_Boer._ Hwet bistou greatsk! Hwet byldstou dy wol yn, heite? Dou
stapste der hinne as in darkert, ja, as in kening; by eltse trêd
hâldste dyn poat hwette yn ’e hichte en sjochste parmantich om dy
hinne, krekt eftstou seiste: Hwa is my allyk? En dat op in dongbult! It
stiet dy moai.
_Hoanne._ Ja, greatsk bin ik, mar dêr binne ek redens for. Ik stap as
in kening, omdet ik in kening bin; in kening mei ried en died.
[Yllustraasje: BY IT HIEM FEN SATHE WESTEREIN, PLEATS BY WOARKUM.]
_Boer._ Dou in kening?
_Hoanne._ Ja, ik in kening en faek in ruk better as ien, dy oer jimme
minsken regearret, tinke doar.
_Boer._ Kom, lit ’ris hearre, ho regearrestou den?
_Hoanne._ Ik hâld de wacht by nacht en by dei. Bigjint ’er in collega
fen my yn ’e bûrren to kraeijen, al is it yn ’t holst fen de nacht, ik
bin wach en kraei ek; ik tean, det ik ’er bin. As jimme noch miene, det
it piktsjuster is, den sjen ik al det de kjimmen hwette blank wirde, en
ik kraei it oer ’t hiele gea út: “Mannen, it is dei!” Astou ek mienste,
det ik liz to sliepen, as se my twa trêdden fen myn team ontstelle
wolle, den biste de planke fier mis, feintsje!
_Boer._ Nou fierder. Dou kraeiste goed, dat is wier. Dou haste in bek
as in sé; mar as de hânnen út de mouwe moatte, en it komt op stik fen
saken oan, ho den?
_Hoanne._ Den bin ik ’er ek, den bin ik krekt de man. Ik raem, ik byt,
ik pjuk, ik klau, ik stjit yn de hichte op, det ’er de fearren nei
stouwe. Ik siz kik noch mik; ik fjucht; ik fjucht as de dapperste held
ûnder jimme tinke doar; ik fjucht sa lang as ’er in drip bloed yn myn
ieren is, en de eagen hingje my al út de kop, foar det ik kamp jow.
_Boer._ Ja, mar, feintsje, dyn fjuchtsjen hat net folle yn de merse.
Hwent dyn hinkes scoene it nin krommel minder by in oare hoanne hawwe
as by dy. Dou fjuchtste mar út jaloerskens, krekt as ús dronkene
boerefeinten, dy eltsoar de bek opsnije om in moai faem.
_Hoanne._ Ik fjucht út jaloerskens, ja, mar ek út nocht. It is wier, ik
moat wol ’ris mei de stirt slypjende op de groun en in biblette kop om
in hinnekommen sjen; mar, jonge, aste ek ’ris wiste, hwet in wille it
is, as dyn fijne ûnderlaeit en toliter slein is, om den boppe op syn
bliedende en hymjende bealch to stean, en victoria oer de hiele bûrren
út to kraeijen; den scoeste de kâns ek al ’ris weagje.
_Boer._ Dou fjuchtste den út jaloerskens en earsucht; dos dou fjuchtste
for dy sels, en dou biste ek al nin hier better as de keningen oer de
minsken.
_Hoanne._ Nou, húsman, as dat den sa is, det ik for my sels fjucht, ik
doch it sels allinne ek ôf. Der is nimmen yn myn ryk dy fjucht, as ik
allinne. Der is ek nimmen dy in heale duit for de oarloch hoeft op to
bringen; hwent ik bitelje de kosten mei myn eigen hûd. Ik rop myn folk
net yn ’t fjild om myn rûzjes, dy ’t ik mei oare hoannen hab, út to
meitsjen. Dou seiste, ik bin nin hier better as de keningen oer de
minsken, mar as dy lilts op eltsoar binne, ef hja wolle eltsoar in flie
ôffange, ef hja loere om in hoeke lân fen hjar bûrmans hiem ôf to
skoerren, den is ’t gerop: _Te wapen! Uwe eer, uwe haardsteden en
altaren, uwe vrouwen en kinderen, uw goed en bloed zijn in gevaar! Op
de roepstem uws konings dan te wapen!_ En de ûnderdanen moatte faek
fjuchte as earme halzen for in ding, dat hjar nin botsen skele kin,
wylst de man, dy ’t egentlyk allinne oangiet, thús bliuwt en syn glêske
pons drinkt.
_Boer._ Nou, dêr scil ’k net fen sizze; dêr is al in bytke fen oan. Mar
dat foroaret ek njunkelytsen al. Fen âlds makken de keningen oarloch op
hjar eigen manneboet, mar nou wolle de ûnderdienen it al hwette mei
witte, omdet it op hjar hûd en jild oankomt. Mar né, sa as dou is by ús
de wisansje noch net. Dou dochste lykwol ek in bulte for dy sels; dou
fjuchtste út jaloerskens en earesucht, mar dou fjuchtste ek as in
hoanne út hoannichheit for dyn plezjirkes, feint!
_Hoanne._ Ja, plezjirkes haw ik, dat is wier; sa folle as ik mar út de
skinen sette kin; mar dêr bin ik ek tankber for. Ik doch in bult goed.
_Boer._ Sjen my dyn kammeraten ûnder de bisten ’ris oan; hwet in gelok
hastou boppe tûzenen! Is der in edeler bist as in hynzer? Sjen my dy
ljeave lytse fôleman, dy dêr mei syn moer oer de sleat rint to
boartsjen. Hwet in tsjep, fyn bisnien, nuver bistke is it! Scoe it yen
net grize, det men it forkeapje moat? Foar det it earme skepsel it ein
fynt, moat it earst noch troch tweintich boalshânnen gean. Mei in
mannich jierren wirdt it in âld knol, dy mear ferge wirdt hwet er
jierriger en swakker wirdt. Arbeidzje by it bealchfol; skriel foer; en
dat by de tomme heind; yn kjeld en snie faek oerwinterje yn de weide;
it boarst, ribben en skoften oan ’t blieden lûke, en den ta in salve
bruijen op de iepene rauwe bealch ta. As ’t alles omkomd is, ta lean
for al syn bodzjen it mês fen de filder troch de strôte en de hûd oer
de tromme. En dyn libben, it is ommers inkel wille; it is it libben fen
de Sultan fen Konstantinopel yn ’t midden fen syn harem.
_Hoanne._ Ik in Turk? Wrymmels net, Jelle! Ik bin in goed kristen
hoanne, lyk astou in goed kristen boer biste, En hwet dyn foarâlders,
de âlde Friezen oangiet, ik wier al de heechste yn ’t kristenryk, do
dat noch wylde heidens wierne; hwent do stie ik al boppe op alle
tsjerken en toerren, dêr kristenen wierne.
_Boer._ In kristen hoanne scoeste wêze aste in domenij wierste; hwent
dy kraeije, skraebje en bite ek wakker, as hja it wird _biskop_ hearre,
mar nouste njuggen frouljue allyk troud haste, biste in Turk. Dêr haste
de Ljouwter krante fen Smeuding; dêr kinste yn lêze ho de Sultan
libbet. Lyk as hy libbestou yn dyn harem, en dat is it hinnehok; hwa ’t
dy mar yn de kop komt smytste de bûsdoek ta, en ’t spil is klear. Dat
giet sa, de iene foar en de oare nei, en as de dei yn dat wirk forroun
is en de nacht komt oan, den sit dyn partelot, de earste Sultane, dyn
hertlapke neist dyn side to sliepen, wylst de oare fen de team hjar
lokkich rekkenje, det se hwet fierder ôf mei de greate hear op ’t selde
rik sitte meije. Hwet in wille! En dat giet sa dei út dei yn, it hiele
jier troch. Lijen haste net, lijen kenste net. Wirdste âld fen dagen,
en der komt in sike ûnder ús folk, dy in licht hoannesopke nedich het,
knik, draeije se dy de nekke om, en dou haste der west. It docht dy
noch minder sear as it lûken fen in losse tosk oan ús boi. De faem
stekt syn majesteit yn ’e soppanne, en it wetter, dêr de Sultan yn
útsean is, tsjinnet noch ta in forkwikkinge for in gammel sloof. Yn
glorie en wille haste libbe oan de lêste sike ta, en dyn lyk docht noch
goed nei dyn dead.
_Hoanne._ Forginste my dat, Jelle?
_Boer._ Ik bin net oerginstich. Mar ik kin it net bigripe, hweromstou,
hoanne, in hoanne, dat is gelokkich wêze moaste; en dat ljeaf fôlke dêr
hynzer wêze moat, dat is, ongelokkich. Us lânhearre seit altiten, as
der in diere-ivichheit is, dêr al it kromme fen dizze wrâld yn rjucht
makke wirdt, den hastou dyn lean wei.
_Hoanne._ Ja, mar ik doch mear goed astou tinkste, boer!
_Boer._ Dyn goeddwaen dat mei ek wol sa wêze; dêr scille wy net fet fen
sopje, feint! Kromme aeijen leiste ús by de roes. Dou biste sa loai
detste stjonkste; fjuchte, nou ja, dat kinste, en dat wolste eltse ûre
fen de dei, mar krekt as de greate oarlochshelden biste noch to loai om
út to brieden, hwetste sels trêdden haste. Hawar! dêr haste dy doffert,
’t ljeave bistke lost syn douke ôf; hja sit deis, en hy nachts to
brieden; mar dou, loaije stjonkert, litste ’er de earme hin allinne mei
oanpiele. Dat sloofke sit trije wike oan ien stik op de aeijen to
brieden; alle fearren broeije hjar fen it liif; hja liket wol fild op
hjar bleat-rauwe boarst; en dou sjochste der net nei om. Ja, dou haste
net in kerlke for de earme piken oer, en it is al folle detste dyn
eigen bern net op ’e kop pikste.
_Hoanne._ Nou, ja, dat ha ’k dy al sein. Ik bin kening, en as ’er ien
kening oer jimme is, dy de kream for syn wiif útleit ef syn lytse bern
himmelt, hingje my den mar op. Mar myn wyfkes dy doch ik goed, en ik
trotsje de bêste kening út, dy better for hjar soarget as ik. Skraebje
ik de hiele dei net yn de groun, yn ’t gêrs, yn de rúchskerne en wech
ende wear? En as ik in kerl ef in wjirm fyn, rop ik den net altiten
fen, tuk, tuk, tuk! Stjerre scoe ik ljeaver fen honger as in grizelke
yn de mûle stekke foar det myn hinkes hjar biderf hawwe. Sjoch ’ris,
binne se net fet en tierich? Ha ’k se net yn steat brocht om it brieden
út to hâlden, en for myn jonges en famkes allinne to soargjen? En hwet
in skreits bin ik! Ik bin ommers sa meager as in range. Né! Jelle, ik
doar myn kaem skodzje det er klapt, as ik keningen ûnder de minsken
sjen, dy sels skatryk wirde, wylst de ûnderdienen swietkes wei
útdroegje. Eltse Hohenzolrnsman op klompen seit tsjin hjar: _Ha, bruder
mein!_ Hja witte net hwet hja ite wolle, en miljoenen fen hjar folk
witte net hwet hja ite scille. Hja witte net ho útwreidsk en oerdwealsk
se hjar wol optakelje scille, en miljoenen fen hjar folk rinne hast
neaken en bibberje fen kjeld.
_Boer._ Hou, hou! Dou gieste ’er mei feart út. In ryk is nin hinnehok
en in kening nin hoanne. In kening kin net fen in kerl ef in
keallegêrskje libje. Dou wiste ek sa goed as ik, det in kening moat as
in kening yn pracht en hearlikheit foar ’e tried komme; oars leauwe se
net oan him en syn macht om oarder to hâlden. Dou strûzeste dêr oer
hiem en dongbulten hinne mei lange spoaren oan de learzens; in takkelde
kaem, sa read as kralen, fierste op de edele kop; twa lellen bloed
litste bingelje ûnder dyn kin; in rôk mei goudene knopen en grien
flewielen opslaggen haste oan; en den noch in stirt fen bonte fearren,
dy dy mei in nobele swier efter it gat swypkje en neibôgje. As ’er de
sinne op spilet den wit men wrychtich net eft men goud en juwelen
flonkerjen sjocht, ef side en flewiel. En dou fordomste ’t ek al om ’er
lang mei to rinnen! As ’er it minste sprûzeltsje oan komt, litste ’t
pak by stikken en brokken by dy del falle, dou skopste ’er as fodden yn
om, en tsjochste in splinternij oan. Dat dochste yn dyn keninglike
oerdwealskens alteas elts jier iendris, en nou biste lêbich, det ús
keningen hjar ek nei hjar steat yn ’t brat stekke, en dêr in bulte jild
for útjane. Dou haste goed sprekken; dy groeije de klean oan de bealch,
en hja, dy sa neaken as in swel to wrâld komme, moatte ’t ommers keapje
for ’t jild, dat wy hjar jane. In swan hat syn fearren krekt sa goed
nedich as in mosk.
_Hoanne._ Dat witte de bern wol, Jelle! Mar ik siz nou mar ’ris, jimme
wirde der neat better troch. As de harder in baitsje oan hat fen
flewiel, in hoed mei silveren lutsen en reade plommen, en in staf mei
poarper strûzen hat fen goud, dêr scille de skjippen nin byt better by
farre, as det er yn pij klaeid is en in iken stôk yn ’e hânnen hat. Mar
sa binne jimme minsken. Jimme leauwe oan nin kening as er him net op
jimme kosten oppronket. Den earst kin de kening syn hoanne kening
kraeije, as syn pracht jimme blyn skynt for jimme eigen jild.
_Boer._ Kinste Fransk?
_Hoanne._ Né; hwet Fransk! Ik kin net iendris lêze, myn ljeave man.
_Boer._ Dou praetste oars omtrent krekt as de Fransken foar in sauntich
jier. Do krantte ús heit wakker, en den hearde ik dêr alle dagen op
omtongerjen. Ef sit ’er den Fransk bloed yn dy? Biste in Franske
hoanne?
_Hoanne._ Ik bin in echte Fryske hoanne. Myn mem hat my to Frentsjer yn
’e bocht fen Guinea lein. Ik bin to Lollum yn de pasterij útbret en
opfet. Domenijs Hindrik hat my to Bolswert oan dy forkoft, en sa bin
ik, astou wiste, hjir to Westerein komd. Ik stean hjir op in âlde
groun, dêr dyn foarâlders twatûzen jier tsjin de tirannen for fochten
habbe. Nin foet kinstou hjir sette, dêr nin heldenbloed fen hjarres for
ús frijheit yn sipere is. Spat it net tsjin dy op? Fljucht it dy net yn
de eagen, noustou my foar de skinen smytste, det ik in Franske hoanne
bin, omdet ik praet as de âlde stânfriezen? Dou tinkste ommers net, det
hjar âld soun forstân en de nije Franske franjes, dy op guillotine en
tirannij útdraeiden, it selde ding wierne?
_Boer._ Nou, dêr seiste hwet, hoanne, dat koe de planke wol net ’ris
fier mis wêze. Us pake dat wier in âld-frinzich keardel en in Fries op
en út. Dy mochte nin Franskman sykjen hearre; mar dy praette omtrint
krekt en allyk as dou. Nim it my net kwaelk; mar de smousen, dy de
kranten skriuwe om ús jild yn hjar pong to krijen, meitsje ús sokke
fabels wiis.
_Hoanne._ Né, ik krantsje net. Ik kraei mar út myn dom hoanneforstân,
mar dat is den dochs noch better as it getsjanter fen de toalf stammen,
dy kranten skriuwe en lotterijbriefkes en brillen forkeapje, om de hân
yn jimme pong to krijen.
_Boer._ Dou seiste al gedurigen, ik kin net lêze. Dat flouste ommers,
hoanne. Do ’k in bern wier, ha ’k dy wol tûzenris yn ’t A-bie-boek
sjoen. Dou stoeste ’er foare yn flak tsjin it A-bie oer; en dêr stie
ûnder:
Gelijk de wakk’re haan tot kraaien is genegen,
Zo laat u, jonge jeugd, tot onderwijs bewegen.
Dou wierste in eksimpel for de bernkes; dêrom hjitte it ek in
Hoanneboek. As hja fregene, ho fier is boi hinne? en hy wier noch yn ’t
A-bie-boek, den wier ’t: “Hy is noch yn ’t Hoanneboek”. En nou seit de
hoanne sels, det hy nin A foar in Bie ken.
_Hoanne._ Nou just. Sa lang ik yn ’t A-bie-boek wier en alle letters
jimmer foar myn snavel hie, koe ik alle letters op in prik; ja, ik koe
ek noch boekstaverje A Bie, ab; E Bie, eb; O Bie, ob. Mar nou bin ’k
’er al fyftich jier útskopt west; wolste wol leauwe boer, det it my
allegearre skjin forgetten is?
_Boer._ Ja, mar in ding moat ûnderhâlden wirde. Dou pielste der ek net
mei.
_Hoanne._ Ja, wol, piel ik ’er mei. Ik hab lêsten al ’ris yn de
finsterbanken sitten en harke, do de master út it Heidenskip jimme
Rindert lêzen learde; mar dêr koe ’k nin grizel fen fetsje. De master
wiisde op in printke en frege: “En wat is dat?” “_In Lodde_”, sei
Rindert. “_Het is een spâ_”, sei master. “Is dat sa?” frege Rindert oan
in Ljouwerter, dy ’er by siet. “_Né, jonge; dat is op syn Luwerdersk
’en leppe. Mar mogelik is ’t Hollansk_”. “_Né_, sei Freark
Dimter-farjer fen Bolswert, dy der ek by siet, _Né, it is geen
Hollansk. Te Deemter-en-zo dar segge se altiten fan skup_”. “_Ja_, sei
de Hollanske hear, dy jou span bleskes keapje woe, _maar Deventersch is
Overijselsch, geen Hollandsch. Spâ is Hollandsch, zoo als ’t gemeen
spreekt, maar een fatsoenlijk man zegt spade, en zoo ziet men het ook
altijd geschreven en gedrukt. “Nou, den mar spade_”, sei Rindert. “Né,
sei master, _spâ_, hwent oars komt it net út. _Spâ_, _A_.” En dat wier
nou om de a to learen! Mar do Rindert oan de _Bie_, _Die_ en _Effe_
kaem waerd it noch mâller. Dêr moast er tsjin sizze _be_, _de_, _fe_;
hwent dy hienen nin klank, en dochs moast hy se útsprekke. Nou, dat
giet fier boppe myn hoannebrein. Nei myn dom forstân kin ik net
kraeije, en dou nin letter neame, al is ’t noch sa sunichjes, as it hat
in lûd.
_Boer._ Der is dochs noch in bytke fen oerbleaun, detste in pearhûndert
jier yn ’t A-Bie west haste. For in hoanne praetste ’er moai tûk oer.
Mar detstou dat mei dyn hoannebek net útsnetterje kinste, dat tanket dy
de divel! Dat kin Prinsen fen Haerlem allinne, dy ’t útfoun hat.
_Hoanne._ Ik wit it net. Mar it liket my ta, det de Friezen wakkere
onnoazel wirde. Hja litte hjar troch domme Hollânners yn ’t lêzen en
troch Juda en Israel yn de polityk ûnderwize.
_Boer._ Hwet wolstou mei polityk sizze? Det wy ljeaver nei smousen
harkje as nei ús dimmene foarâlders? Wolstou sizze, det wy it bigryp
forlern habbe fen de echte âlde Fryske frijheit?
_Hoanne._ Kukelekoe!
_Boer._ Nou, nin oerdwealskens! Fiele wy net mear, hwet Fryske frijheit
is?
_Hoanne._ Kukelekoe! Kukelekoe!
_Boer._ Dou biste in greatske gek. Der is nin wiis wird mear mei dy to
sprekken. As sa ’n Fryske hoanne it wird fen âlde Fryske frijheit
heart, wirdt er pûr gleon; den kraeit hy it út.
_Hoanne._ Kukelekoe! Kukelekoe! Kukelekoe!
_Sate Westerein._
J. H. H.