(_De rie fen it matigheids-geneatskip sit. In dragonder hat him
oanjown; in wachtmaster is ’er by._)
_President._ Nou, kammeraet, ik hear wol, wy kinne dat spil net mei dy
klear spylje. Oan ôfskaffing is op stel en sprong mei dy net to tinken.
Mar ik wol it mei dy op in binlyk akkoart smite. Ho folle romers nimste
deis?
_Dragonder._ Dat hinget fen it bûsjild ôf, mynhear. Sa lang as ik noch
in sint yn ’e pong hab, is ’t krekt, eft de hel my yn de bûse barnt; en
as dat op is, wel nou, den lit ik it blauwe stopjern noch rinne, sa
lang as Jan Credyt libbet. Dat is in bêst man. For seis kiperkes stean
ik altyd, en den sit ik noch op it hynzer eft ik ’er op floerre bin.
_President._ Nou, as wy dat nou ’ris brochten fen seis op ien romerfol
deis. Hwet tocht dy dêr fen? Sjen mar sa sunich net, man!
_Dragonder._ Ien, ien! Ien is ien! Ien dat is in wjirmforskrikker. Mar
ik wol der dochs myn hân for sette, omdet de Ritmaster it seit. (_Hy
teikent for ien romerfol deis._)
_President._ Nou, frjeon, gean nou hinne yn frede. Hear net nei ’t
geflok en gehún fen dyn domme kammeraten. Astou dy siik en earm sûpt
haste, scille dy dy net helpe. God sterkje dy yn dyn foarnimmen.
_Dragonder._ Dat hoopje ’k ek, mynhear. Hwent allinne is my dy sile to
swier. En moat ik to bek falle, yn Gods namme! Ik bin de earste net; ik
scil de lêste ek net wêze. It moat dochs mei ús minsken allegearre, ek
mei de wynsûpers, op in generael pardon oan.
_President._ Sa komt it út. Mar as ik dy nou in goe’ rie skildich bin,
bitterje net foar iten; wachtsje mei de slok nei iten. Den is men ’er
sa slij net nei as foar it iten.
_Dragonder._ Neam’ je dat iten? Ratjetoe en trompetterskost, potdome.
_President._ Hwet is dat, trompetterskost?
_Dragonder._ Sop, president. Hwent sop makket in liddich liif;
liddichheit jowt winen, en fen wyn moat de trompet raze. Mar om ’er op
to fjuchtsjen, ha ’k ljeaver in healpoun spek yn de ribben. Gesontheit
mynhear! (_Hy giet foart en bliuwt mei syn wachtmaster op ’e stoepe
stean_).
_Wachtmaster._ Nou, Jan, astou dy oan ien romerfol hâlde scilste, den
moat ’er ek in fordomd great mirakel barre. Ik leau det de Suder-Sé
earder opdruije scil.
_Dragonder._ Ho binn’ je nou sa onnoazel, wachtmaster? De hearen ha my
set op ien romerfol, en dat hab ik oannomd. For ien romerfol deis en
nin drip mear, dêr klaei ik my for. Mar de president hat nammers net
sein, ho great de romer wêze moat. Dêr is net fen kikt. As ik my hâld
oan _ien_, den hab ik oan ús contract foldien, en ik kin nammers in
romer nimme, dêr ik mei twa eagen allyk yn sjen kin, ja, in romer sa
great as in skilderhûs.
_Wachtmaster._ Dat skilderhûs kin dyn deakiste wol ris wirde, feint!
Tink om Bouwe, dy jister yn de jenever smoard is.
_Dragonder._ Fordomd, ja! dêr bin ’k by west. Hy kaem jister út de
_Trije forrotte Skylfisken_ neist de kaserne, en hy wist fen tewis ef
mewis. Foart dêrop krige er in bloedspijing. Wy brochten him op in
ljedde yn ’t hospitael, en om seis ure wier ’t in dea lyk. Do ’k him it
lêste leppelfol fen syn drank ynjown hie, frege ik him eft er de
pastoar ek hawwe woe? “Né, kameraet, sei er, “mei in ûre sprek ik de
baes sels; ik hab mei syn feint net to parten.” It moeit my
eigendivelsk. It wier in oprjuchte keardel, en hy hie in siel sa blank
as in skylde klaeiierdappel. Mar it is better in koart en in goed
libben, as ivich om to heukerjen. Scille wy _it kyn noch ’ris ’en bekje
gewe_, wachtmaster?
_Wachtmaster._ Om de bliksem net feint. Wy hawwe nou rju fen Jan
Doedel; ef wolste yn ’e kast? Ef de bek fol modder lyk as Bouwe?
(_Jalke, in âlde hôfsboade, Ynse, kaptein op Eastynjen, Geale-boer en
Jappe-tromslagger komme yn, wylst de dragonder dit seit_).
_Jalke._ Dêr habbe wy nou al de earste bikearling fen it _genootschap_.
Mar hjir to lânne kin dat net oars. De brakken fen ús krychsfolk binne
meast tsjustre stjonkhokken, âlde brakken, dêr se aleartiden justitie
yn dienen, ef in kleaster houdden, ef spinhûsboaven opsleaten, en sa
foart hinne. Dêr is it sa griemich en near, det de soldaet sit ’er nin
minút langer as hy moat.
_Ynse._ En hwer giet er den hinne?
_Jappe._ Dat scil ’k dy sizze, kaptein. Ik bin ek ûnder de soldaterije
west. Al dy brakken steane meast yn afterommen en binne bidobbe yn
lytse sûphúskes en grûzige gribussen, dêr for in duit mannich bline
nearring yn dreaun wirdt. Dat tydfordriuw hienen wy neist de doar. De
_overheid_ hie ’er neat tsjin, en wy sieten meast ûnder in
healfearntsje ef by Jank-en-hjarre, en ek wol, as it gaazjemintsdei
wier, by beiden allyk! Né, dat wier oars yn Frankryk. Dêr bin ’k ek
wêst. Mar dêr hienen wy brakken as paleizen. After de brak in fjild,
dêr wy koarddounsen, sprongen, yn mêsten ef touwen kladderen. Yn de
brak in seal om to skermjen en to dounsjen. Den noch in cantine, wiste?
sa ’n kofjekeamer, yn in moaije seal, dêr bêst iten en drinken en tabak
ta de minste prizen forkoft waerd. It kaem nimmen fen ús yn de kop, om
út ús cantine nei in lyts smoarch sûpkrûpyn to gean.
_Jalke._ Sa soargje de Fransken for de gevens en de krêft fen hjar
leger. Dy godleaze Fransken! En hwet dogge wy fromme, dimmene,
godstsjinstige en sedelike Nederlânners? Wy bringe hjar iendris yn ’e
wike nei tsjerke, en den moat de domenij ’er al de fûlens yn ien
healûre ôfskrobje, dy se de hiele wike lâns yn de sûp- en spylhúskes
opdien habbe.
_Hessel._ Nou, ik moat ta eare fen de Ingelsken sizze, det hja de
Fransken nei op de hakken binne. Dêr bin ’k wol faek yn de brakken
west, ek wol yn Ierlân; mar by eltse brak is ek in great plein, dêr de
soldaten fen alles dwane, hwet men hjir to lânne yn spillen sjocht. Dêr
leare se springen, mids yn de sprong oer de kop tommeljen, mei
gewichten fen hûndert poun as klinkertstiennen omkeile, oan de teannen
hingje mei in bosk fen oare keardels yn de earmen, en sa foart hinne.
Dy hanswoarsten yn de hynstespillen (_clowns_), dy sokke nuvere
sprongen en gridzen meitsje, binne meast after de brakken en fabriken
útbret. Hwent de Ingelske fabriken hawwe dy pleinen ek after hjar om it
arbeidersfolk yn ’e skoften út de sûphúskes to hâlden.
_Jalke._ Nou, in smoarge brak om in sûper to wirden, ef in moaije brak
om in linich en sterk keardel to wirden, dêr liz ik noch al in botsen
twiske. _O! Dat Nederland is zulk een zoetendal!_ Mar ik leau det hja
op ús wachtsje.
(_Hja geane yn; Jappe tromslagger en Geale-boer binne efkes foar
hjar_).
_President._ Dêr hawwe wy de tromslagger ommers ek. Men scoene sizze,
hwet dochstou hjir? Fen dyn jeneverjen ha ’k kikken ef mikken heard.
_Jappe._ Den habbe jy net alles heard, president. Nou bin ’k net oan ’e
drank, mar ’er yn myn jonkheit om-en-de-by oan west. Ik hearde yn 1794
ûnder de patriotten, en do sieten wy alle dagen yn sociteiten en
fraterniteiten to pimpeljen, om de aristocraten de skop to jaen, en de
Bafiaenske, ik woe sizze, de Bataefske Republyk op ’e proppen to
helpjen. De Fransken scoenen ús forlossers wêze, en hja habbe ús ek
forlost fen hûndert-miljoen goune; mar foar dy profytlike forlossinge
wier it soms wikkerdewik hwa it winne scoe, de Fransken ef de prins en
syn allieerden. Ik wenne do to Bolswert, en it hûget my as de dei fen
hjoed, ho wy alle dagen in bryk gat nei Gealtsje yn ’e doele rounen;
moarns ier en jouns let, kin ’k dy sizze. As wy by eltsoar kamen lieten
we faek de koppen hingje, omdet ’er kwea tynge komd wier. Mar as it
earste romerfol der yn wier, den gljirren de steatkindige kimen al
hwette op; by it twade hienen de Fransken de allieerden slein; by it
tredde, as ’er immen de treppen opkaem, mienden we, det it de
miebringer wier, det de Fransken mei _geforceerde marches_ rjucht op
Hollân yn oantocht wierne, en by it fjirde romerfol wierne wy pûr gleon
en seagen die Fransken mei wollene tekkens oer de bleate bealch lâns de
Dylakker marsearjen; wy spjeldden de nationale cocarde op it fesje; wy
dounsen en wy songen det it davere:
Dansons la carmignole!
Vive le son! vive le son!
Vive le son du canon!
_Geale._ Ja, Jappe-heite, dy pest hab ik ek hawn, mar nou ’k ’er fen
genêzen bin, bin ik better as in oar, dy him net hawn hat. Ik tink sa
mar, it giet de minsken as de kij yn de fépest. Tûzenen stoaren, mar dy
der trochkamen hienen de pong om ’e hals. Hja waerden tsjienris sa djûr
bitelle as ien dy de pest net hawn hiene. Mar hwat woeste nou dêr mei
sizze?
_Jappe._ Hwet ik de president sizze woe, dat is, det ik yn dy
rûzemûzige dagen de kop sa fol hie fen de Fransken en de polletyk fen
de Steat, det ik de steat fen my sels forgeat. Wy dispetearren det we
skombekken; wy smookten ús swart, en wy pimpelen de hiele dei yn de
_fraterniteit_ for it bihâld fen _’t vaderland_, sûnder to bimerken,
det wy swietsjeswei jeneverhâlden’ waerden en ús bidriuw forgeaten. Ik
wier gau sa fier hinne, det my middeis en jouns de wjirmen pleagen, as
’k net ûnder in slok siet. Op in snjeon-to-joun (it scil my nea
forjitte) kaem ik om âlve ûre fen de doele ôf mei in goed stik lead op
’e holle. Ik roun de Dylakker lâns en ik wier omtrint yn hûs, do it
krekt wier eft de foetten my yn ienen ûnder it gat wei slein waerden.
Ik truzele yn in dobbe mei wetter, det my it himd tsjin it gat plakte.
Dêr siet omkoal yn ’t tsjuster, wiet en ongedien. Ik wraemde en skrabe
al yn dy dobbe om, mar al scoe it boarste, ik koe net oerein komme. De
holle wier my wol tûzen poun swier. Sa as ik dêr siet, frege ik my
sels: “Hwa scil nou baes wêze, Jappe tromslagger, ef de jenever? Ik siz
fen Jappe tromslagger.” Mei ien kaem de rottelwacht, dy my opholp en
nei bêd loatste. Ik hie gau it fel oer de eagen, mar dat wier ’t lêste
sûske dat ik útslept ha. Ik makke my sels stedskyn en stelde my op
rantsoen. Alle dagen ien romerfol, en sont dy dei ha ’k ek nea in drip
mear hawn.
_President._ Is dat wier?
_Geale._ Dat is de suvere wierheit, president. In tromslagger hat ’er
oars wol occaesje ta, hwent hy is meast by de strjitte; hy moat alle
kroegen foarby; mar je kinn’ ’t him tapije sa ’t je wolle, hy giet net
oer syn rantsoenke.
_President._ Nou, den haste ’t fier brocht Jappe. Dou haste macht oer
dy selme, en dou hoefste net yn ús _Genootschap_.
_Jappe._ It is my better ôfgien as myn kammeraten, dat allegearre
seupelers wirden binne. Sont it patriotisme hat it dageliks sociteit-
en herberchrinnen, en dêrmei it sûpen earst krêftdedich oanfang nomd.
Us omke neamde sociteiten dêrom _sûpersteiten_. To foaren kamen se net
yn herbergen as op forkeapingen, ef om keamer to hâlden as ’t merke
wier. Dêrom scoene men do ek rju sjen, det de oranjeklanten, dy yn de
fraterniteiten net kamen, lang stadiger en dimmener ljue bleaun binne
as de patriotten.
_Jalke._ Ha jimme hast dien? Jimme scille sa lang patriotsje en oranje,
det jimme de kop wer oranje wirdt. Ik bin ’er sa sêd fen as spein spek.
_President._ Hwet hiene jy to sizzen, boade? Jy habbe de reade roede
lang drein, en ik haw noait net heard, det jy onbikwaem wierne.
_Jalke._ Ik kom ek net for my sels, mar for myn skearbaes. Dat is in
âld sondaer, dêr net folle salve oan to striken is. Mar om ’t it sa ’n
skrandere en deadearlike keardel is, wol ik him dochs net yn dy
stjonkene jenever forsmoarje litte. Mar foar det ik him hjir mei syn
frjeonen foar de rie bring, woe ik earst wol ’ris witte, ho wy ús
prikken yn ’t wirk stelle scille? Hy is net foar ien gat to fangen.
_President._ Der is mar ien wisse smeet op, ôfskaffing fen alle sterke
drank; nin drip mear nimme. En kinne hja dat yn ienen net, den alle
dagen in drip minder. As je hjoed in eart yn de romer dwane, moarn twa,
oare moarn trije, en sa foart, den krij je de romer njunkenlytsen fol
earte; en der bliuwt in bytke romte for de drank. As de lytse bern
swietkes wei fen de tate wenne: mar yn ienen stean litte, dat is de
baes, boade! Oars bliuwt it mar kliemen.
_Jalke._ Nou ja. Mar kinnen is ek hwet. En dy it kin, is noch net siker
fen syn stik.
_President._ Ja, wol siker. Dy ’t him wit to forbrekken, det er yn in
healjier nin drip krijt, scil noait in drip wer nimme. It is in wenst.
_Jalke._ Dat kin ik amper leauwe, president. De monnik Mathew hat
hûndert-tûzenen fen Ieren ûnder de eed nomd, det hja nin whisky wer
drinke scoenen, en nou habbe se allegearre de eed forgetten. Hja habbe
him it orkelpân (the pledge ef de penning) werom brocht en sûpe as
keallen, krekt as to foaren. En ’t koe ek nea oars; hwent hy joech neat
for de whisky yn it plak. Allinne dy healwei wierne en in goed sin
hienen, binne by hjar wird bleaun. Mar dêr komt Joute-baes mei
Ynse-en-hjarre oan.
_President._ Dei jimme allegearre, frjeonen! Gean sitten, en stek ’ris
oan. Ik scil jimme aenstons in kopke thé skinke. It sinnicht my altiten
wakker, det sokke gnappe ljue as jimme yn ’t _matigheids-genootschap_
geane.
_Ynse._ Dat noch net, president, mar wy wolle er mei jo wol ’ris oer
prate. As jy ús oertúge kinne, det it nuttich is for ús sels en ’t
algemien, den scille wy aenstons ús hân sette. Ik stek mei nin kaptein
yn sé foar det ik wit, det hy in goed kompas hat, en det hy compabel is
om my yn de haven to stjûren, dêr ik hinne moat.
_President._ Nou den, sa freegje ik, wirdt de man troch de drank nin
bist? Bistiet it geheim om siel en lichem soun to hâlden dêr net yn,
det men mjitte yn iten en drinken wit to raemjen?
_Ynse._ Tajown. Mar doch ’er den, as ’t jo b’leaft, mjitte yn ’t
jildwinnen by; hwent dat formoardet krekt sa folle sielen en lichems as
de drank. Hwerom den net krekt sa goed in _matigheids-genootschap_
tsjin it jildskraebjen as it sûpen?
_President._ De jilddivel is in ongenêslike epidemie oer ús hiele ryk,
dy sa âld is as de namme fen Hollân. Aste ’t lân dêr fen genêze woeste,
moaste de ynwenners as de Canaäniten útroeije, ef allegearre nei
Nij-Hollân stjûre om goud to dollen, en plantsje in oar naesje op dit
plak. Wy wolle nou nin âlde kanker útsnije. Wy hâlde ús mar by de
drank, omdet dy sjeachtme pas in 60 ef 70 jier âld is. Dêr is noch
kerearjen oan.
_Ynse._ Nou, den noch ’ris, tajown.
_President._ En dêr komt den noch by, det it _matigheids-genootschap_
in echt Nederlansk _genootschap_ is, dêr ús lân as syn útfynsel greatsk
op wêze kin, en det wy as Nederlânners, sa lang as de eare fen ’t lân
ús ter herte giet, mei alle mannemacht foartsterkje moatte.
_Ynse._ Dat leau ik skraech, president. Ik hab nou in Ingelskman as
passagier fen Java yn de kajút hawn, dy in pear jier to Canton yn China
west hie, om de Mandaryns ’ris to kloarkjen, hwet hja wol fen de
religie en de God fen de Christenen tochten? “Wel, seinen de Mandaryns,
jimme God dat is in jeneverfet, dy jimme tsjinje mei sûpen, en
bealgjen, en hoerkjen, en hwa den yn syn dronkenskip it dierbarst
flokt, it moarddedichst fjocht en alles stikken slacht, dat is de
fynste Christen, dy it bêste plak yn jimme himel kriget.” Mar hwer fyn’
je hwet yn ús Evangelie, dat nei sa’n god en godstsjinst swimet? frege
de man. “Hwet jimme leare ef sizze, dat rekket ús net, seinen de
Mandaryns; “wy weage jimme net nei jimme wirden, mar nei jimme dwaen,
en den sjenne wy, det al ’t folk, dat sneins fen jimme skippen hjir to
Canton oan wâl komt, neat oars docht as sûpen en hoerkjen, en alles
hjir yn grús en eleminten bruije scoe, as de policie hjar net boun en
as wylde bisten wer yn hjar hokken op de skippen efter it slot smiet.
En de snein is ommers de dei fen jimme God. Jimme neame it alteas “de
dei des Hearen”.
_President._ Hwet wolle jy dêr mei sizze, kaptein? Jy siikje it fier,
as je fen China op ús _genootschap_ del komme scille.
_Ynse._ It bôget hwet om; mar dat binne de Eastynjefarjers sa hwet wend
mei de passaetwinen. Dêr lavearje wy ek, en meitsje wol ’ris oersneden
fen dagen en wiken lang. Nou, om koart to gean, der binne do in pear
sindelingen fen de Ingelsken yn China optein, en dy hawwe twa Chineezen
bikeard en doopt, en dy hawwe se do in silveren doopbekken jown; hwent
dy scoene den wer op hjar bar fen hjar lânsljue bikeare en dope, omdet
it for Europeanen sa’n slim ding is om fluch mei it Chineesk om to
gean; alteas om dêr yn sa mûlryp to wirden, det men de Chinezen
oerhelje kinne om de âlde godstsjinst fen ’t lân ôf to swarren en it
Christendom oan to nimmen. Nou, ja, dizze twa splinternije Chineeske
christenen scoene den yn hjar eigen moers tael it evangeelje oan hjar
lânsljue preekje, en dat scoe gean as in liere. It like, miljoenen
Chinezen scoene oan hjar Budha de skop jaen en christen wirde. Mar de
Chineezen hienen nin smucht op in jenevergod ef de jenevertsjinst,
seinen se. Hja founen Budha en de opium better. Dy twa sindelingen
forkochten as goede Chinezen it silveren doopbekken for âld silver; it
jild stieken se yn in lytse smouzenegoasje, dy se yn in merse lâns de
hûzen tôgene,[54] en dêr hawwe jimme nou it ein fen it Christendom yn
China. Dat wier nou bûtelâns; lit Hessel jo ’ris fortelle ho it
binnenlâns is. Hy komt ’er om de fjouwer wike. Den laeit er mei de aek
to Londen.
_Hessel._ Ja, dat sûpen dêr moatte men sjen om it to leauwen,
president. As it arbeidersfolk snjeon-to-jouns it wykjild bart, den
keapje se earst iten for de folgjende wike, en hwet der den oerbliuwt
dat forsûpe se mei wiif en bern, en dat libben dûrret faek fen
snjeon-to-joune oan moandei-to-moarne ta.
_President._ De frouljue ek?
_Hessel._ De frouljue, president? It jild rint by de frouljue as wetter
troch de ielbonne. Aste in frommis dêr in trijegoune jowste, dat is
krekt sa folle aste in deade smous yn ’e hel skopste. Hwent de frouljue
fen it ambachtsfolk nimme hjar drippen krekt sa goed as it manfolk, en
dy snjeon-to-joune ’ris yn in jeneverpaleis giet, (hwent kroegen lykje
dêr wol bitsjoende paleizen)....
_Jappe._ In jeneverpaleis; is ’er den in kening yn?
_Hessel._ Né, mar sa moai binne dy húzen. It liket wol, det de satan se
mei goud en ljocht oppronke hat, om de earme sielen noch better to
forlieden. Ja, hy hat syn eigen dochters, de moaiste jonge frouljue fen
Londen, yn peaskepronk ’er efter de toanbank by set, dy taepje. En
fregeste: Is der yn sa ’n paleis in kening? den siz ik, né; mar wol
keninginnen, en dat binne dy fammen.—Nou siz ik, aste snjeon-to-jouns
ris yn sa ’n jeneverpaleis gieste, den kinste ’ris sjen, ho dy Ingelske
arbeidersfrouljue it raende fjûr sa mar yn de termen jitte. Dat is neat
om der yn ien kertier in tweintich fen dy ljitskes to sjen, dy de iene
foar, de oare nei, troch eltsoar in romerfol ef trije sa mar foar de
toanbank wei ’er yn wippe. Hwent de Ingelsken priuwkje ’er net oer lyk
as wy. Hjar slane hjar brandy en whisky troch krekt as in swolch
reinwetter, sûnder in each to forlûken.
_Jappe._ Den scil der snjeon-to-jouns ek wol skeef folk lâns de
strjitte swiere.
_Hessel._ Nei tsjienen leau ik, net ien, dy suver nofteren is. Us Abe
wier okkerdeis to Glasgow, do ’er krekt in publicatie oanplakt stie om
de boargers oan to moanjen ta _matigheid_, en dêr sei de boargemaster
yn, det ’er snjeon-to-jouns nei tsjienen tsjientûzen Glasgowers, sa
frouljue as mânljue, stomdronken laeinen, dy moandeis noch net goed wer
by hjar wé wierne.
_Jalke._ Nou ha je de getugen heard, president. Sûpe as kreupels; nin
noed fen it jild stean, en den fen in arbeidersdeihier bistean. Hwer
moast dat oars bilânje as by de earmesteat? Mar dy earmesteat sei gau:
“Mannen, jimme frette my op; ik ha net mear.” Dêrom leinen se in
earmtax op alle huzen en lânnerijen. Do wier der bod, dat bigryp’ je,
president. De earmen fregen net mear, mar hja easken ûnderhâld. “De wet
kent it ús ta, seinen hja. En sa lang as er noch in pounmjitte lân
forboud wirdt, en ’er fen in hûs noch twa stiennen op eltsoar steane,
wolle wy úzers ’er fen ha. En as jimme it net jane, frjeonen, den
scille we jimme ’t blanke mês ’ris sjen litte, en ich ef rich mei jimme
boartsje; en den scil rich brea en ich bloed wêze.” Jy kinne jo
bigripe, president, ho dat de bisitters smakke. Bloedich for de earme
opbringe, en fen de selde ljue, dy hjar opfrieten, noch in wize bek ta.
Dêr moast remeedzje for wêze, it gong sa it gong, en do bigriepen se
gau, det se de kwael yn de wirtel oantaeste moasten. Mei it ûnderhâld
fen de earmetax hienen se tûzenen forlaet om hjar by de earmesteat oan
to jaen, dy ’er to foaren net om tocht hienen; hja hienen de earmen en
de earmoede tûzenris greater makke. Dêrom seinen se: “As wy de earmen
net leare, om it sûpen to litten en sunich to wêzen, den komme wy yn
der ivichheit net út de luzen, en hja scille ús op it lêst mei hûd en
hier opfrette. En dêr tsjin founen de Ingelsken do út _Het
matigheids-genootschap_ en _de Spaarbank_, twa echte Ingelske
ynstellingen. It iene wol sizze: “Lit de drank stean!” en it oare; “Pas
op de heale cinten, de ryksdaelders scille wol op hjar sels pasje.”
Nou, omdet de Ingelsken it hienen, moasten wy it ek ha, dat spriik as
in boek; hwent as wy net for aep spylje, hwet scille wy den dwaen? In
Nederlânske útfininge is it net, president, en as it in Nederlânske
útfininge wier, scoenen de Nederlânners it ek net ienders habbe wolle.
Mar as wy den dochs neiaepje moatte, den koene wy al net better
útsiikje, as om de minsken nofteren en sunich to meitsjen.
_Geale._ Dat is wier. Mar wy binne nin goede apen. Wy sette it ding op
’e kop. De Ingelsken hienen earst _de earmtax_, en do _de spaarbank_ en
_het matigheidsgenootschap_. Mar wy earst _de spaarbank_ en het
_matigheids-genootschap_, neijerhân _de earmtax_. Yn ’e Dongeradelen
dêr forlustigje de ljue hjar al yn dizze seine. Dêr binne al boeren, dy
fjouwer-, fiif-, ja, ta acht-hûndert goune ta jiers oan earmejild
bitelje. Helje oan mar! Ho mear hja bitelje, ho mear earmen hja krije!
Jouke bier is swiet bier. Der binne rju, dy de seine to great wirdt;
hja forkroadzje nei oare gritenijen, en ek wol nei Amerika. De ljue
gean’ ljeaver de wrâld út as hjar libbend opfrette to litten.
_President._ It liket wol, boade, det jy yn dy dingen omstudearre
habbe.
_Jalke._ Studearre ef net, mar as ik hwet hear den merk ik op, en den
gean ’k as de hearen fen ’t Fryske Hôf to rie mei it soune
boereforstân, sûnder to harkjen nei it gekraei fen de domenijs en de
philanthropen, dy noch meitsje scille, det de earmen ús tsjinstjonke
fen loaijens, en ús mei ham en gram opplúzje.
_President._ Nou, lit it in apespil ef eigen baksel wêze, as it
_genootschap_ fen sûpers mar nofteren minsken makket, den moatte jy en
elts syn bêst dwaen om it op ’e proppen to helpen.
_Ynse._ Dêr hat de president gelyk oan.
_Hajonides._ (_Mjirkus-domenij, lid fen de rie_). Mar foar det wy
fierder geane, frjeonen, woe ’k wol ’ris witte, eft ús foarâlders ek ús
_genootschap_ net nedich hienen? Gongen dy hjar ek net to bûten? As ik
de registers fen de censuer yn ús âld tsjerkeboek neisjen, den komme
der eltse kear rju dronkene lidmaten foar de knobus, dy fen ’t
_avondmael_ set wirde.
_President._ En hwet in drinkark hat me noch net fen hjar oer, dy nou
noch yn de kasten fen de âldheitkenners pronkje! Wy hawwe ien romer, en
dêr hâldt it mei op. Hja hienen wol tweintich, elts fen in oar makelei,
en elts for in bysûnder oansit. Sint-Geertruden-minne,
Hansje-yn-de-kelder, Duc-d’Alfs, romers mei bellen, en hwa wit al net
mear. Den noch dy nifeldinkjes om eltsoar de wyn ta to pijen, sa as
silveren bekerkes mei mounlekes, ef in drink- en klinkglês mei in foet
as in moarmert, dy net stean koe, en yn ienen op moast. Den noch dy
greate bekers fen silver; dy oeribele bokalen fen grien glês mei grouwe
warten ’er op; dy fleachten fen lange bôgige oksehoarnen mei silver
bislein, dy allegearre earder útfoun lykje to wêzen om bisten to
boarnen as minsken to laevjen.
_Tamke._ Dat liket al nuver; mar de âlden hienen fen dy dagen en riten,
det hja it ’er ta setten. Den gongen se der oan ’e hoasbânnen mei sûpen
troch, en den krigen hja faek wer yn in healjier neat mear as in glêske
húsbier, dat hja op it fet hiene. Dat wier sa folle as ús kofje en thé.
_Grypsma._ (_Abbekaet, lid fen de rie_). Dêr seiste hwet, skroarke, dat
is wier. Wy hawwe noch fen hjar oerhâlden de merken; den dogge w’ ús ek
to goed. Mar ho folle feesten hienen hja boppe dat? Den hienen se
kopermendei; den in gildemieltiid; den de bûrrerekkening; den
prinsejierdei; den in brilloft; om it fearns- ef healjier wier der
altiten hwet to rêdden. En omdet hja it oars net krigen, sûpten hja
den, det hja pûleagen. Yn de mindere klasjes roun dat den jamk sa fier,
det hja as earme helden yn eltsoar omsloegen, ek wol de rún fen stâl
hellen, en eltsoar sneinen, det de termen op ’e skoen hingen. Hja
seinen: “dat feest is der for; de tiid seit sa,” en nimmen bitocht hjar
dêr tonei om. Hja slepten de rûs út, en de hûd hie jamk in healjier
facantie. Sa koenen hja dy bealchpartijen útstean, en it bleauwen ’er
geve keardels mei rêgen ûnder, dat siz ik jimme. Wy sûpe op in stuit
net in tredde part, hwet ús foarâlders dienen; wy hawwe der ek sa folle
gefjucht en geskras net by as hja, omdet ’er sa folle pit net yn ús
sit; en dêrom ropt it sa lûd net. Mar wy nimme de drippen alle dagen,
op eltse ûre fen de dei yn; moarns, middeis en jouns; wy nimme se
altyd, en howol by lytser dosis, sa giet it ús dochs as de stêdsljue
sizze:
Al weêr an, al weêr an,
Maakt menig out peert lam.
_Wopke._ (_In âld rintenier, lid fen de rie_). Dou haste it goed yn de
gatten, Grypsma. De âlden koenen it fiterje; it wierne ljue mei
ynhâlden. Nou scoenen se mei de helt stomdronken wêze, dêr se do mar in
sneedke fen yn ’e noas hienen. Om de streek fen sauntsjinhûndertfyftich
bigounen de rike ljue it hjir wakker yn it Fransk djûrhollich swiet to
lizzen, lyk as ús Gysbert-omme seit; dat is, yn de reade-baei. Mar do
siet ’er noch sa folle fen it âlde pit yn de minsken, det hja der in
ammerfol fen bergje koenen. In âlde nift fen de grêftswâl, jiffrou
Wopkens, forhelle my wol ’ris, det ’er, do hja in jongfaem wier,
fjouwer hearen fen de kinde fen hjar heit wierne, dy jouns by ’t
kaertspyljen elts in kwartke wyn efter hjar stean hienen, en as hja
opstienen, hie elts syn âlve flessen himmele. Dêr kuijeren dy hearen
hiel dimmen mei nei hûs, krekt eft hja in kopke thé brûkt hienen.
_President._ Sokke talinten hawwe wy, godtank, net mear, en wy hawwe
der net for to kedizen. Wy moatte mar meitsje, det ús jeneversûpers
nofteren en bikwaem wirde, en as ús _genootschap_ sa folle mansk is,
leau ik det eltse gnappe keardel it op proppen helpe moat.
_Ynse._ Dêr hat de president gelyk oan, mar mei domenijs en rike ljue,
dy ite en drinke hwet se lêste, scil it net lokke; der moatte oare
prikken yn ’t wirk steld wirde. Yn Noard-Amerika wirdt ek grousom sûpt,
mar dêr hawwe se remeedzjes, dêr ik hjir net fen hear. Sa is ’t wier,
det de skippen, dêr it measte sûpt wirdt, ek it measte forgean. De
kapteins, dy bang binne, sûpe allegearre om courage to krijen as de
need oan ’e man komt, en den is boi baes. Kliuwt de need op it heechst,
jan-maet slacht de fetten mei rum iepen, en sûpt sa folle as hy lade
kin; den giet er stil sitten en lit gods wetter oer gods akker rinne,
yn pleats fen syn man to roer to stean, en sa hinke hja stomdronken yn
de ivichheit op. De assurantie-maatschappijen nimme dêrom de skippen,
dêr matrozen fen de _matigheid_ binne, for folle lytser premie oan as
de oare. De reders op hjar bar jowe folle greater moanjilden oan dit
folk, en sa wirde tûzenen, dy oars drankswiet wierne, troch it heger
lean bilêzen om yn de _matigheid_ to gean.
_Hessel._ Ja, mar nou wit ik yet hwette, dat fûlder lûkt as alle
assuradeurs, reders, premies, moanjilden, domenijs en pastoars mei
eltsoar, en dat binne de jonge frouljue.
_Geale._ Dat seistou goed, Hessel. Us dôge, lyk astou wiste, is oars sa
hiemfêst as in mûrre, en jister wier er dochs op ’e dril. Bijke fen ’t
heech-hiem hie him meitokke, en dêr ha ’k him hjoed mei kneppel en
keatting wer weihelle.
_Hessel._ Dou haste it goed yn ’e gaten, Geale. Sa tinke en dogge krekt
de Matigheidsljue yn Amerika mei hjar Amerikanen. Hja strike en flaeije
alle moaije jonge _ladies_ sa fynkes, det hja lid fen ’t Geneatskip
wirde. As nou in hear oansiik by hjar docht en hy is nin lid, den
sjenne se him mei de skeane nekke oan. Dy de tsjeppe jonge frouljue
knipt, hat de manljue op de keap ta. Wolstou wol leauwe, det dat
ynstreminten binne, dy noch better lûke as de beffen fen de domenijs en
de prûken fen kattechiseermasters?
_President._ Dat is net mis, dêr scil ’k oer neitinke. Yankee-en-hjarre
binne bitûfte feinten. Jild en moaije jonge frouljue regearje de wrâld.
En as wy de frouljue oan ’t snoer habbe binne wy in stik om de hoek.
Hja rûke goed, en de man, dy hjar in fûgel jaen wol, moat wol suver oan
de heak wêze.
_Jappe._ Bihalven de âlde wyfkes, hwent dy spije sels net yn in
lawaske.
_Grypsma._ Dêrom sizze wy ek fen _jonge_ frouljue, Jappe. Nou, in skerp
tasicht is ’er wol nedich. Hwent in oprjucht ljeafhabber fen Jan Doedel
is de divel to slim ôf om efter it gûd to kommen. Dêr ha ’k in set fen
sjoen, do ’k studint yn de rjuchten wier, dy my net licht forjitte
scil. Anno 1834 seach ik yn it militaire tichthús jamk in nuvere feint,
dy syn kammeraten de lange winterjounen koarte mei teltsjes, dêr er
ytlike dezinen fen yn ’e merse hie. As ’t net aerdiger-nôch wier, den
liigde hy ’er by det er swart waerd; en hy koe in ding sa moai
opsmukke, det hy egenlik for domenij yn ’e widze lein wier, om nei de
mode fen ús tiid it Evangeelje yn syn preken ta in roman to meitsjen.
Mar by abús kaem er yn it tichthús to lânne, en dêr, yn pleats fen
komeedzjechristenen yn ’e tsjerke hwette wys to meitsjen, formakke er
de tichtelingen mei syn telkes. Hja hienen sa’n nocht oan syn telkes,
det se him elk in dripke fen hjar rantsoen jenever joegen, om him noch
wolsprekkender to meitsjen. Mar sa folle spraekwetter kaem wol ’ris to
hird oan, en de cipier foun de redenaer, as syn preek út wier, faek yn
in sûske. De directeur, dy nin gekheit ûnder syn kostgongers dildde,
liet elk syn rantsoenke, wylst de bottelier it seach, opdrinke; as ’t
’er ynlapt wier, koenen se ’t eltsoar net werjaen; dat wier klear. En
lykwol it wier wol mis; de redenaer waerd oerskis skeef, skeef as in
ûl, kin ’k jimme sizze, krekt as to foaren. Ho kaem er oan dy jenever?
dat wier ’t riedsel. De directeur hâldde in each yn ’t seil as de
tichtelingen de slok ophiene; den kamen se yn de policieseal, dêr in
pypgatke yn ien fen de mûrren wier, en dêr loerde er troch. En hwet
seach hy dêr, mienste wol? De tichtelingen hienen in lyts hapke fen
hjar rantsoen efter de kiezzen biwarre, dat se de redenaer de ien efter
de oare yn de mûle opsnjitten, en dat skau mynhear den troch as in
fortoarste houn in swolch wetter. Mei ien stau de directeur de doar yn,
en kaem it tropke oer ’t mat. Hja foelen dadelik troch ’e koer: sont de
redenaer syn Jan-Doedel-collecte net mear barde, seinen se, wier ’t
krekt eft him geast en tonge beide boun waerden, en hja forfeelden hjar
yn de lange winterjounen sa grouwelik, det se ’er dy snjitkes op
útpraktesearre hienen, om him wer op de hichte to bringen. De
onbarmhertige directeur hie nin earbied for in jenever-genie; en as de
tichtelingen hjar slok krigen moast elts, as hy ’t binnen hie, sizze:
_Wel mag ’t u bekomen!_ Dy praet, kin nin fochte efter de kiezzen
hâlde, en sa, by gebrek fen oalje yn de lampe, waerd it ljocht fen dat
hearlike genie útdompt. Dêrom is ’t, pas op! As de seupelers it habbe
wolle, witte se it wol yn to slûkjen, al wierne der ek tûzen eagen
wachtsjende. De divel binne se to slim ôf; en as dy hjar yn it
_matigheids-genootschap_ hie, scoenen se ’t noch troch de helsdoarren
ynslûkje. Dy in grien faem hjar feint en de seupelaer syn slok ontkeare
wol, moat ier opstean. Hja moatte it sels wolle, en den is alles klear;
dêr hat it geneatskip gelyk oan.
_President._ Hwet seistou der fen, Ynse? Wirdt it nin tiid; det wy sa’n
divel de tosken út de bek brekke? En biste net foar ús _genootschap_?
_Ynse._ Ja wol, mei liif en siele. Mar jimme hawwe wyn en stream tsjin;
en it wirdt ek net goed oanlein. Nin doarp- ef stêdsbistjûr, en folle
minder noch de lânsregearring, kinne jimme mei goede eagen oansjen.
_President._ Dochs in bulte, dy op it kjessen sitte, habbe teikene, en
scoene dy der tsjin wêze?
_Ynse._ Wiereftich binne dy er tsjin.
_Geale._ Ja, president, hja binne der tsjin; mar hja kinne soms nin kop
by hjar frjeonen hiel hâlde, as se hjar hân net by jo sette. Hja binne
as myn kij; as dy troch in droege sleat rinne, den frette se fen beide
wâlskanten. Mar meitsje dou dyn eigen plak mar skjin, Ynse!
_Ynse._ Kom, Grypsma; dou biste sels lid fen de rie. Dou scilste net
tsjin it _genootschap_ leagje. Dou haste de lyst fen de opbringsten fen
de ymposten. Lêz op, en doch ’er nin hier by ef ôf.
_Grypsma._ It lân mei jierliks fen ympost op de sterke dranken twiske
de twa-en-trije-miljoen barre, en it sit oan kop en earen ta yn de
skild.
_Ynse._ Maet, helje dy nou ’ris foar de eagen ús minister fen finansjes
goeman, dy de holle kardet, ho er 35 miljoen rinten jierliks by eltsoar
skraebje scil. Tinkstou, det hy ef ien fen syn collega’s ef ien fen dy
tûzen-en-ien ampteners ûnder him, dy út it greate rib foerre wirde, it
_matigheidsgenootschap_ forsterkje scille? Dat kinste sa bigripe! As
dat _genootschap_ ta syn eachmerk kaem en der nin drank mear brûkt
waerd, den forlearen se twa- ef trije-miljoen ynkommen, en mei ien de
macht fen dat leger fen kommizen, dy út dy bilêsting ûnderhâlden wirde,
en as soldaten fen hjar winken fleane. Den scoenen se ommers steapelgek
wêze; hja scoenen hjar sels de noas ôfsnije mei hjar eigen kniif. It
lân scoe op de rânne fen ’t bankrot komme, en hja sels, tink ik, scoene
gau hjiljoun krije. Scille sokke potentaten jo helpje, president?
_Iebele._ En stêds- en doarpsbistjûren noch folle minder. Earst skoert
it ryk sines fen de jeneverljue, en den bigjinne stêdden en doarpen nei
to swyljen. Dy lizze der opcinten op.
_Jappe._ Nou, hwet wier dat, heite? It wier al wakker hwet! It is nin
bilêsting; it binne ommers mar opcinten.
_Geale._ Rin dou nei de divel! De ontfangers lúzje myn pong moai; en
eft hja my opcintsje ef bilêstje, dat kin my neat skele; ik reitsje myn
jild kwyt ûnder de beide nammen. Ik hâld om de donder net fen dy
Farisieuske bilêstingen. Siz mar yn ienen, ho folle jimme habbe wolle,
en ik scil bitelje.
_Iebele._ Nou, nou, sa hird net, Geale! Dou wiste ommers wol, hjir to
lânne moatte men altyd oankomme as fine lju en stourein, om efter it
jild fen de minsken to kommen. Ik wit like goed as dou, dy opcinten
knipe ta, mar hja laepje de kassen fen doarp en stêd de broek. Yn
Ljouwert stiet om it tredde hûs, sizze se, sa hwet in sûphúske, en hja
barre sa hwet in 60 ef 70 tûzen goune jiers oan opcinten op de sterke
dranken. En hjir op ’t platte lân is ’t ommers fen ’t selde lekken in
pakje, de opcinten op de jenever is ommers ien fen de bêste ynkomsten,
dêr wy ús net bûten rêdde kinne. As it _matigheids-genootschap_ syn sin
krige, den scoenen alle sûphúskes as timpels fen de satan ôfbritsen ef
forbarnd wirde, en it jild, dat nou oan drank útjown wirdt, dêr scoene
se den spek en brea en wol for keapje. Wolle je wol leauwe, president,
as dat barde, det it ryk mei alle stêdden en doarpen in biddach
útskriuwe scoene to ôfwarring fen dizze nationale ramp; dat wol sizze,
ta útroeijinge fen alle _matigheids-genootschappen_, en ta herstelling
fen alle barnderijen, taperijen, kroegen en sûphúskes?
_Hessel._ It giet it lân as ús, Iebele. As wy oan ’e earen ta yn de
luzen sitte moat ’er hoffene wirde, ef hja frette yen gatten yn de hûd.
En as wy yn de skilden sitte, den moatte wy rinten bitelje, al scoenen
ús wiif en dochters ek for hoer spylje. Hwent oars sette se ús de
boelgûdstafel foar de doar, en ús sels efter de traeljes.
_President._ Dat is hird sein. Mar it moat bûgje ef boarste, dat is
wier. It jild moat ’er wêze, ef hja spylje allegearre bankerot. En it
is dy God yn den hegen himel klage, det it mei ús lân sa fier komd is,
det de ynwenners hjar earm en ondogensk sûpe moatte om it op proppen to
hâlden. Mar to greater eare for ús, as wy ús lân njunkenlytsen út sa ’n
falske, sa ’n skandelike wolfeart, ik scoe hast sizze, út sa’n
sedeleaze stjonksleat, weihelpe. Hwent as it ús lokt om de jenever fen
kant to helpen, den scil der in langsumme mindering yn de accynzen
komme, mar eltse goune, dy it lân dêr yn forliest, scil opwoegen wirde
troch tsjien oare gounen, dy de krêft, en de moed, it gedild en de
skranderheit fen in nofteren en bikwaem geslacht yn al hjar bidriuw en
ûndernimmingen mear opbringe scil. Fen jeneverljue kin de steat op den
dûr krekt sa min as in húsgesin bistean en bloeije. Hja kinne yn de
oarloch net fjuchte, en yn frede neat opbringe.
_Geale._ Dêr ha jy gelyk oan, president. In tsjirmer fen in kou, en dy
noch op in keallegêrske, dêr kin de bûter net fen komme.
_Jappe._ Mar is dat sûpen den sa ombidich, as der fen geid wirdt? Der
scille, tinkt my, noch wol plakken oerbliuwe, dêr sa dageliks nin
brûkme fen drank makke wirdt.
_Iebele._ Dêr hinget de kaert fen it _Rijk der Nederlanden_, en aste
dêr ien stêd, ien flek, ien doarp, ja, ien bûrren wiste oan to wizen,
dêr nin jenever tape wirdt by boarnammerfollen, den scil ik in jier for
de earmen by siktaris skriuwe. En dat kinste ek wol bigripe, Jappe,
aste dizze rekkening ’ris oandachtich neigean wolste. Litte wy mar ’ris
bigjinne mei de soldaten; ljue, dy, altiten sa droevich oan in droege
lever sukkelje. Yn 1833 (jow my ’t kryt ’ris!) hat ús leger to fjilde,
dat do oan de grinzen fen Brabân stoe, it hiele jier lâns brûkt 42.666
Nederlânske fetten jenever, en dêrfor oan it lân in bilêsting bitelle
fen 512.000 goune.
_Ynse._ Nou, dat binijt my net. It leger sûpte út klinkkleare
forfelinge. Jonge, astou dêr njoggen jier út dyn ambacht moaste, en
steane dêr al dy tiid for spek mei it snaphaen op skouder, sûnder in
koegel op de fyand sjitte to meijen, den scoeste ommers grien wirde;
dou scoeste ommers dy sels forgrieme. Is ’t wonder, det de minsken for
it gedild drippen ynnamen?
_Iebele._ Ja mar, dat is it net. De ljue sûpe hjir altyt, hwet hja
dogge, hwer ’t hja binne, ef hwer ’t se hinne geane. Ride se yn ’e
moarntiid op in wein, der moat by it earste hillige húske in romerfol
wêze, om de dauwe fen de mage to striken. Foarmiddeis nimme se in
wjirmforskrikker. Nei thédrinken nimme se in ôfsetterke. Om acht ûre
sitte se nei ’t swiere bodzjen fen de dei ûnder in slok to smoken en to
petearjen. En jouns nei it iten, it sprekt fen selme, sette se in
sliepmûtse op; hwent hwet kristenminske scoe sûnder dat middel it fel
oer de eagen krije kinne? En fen sokke loffelike oanwensten komt de
folgjende rekkening oer ’t hiele lân. It kryt, Jappe!
De accyns op it distelearre hat yn 1835 oer it hiele ryk opbrocht
2,911,947 goune. De accyns op it Nederlânske fet wier 12 goune, en dat
omslein oer it hiele kaptael jowt 24,266,225 kannen jenever dy de
Nederlânners yn dat jier oppreaun habbe. Dat kin noch al for sa ’n
gnappe, sedelike en godstsjinstige naesje as de Nederlânners, nei it
sizzen fen hjar sels, binne.
_Hessel._ Fjouwer-en-tweintich miljoen kannen jenever! Dat is
saun-en-tweintich miljoenen flessen jenever! Men scoene sizze, det se
’er de strjitten mei skrobje.
_Jappe._ Nou, it is rikelik genôch. Mar it is ek net for de goezzen
broud. Ljue, dy ’t barre mei, komt sa ’n forkwikkinge ta.
_Iebele._ Ljue, dy ’t barre mei? Dêr scil ’k dy op tsjinje. Yn de
hongerjierren fen 1847 en 1848 hienen de measte drankforkeapers ’t
foaral net minder as oare jierren; in bulte slieten wol de helte mear
jenever. En dat komt dêr fen dinne, det ho earmer de minsken wirde ho
mear as hja sûpe. Yn dy slimme jierren, by foarbyld wierne to Swol
allinne 162 patinten fen weardshûzen, tapers, kroechhâlders en sliters;
dat is, ien patint op de hûndert sielen. Ljue, dy it dwaen kinne,
drinke hjir to lânne yn ’e stêdden nou folle wyn, en de measte part
jenever wirdt troch de gemiene man brûkt. Stel mar, det se beide in
gelyk poarsje krije; en den scil ik noch iendris mei jimme rekkenje, en
dêr mei ôfdien. Jow my ’t kryt ’ris, Jappe!
Yn 1835 telde Nederlân 2,528,367 sielen, en dêr wierne 237,766
bidielden ûnder, dy for hjar poarsje 22,588 Nederlânske fetten jenever
lege habbe. It fet op 20 goune rekkene, habbe se forpreaun for
_f_ 451,760