, op verschillende
loofboomen, vooral op iep en wilg voorkomende, Polýporus squamósus
(fig. 67 en 68 No. 147) zitten, dan kunnen wij er vast van overtuigd
zijn, dat die boomen hun langsten tijd geleefd hebben. Evenzoo
kan de kweeker, als zijn boomgaard door de boomgaardzwam: Fómes
pomáceus (fúlvus) No. 164, of door: Stéreum purpúreum No. 186,
bezocht zijn, gerust zijn pruimen- en kersenboomen uit den grond
halen en vernietigen.
Prijkt echter de groote, donkere "vuurzwam" Fómes igniárius (Pl. 2,
fig. Xb No. 162) aan beukenstammen, dan behoeft men zich over deze
volstrekt niet ongerust te maken, want haar vernielingswerk gaat zeer
langzaam en terwijl zij telkens weer een nieuwen band om haar hoed zet,
leeft de boom nog jaren lang ongestoord verder.