De ljue, dy it Bolswerter Nut lêzen hiene, hawwe my wol ris moanne, om
hjar to sizzen, hwa dochs de oanhelle harkers wierne, dy Gabe dêr
mette. Howol it nou neat om ’e hakken hat, eft hja dat witte ef net, sa
sjen ik ’er dochs nin swierrichheid yn, om nijsgjirrige minsken in
plezierke to dwaen, en dat to earder, omdet fen ’t koerakter en dwaen
fen myn oanhelle frjeonen neat as inkel goed to sizzen falt.
Op de gearkomste fen it Bolswerter nut seach men klear as de dei, det
de âlde republikeinske gelykheit dêr noch lang net útstoarn wier. Ald
en jong, heech en leech, riken en boargers, ryp en grien, siet hjir
ûnder en troch eltsoar. De hear siet neist syn tunier, mefrou neist
_koopmanske_, hjar bûrwiif, de domenij neist syn koster, en de âldfaem
neist de jiffers yn de _dagen der optochte_. Dy him hjir op syn steat,
syn jild ef syn ampt hwette foarstean litte woe, scoe fen al de oaren
útlake wêze. Mei ién wird, men seach dudelik, det de Bolswerters noch
net alleheel útskaeid wierne fen dy greate kop, dy for de fierste
neikommelingen songen hat ûnder de spreuk: _Sljucht en rjucht as dy fen
Bolswert._
De measte fen jimme scille wol rekkenje, det it allegearre gelearde ef
foarname ljue west hawwe, dy it moarmeren kopstik for Gysbertomme yn ’e
Sint-Mertens-tsjerke oprjuchte hawwe. Och, né, minsken! dat wierne
meast dead-ienfâldige Bolswerter boargers, mar dy it hert dochs sa
heech tilden, det it kopstik út Bolswerter jild komme moast, ef hja
woenen fen nin monumint witte. Hwent it hiele lân troch mei de
biddelkoer to tôgjen om in moarmeren byld for hjar Gysbert to krijen,
lyk as oare folle rikere stêdden for hjar helden, kinstners ef
gelearden diene, dat wier dy ienfâldige Bolswerters fjirs-to skamsum en
to min. Jinnige heechachters fen Gysbert kamen ’ris by eltsoar,
praetten oer it monumint, en yn in amerij wier it jild klear. Hja
tochten en seinen as de âlde Friezen: “It is mei sizzen net to dwaen.”
Ik hab in mannich fen dat skaei yn de gearkomste fen it Nut oanhelle,
en dêr wol ik nou hwette fen sizze, om der jimme in lyts bigrypke fen
to jaen.
Dy flinke jongkeardel den, dy Gabe dêr seach, wier de nommele ***, dy
noch jongfeint as man fen ear tsjinne hie, en letter yn oare
bitrekkingen sa niver as nuttich wier. Opgeromd fen sin wier er
spraeksom en koartswilich, en howol fen treftich folk, yn de omgong
wakkere gemien mei heech en leech beide. Hy brocht yn sa’n stille
lânstêd rju libben en biskave nocht troch syn omgong. Fen it lytse
concert wier hy de siel en it libben; hwent hy dwepe mei muzyk. Ek hat
Gysbert for syn moarmeren kopstik in bulte to tankjen oan de hjitte
iver en foarspraek fen dizze myn stalke. Hy wier altiten drok, mar
noait net drokker as om forlegene minsken mei ried en died út ’e need
to helpen.
Dy minskefrjeon wier troud oan in edele dochter fen de hear en
mefrou***, dêr hja de prealkroane en de heechste skat op ierde fen
wier. Hja wier yn myn eagen de type en it teanbyld fen in echt Frysk
bistek fen in frou. Fiks út ’e kluten sketten, flink fen liif en lea,
blank as in leelje, kaem yen út hjar laitsjende blauwe eagen en heel
hjar tsjeppe en bliere troanje de kleare gollens to miette. Alles
oprjuchtens, alles frjeonskip, alles suvere natûr! En dy sierlike blom,
dêr ús Ljeaven-Hear neat oan forgetten hie, moast ier, fen in deadlike
wjirm stitsen, forkwine en stjerre; op it bêst fen hjar libben, de lust
en ljeafde fen elts-en-ien dy hjar kende, segene mei skatten en
oansjen, skoerde de dead hjar ûnder kritende binaudheden út de earmen
fen hjar forplettere man en âlders, ja, fen hjar ljeave bern, dêr se sa
minlike jern by bleaun hie. Né, dat stjerren forjit ik net as yn myn
eigen grêf.
Fierder dy âlde froedsman mei syn smelle troanje wier myn brave bûrman;
in hiel gnappe baes en in wize faed der by. Forstânnich, matich en
oprjucht yn al syn dwaen en litten, wier hy in man mei in gesoune kop,
en dêrby in fine opmerker, dy my de opkomste en foartgong fen it
patriotisme, dêr ik sels as jonge de lêste tonielen fen bywenne, op in
hier útlein hat. Hy hie der sels mei yn west en koe him net bigripe, ho
men sokke brike flinken as earnst mei bihertige hie. As men do, tinkt
my, oer folle pleatsen in net spand hie, hiene it krekt sa folle
gekkehuzen west. Ik woe se wizer hawn hawwe, froedsman! sei ik; ha jy
ek mei boarte? “Wel ja, sei froedsman, hwa boartte do net mei? De
wiiste, de wolmienendste, de bêste en stadichste ljue diene lustich
mei, kin ik jo sizze. It wier in jacht, dy krekt as de reahoun, de
mûzels ef de pokken húsriem omgong.” Nou dêr sizze jy hwet, froedsman,
sei ik, dêr is in bulte wier oan. Wy hawwe twaris in jachte fen hjitte
koartsen hawn; jy witte wol, iendris fen domperije, en noch ’ris ien
fen liberalisme. Dat kaem hird oan. De minsken dwylden krekt eft se pûr
gleon yn ’e kop wierne. Do tocht ik, nou moat ik der ek oan, mar mei
folle purgearjen en litten, mei festjen en it putskjen fen deis in
healamer iiskâld pompwetter, bin ik ’er gelokkich noch mei de hele hûd
ôfrekke. “Dêr binne jy nin drip better om, anderde my froedsman. As wy
beide op ’e merke steane, bin ik mear wirdich as jy. Ik bin as in kou,
dy de pest hawn hat en wer opbettere bin; en ik siz jo, ik haw sa ’n
leksom al hawn, det ik krij de kwael noait wer. Mar jy kinne de kwael
noch krije, omdet je ’m noch net hawn hawwe, en den moatte we noch
ôfwachtsje, hwet der fen jo to lânne komme scil. Hwent dat sizz’ ik jo,
ik haw it sjoen: yn dy polletike biroerten sitte de minsken ljeaver yn
klubs en societeiten as thús by hjar affearens. Dêr meitsje se eltsoar
de kop den warem; dêr dispetearje en politesearje se, det se skombekje,
fiifhûndert út; dêr drinke en klinke se ta heil fen it faderlân; ja dêr
sûpe sommigen as kreupels en komme mei in folle en biroaide kop en in
lege pong by wiif en bern thús. _Societeiten_ binne _soepesteiten_,
seinen de âlden do. Koartom, nimmen hat by al dat politesearjen spek
set as de tapkast fen de kroech- en kofjehûs-hâlders yn ’t lyts, en de
pong fen de foarname ljue yn ’t great, dy mei de gekheden fen ús
boargerminsken moai waer spylje. Alle minsken hjir to lânne miene, det
se dokterje en regearje kinne, de twa slimste dingen, dy der yn ’e
wrâld bisteane. De measte binne der noch keurmasters fen it geloof by.”
Nou, anderde ik, jy woene sizze, froedsman, det de minsken prate en
rjuchtsje oer dingen, dêr hja krekt sa folle bigryp oer hawwe as in aep
oer de pasleinkast. En is ’t net nuver, det de ljue, dy jamk to dom
binne om hjar eigen lytse boel rjucht to stjûren, krekt de alderwiiste
binne om de kening en it hele lân ’er by to regearjen? Ja, froedsman!
It is sa. It komt der krekt op del sa as dokter Styl fen Harns yn dy
tiid rjimme hat:
_Wat leest men wel het meest en met het minst verstand?
Ik zal ’t u zeggen, vriend! “Den bijbel en de krant.”_
Leau net, det it noch sa ris komme kin, lyk as forline jier de
wier-sizzer op Ljouwerter merke profetearre oan Keimpe polletyk, dy de
planeet fen ús lân by him loek: “Harkje, mannen! Hark!” sei de planeet:
“De eigenwysheit bringt ús lân yn it lijen. De twisten fen ús bline
foarâlden hawwe ús yn de hânnen fen de Jakobinen spile, en kin ’t
geharrewar fen even bline neisieten ús net bringe ûnder de swipe fen
mieren, dy mei earnseagen loere op dat gehaspel, om der in hân twiske
to krijen? Is it net to dwaen om jimme sparpôt, frjeonen? It stienâlde
sprekwird, seit it net, det de iene, as er dines nimt, in bileefde
bûging makket en seit: _S’il vous plait, Monsieur!_ wylst de oare dy
tagrouwt: _Dass wol ich haben, halunke!_ en aste ’t net mei in rep
jowste, dy mei in izeren latte noch op de hûd ta tichelt, det dy de
ribben kreakje? Harkje, mannen! Hark! Dy net hearre wol moat fiele.”
Profete-lak!
Dy lytse man, sa hwet swart fen opslach, wier de skrandere froedsman
***. Hy hie ús bêste histoarjeskriuwers, lyk as Hooft en Brand, sa faek
lêzen, det hy se hast fen bûten koe. En hwet him bilangryk for my
makke, wier syn wenst, om de útkomsten fen de âlde tiden op ús tiid en
regearring ta to pasjen. Romans dêr bimoeiden dy ljue hjar net mei: dy
lieten se oer oan de jiffers yn _de dagen der optochte_, en oan de
eigenwize soannen fen madam _Oberflächlich_.
Nou kom ik oan myn eigen oppernolke foargonger. For syn persoan wier er
bleek en fyn fen troanje, en sa hwette rimpen en skichtich yn syn wird
en menearen. Hy wier ien fen de bêste kristenen, dy ik op myn reis
troch dit libben mette, en ik hoopje him wer to sjen, om him noch ris
to tankjen for al it goede, dat er oan my dien hat. Hy hie rju
formogen, mar hy wier it ek wirdich; hwent as er in earlik en iverich,
mar forlegen ambachtsman by him kaem, dy liende er jild frij fen
rinten.
De stânfries wier myn trouhertige frjeon ***, string fen gemoet en
woldwaend mei de mylde hân. Yn de Franske tiden in segen fen ’e stêd,
wier hy steil en ûnforsetlik as hy de wierheit, it rjucht en de
wolfeart fen de miente, him fortroud, foar hie. In fêste stipe fen syn
folk, en altiten in foarstânner fen wittenskip, kinst en forljochte
godstsjinst, stoar er fredich, lyk as hy wiis libbe hie, nei it biromde
leksom:
_Laet d’ijv’raer in zijn waen, die uw geloof weerstreeft;
’t Geloof van hem is goed, die zijnen plicht beleeft.
Het menschdom moge in hoop, ’t moge in geloof verschillen,
Maer ware menschenmin moet elk betrachten willen._
Dy gesette man hienen wy ta dokter, dy by ús út en ynroan. Mei syn
roune folsleine troanje, readfallige wangen en blierskrandere eagen,
wier hy it byld fen de gesontheid, dy hy syn lijers werjaen moast. Ik
sjen him noch as ik siik to bêd laei, en hy moarns de girdinen mei ’n
flink _goeden morgen_ weistriek. It wier krekt eft de ingel fen heil út
de wolken delsaeide en foar my stie; ja, ’t gesicht fen dy man makke my
hast noch better as al syn puijers en drankjes mei eltsoar.—Foar det hy
to Bolswert kaem, hie er dokter west to Dockum, en dêr hat er hwet fen
ien fen myn folk heard, dat jimme witte moatte. Howol it rju smoarch
stiet om hjir fen myn folk to praten, sa moat ik dochs, om forstien to
wirden, sizze, det to Dockum it nêst stiet, dêr myn foarâlden yn hikke
en tein binne. Hege sprongen hat ús folk noait net makke en dat is
mûchlik de reden, det se de hals noch net britsen hawwe, mar as
boargerminsken trije ieuwen oan ien swietsjes wei, by it wâltsje lâns,
foartpandere binne. De earste, dêr ik fen wit, wier Douwe Halbetsz
(Halbetszoon) fen Dockum[3], dy oan de side fen prins Lodewyk fen
Nassau yn Grinslân fochten hat, en dêrom fen Alva by sentinsje fen 20
Maeije 1568 ta de galge forwezen is. De twade, dy ’k wit, hjitte Justus
Halbetsz dy yn 1674 Medicine-dokter to Dockum wier. Letter hawwe se oan
de namme fen de âldfaer _Halbetsz_, lyk as oan tûzen oare Fryske
nammen, de stirt—_ma_, (sa folle as _man_) hinge, om der in fan fen to
meitsjen, en _Halbets_ waerd _Halbetsma_. Sont it jier 1700 skreauwen
folle fen ús staek _Hatbetsma_ faek mei in R. _Halbertsma_; sa diene ek
ús pake en heit, en HALBERTSMA waerd de fêste fan fen ús, hjar soannen
en neikommelingen. Yn it lêst fen de foarige ieu, libbe der noch in
neisiet fen Justus Halbetsz to Dockum, dy ek al medicine-dokter wier,
en sa folle ik wit, regearjend boargemaster fen de stêd der by. Nou,
fen dy Th. Halbetsma hat dokter my de folgjende set forteld.
De skroarren brochten do hjar wirk oan de klanten sels thús; wier it in
rôk, kammesoal ef jas, dy sloegen se oer ’e earm, en sa gongen se oer
’e strjitte nei de klant ta. Allyk wier it wisansje, det de dokters by
de bigraffenis it lyk folgen fen de patient, dy ûnder hjar hannen
bleaun wier. De dokter gong den ek mei de roumantel oer de earmen nei
it stjerhús ta. Sa kaem it by tafal to barren, det wylst Dr. Halbetsma
mei de roumantel oer ’e earm nei de bigraffenis fen in patient gong,
syn skroar him to miette kaem mei in nije jas oer ’e earm for ien fen
syn klanten. Yn it foarbygean sei dokter, _Goeden morgen, baes!_ hwerop
syn skroar anderde: _Goeye morgen, dokter! Bringt dokter syn werk
thuus?_
De takke fen dizze man is mei syn soan Mr. Cornelis Halbetsma, dêr ik
de âlde frjeonskip noch mei oanhâldde, to Leiden útstoarn. By syn wiif
jiff. Jonckheere hie er nin bern.
Us dokter hâldde net folle fen konsulten. Dokters, sei er folle, binne
eargjirrige en jaloerske wezens, dy yn de praktyk net licht bikenne,
det se missjoen habbe. As der nou twa oer ién patient geane en de iene
sjucht de kwael oars yn as de oare, den kriget jamk nin ien fen beiden
syn sin. Hja lizze it op in akkoart mei eltsoar, en sa wirdt ’er in
drankje by eltsoar klitst, dat twa wegen útgiet; dat is to sizzen, nin
ien wei yn ’t geheel, en dos de patient bliuwe lit sa as hy is. Eft dat
nou wier is ef net, lit ik oan de konsjinsje en de ûnderfining fen de
hearen fen de kinst oer; mar dokter *** sei altiten, as hy fen in
konsult thús kaem: _Vele honden is der hazen dood._
En nou kom ik oan twa fen myn âldste en bêste frjeonen, dy howol-’t se
net op it Nut kamen, my to folle goed dien hawwe, om hjar hjir yn it
forjittelboek to litten; it wier it nommel pear, mynhear *** en mefrou,
syn wiif. Dy hear wier in echte Fries, en in tige man fen de âlde styl.
Hy hie rju termen yn ’e holle; en dy sa geef, sa edel as goud. “Nin
franjes fen holle wirden en kompleminten; dwaen is in ding, sei er.
Hâld oarder yn dyn dingen detste krekt witste, op hwet gat dou sitste.
Jow foaral en bilieven nin jild út, datste noch net yn ’e bûse haste.
Effecten binne defecten, sei er. As de kroande hearen mei de noarder
sinne weigeane, den kin ik se net, as myn krediteuren ûnder de
boargers, foar ’t rjucht daegje. Dêrom, ik wenje net op it pompieren
souderke; mar ik haw dochs effect, om my mei de blêdden tideliks to
formeitsjen, en wirdt dêr de pin troch stritsen, ek goed; ik bliuw
dochs sitten op de fêste groun fen myn Fryske greide.” Hy wier in
kindich en binlik lâneigener, dy alle boerestrûpers yn syn siel
forachtte. “Dy de boeren strûpe, sei er, “strûpe hjar eigen lân earst.”
Fen grize Fryske sprekwirden, b.f. “Astou it lân net biskytste, biskyt
it lân dy,”[4] wier er net fiis. Mei ien wird, dy earlike Fries sei it,
sa as de wrâld woechsen wier. “Rjucht troch sé, en net omsjen! Doch sa
folle goed aste kinste, en lit it den op in generael pardon oankomme!”
Mefrou, altiten by honk, wier in wirdich, gastfrij en wakker foldedich
minske. In goeddwaende ingel for earme widdouwen, libbe hja boppe dat
for hjar folk en frjeonen, om dy genoegen to dwaen. As se dy oan hjar
hearlike tafel krige, wier hjar greatste nocht, as se de fine
gerjuchten, dy se opdiste, braef nuttigje woenen; sels preauke se der
mar efkes oan. Under de gasten roun inkel wol ’ris ien, dy obligaet op
de mondharpe spile, ef om it plomp-wei to sizzen, dy allinne in greate
klaei-hazze mei ham en gram en de nedige omballingen ophimmele, sûnder
det de man der oars ef oars fen waerd. Sa ’n man scoene se dêr yn ’e
hichte stekke, krekt eft hy hjar út lêst en ellinde holpen, en in
monster forslein hie. Op inkelde hege feesten, dêr freugde pas joech,
hie mefrou hjar moed net, ear det it lêste kromke fen hjar fynste
gerjuchten orbere wier, en dy mei sa folle drippen fen hjar fine winen
bigetten, det de gasten sjongende fen tafel opstienen. Dy den net song,
bitelle syn gelach net. “It liet, seinen de âlde deftige Romeinen, is
de saus fen it gastmiel.”—Koartom, dizze gasthear en gastfrou wierne
greaten fen it âlde jestael; hja lienden nin diners, lyk as de greaten
fen letter tiid; hja joegen diners, sûnder der oait ef oait in griselke
for wer to nimmen. “Jimme moatte ús ris wer forsiikje; jimme moatte
jimme skea i’s wer “ynhelje”, sizze de iters as se weigeane, en rosje
hjar hûd oan ’e stile fen ’e keamersdoar; mar dêr woe dit nobele pear
minsken neat fen witte.—Dit inkele eksimpel, soks wit ik, biwiist neat,
en howol ik der in bulte oare ta bifêsting bydwaen koe, sa haw ik dat
hjir allinne oanstippe, om myn, op in ûnderfining fen fyftich jier
rêstende, oertúging kenber to meitsjen, det fen alle naetsionale
deugden, dy ús âlden noch by it bigjin fen dizze ieu egen wiernen, nin
ien, ûnder Hollânners en Friezen beide, mear efterút gien is as de
gastfrijheit, dy yn alle tiden fen ’e wrâld hâlden is for it onfeilbare
teiken fen in edelen aert.
Do ’k oer ’t jild preke hie, sei mynhear tsjin my, det it goed foldien
hie, en ’t moeide him, det er my net heard hie. “_Mar dou weetste wel_,
liet hy er op folgje, _Dou weetste wel, dat ik niet op ’t Nut komme
ken._” Nou, dat wiste ik do net, en ik woe ’t him ek net freegje,
hwerom net? Mar jierren dêrnei kaem in âlde gelearde en trouhertige
frjeon fen de Saen by my to út-fen-hûzjen, en dy joech my in bytsje
ljocht, troch det syn heit, dy him it ding faek útlein hie, en de brave
oprjuchters fen it Nut, kennissen wierne. Hjar lieder wier in
wolmienend en sedich, mar ek kindich en forljochte man. Trou oan syn
geloof miende hy, det mei dommens nin klear bigryp fen de plichten fen
kristen en boarger to pearjen wier; hy lei him dêrom mei liif en siel
ta, om it ûnderwys op de berneskoallen to forbetterjen, en nuttige
kundichheden, dêr de gemiene man nea fen heard hie, troch bigryplike
skoalboekjes oeral to forsprieden. De forljochte ljue fen syn tiid yn
dy oarde wierne soks meast mei him iens, en rjuchtten yn 1784 mei’noar
dat selskip _Tot nut van ’t algemeen_ op, dêr neijerhân alle
departeminten mei tûzenen fen lidden oer ’t hiele lân út groeid binne.
Mar yn de byienkomsten fen dat selskip waerd, bûten de
folksforljochting, yn ’t bigjin ek noch hwette oars bitiksele, sei myn
stalke, en dat wier in angeltsje, dat de prinseljue, nei syn sizzen,
danich stiek.
It wier do de ongelokkige tiid, det de natie, om sa to sprekken, yn twa
fyandige legers fordeeld wier; to witten, yn oranje-ljue en patriotten,
dy eltsoar it ljocht yn ’e eagen net ginden. De patriotten woenen
foroaring fen regearringe, dy de princeljue wegeren. It hôf bigong yn
1787 de deadlike misslach, det it in leger fen Prusiske soldaten yn it
lân rôp om hjar to helpen, en sa dwaende de patriotten ’t rokleaze
eksimpel joech, om yn 1795 op hjar bar de Franske soldaten yn to heljen
ta hjar ûndersteuning, en sa is ús lân do njunkenlytsen in Franske
provinsje wirden. Yn dy tiid nou, foaral nei 1787, spile de regearring,
mei frjemde bajonetten efter de rêch, hjitkoppich de baes. De
patriotten waerden forfolge, ek tsjin it sin fen de bêste princeljue;
de foarnamen út alle ampten staet, de minderen tobek set; alle
byienkomsten, dêr patriotten sieten to biriedslagjen, as nêsten fen
Jan-rap en oproer út eltsoar jage; en sa kaem it, det de patriotten de
forgaderingen fen it Nut yn it bigjin as in frijsprekkerij misbrûkten,
dêr se feilich oer de regearring sizze koenen, hwet hjar foar de mûle
kaem. Nou is ’t net fier to siikjen, tinkt my, hwerom de princeljue it
Nut skouderen as in club fen lânpesten, en de patriotten der in
skûlpleats yn sochten, om ’er feilich alles yn to sizzen hwet hja
woenen.
Ta de princeljue hearde de âlde aristokratie en it hôf; de soldaterij
mei hjar kommedanten; de ampteners, dy fen it lân iten en klean krigen;
alle ljue fen de steile Reformearde tsjerke; hwent orthodox en oranje
wier do hast ién wird. Ta de patriotten hearden folle meagere
beunhazzen en gelearden, dy by de foroaring macht, jild en ear sochten,
en op de greaten, dy de fette posten ynhienen, skolden as stjonkende
aristokraten; ek de ljue út ’e deftige boargerstân, dy op de namme fen
forljochte en liberale minsken oanspraek makken, meast braef en
wolmienend, mar min trochsichtich folk, dy op ’t ein troch breinroere
Jakobinen oer ’e kop mend binne; folle skroarren, skoenmakkers,
herbergiers, dy de els, de nidle ef de tapkast mei it kjessen op it
stedshûs omroalje woenen. Der wier boppedat in ape-natûr yn in partij,
om al de kattesprongen en babbelgûchjes fen frjemde naesjes, binammen
fen de Fransjes, nei to dwaen, howol dat hjar ôfgong as in baerch it
safraen-fretten. Nou wier it omtrint yn ’e tiden, det de Franske
revolutie, en in bytsje earder, de Amerikaenske frijheits-oarloch oan
’e gong wier, en dy twa omkearingen makken de hjitste koppen hjir sa
oerstjur, det der foroaring komme moast, al scoe de ûnderste stien
boppe. It like wol, det de Jacobinen it yn hjar eigen lân, fol fen
jild, handel en in fleurige skipfeart, net mei de hele hûd hirdzje
koenen. As ondogenske jonges, dy de breakrommels stieken, wier nin rêst
yn hjar bonken, foar det ’er in frjemd man kaem, dy hjar mei de
bollepyst op ’e breadronkene hûd tichele, det hjar de bonken
kreakene.—By folle oranjeljue siet de godstsjinst mei yn ’t spil; de
godstsjinst, siz ik, dy yn pleats fen ljeafde en iendracht to
stichtsjen, lyk as hjar roppinge is, de geast forninicht en de fonken
fen partijgeast ta in helsk fjûr oanbliest. Dêr is noch it sizzen fen
dinne komd: “Meitsje him de kop net Oranje, ef hy slacht dy heal-dea!”
De Roomsken wierne meast patriotten en dat wier natúr-eigen. Hwent hja
wierne sletten bûten alle ampten en bitsjinningen; de Reformearden, as
biliders fen de religie fen steat, wierne dêrta allinne birjuchtige, en
troch de foroaring, dy de patriotten yn it each hienen, koe dat hatelik
privilegie allinne to neate gean, en alle godstsjinsten it selde rjucht
op ’e lusten fen it lân krije, lyk as hja der de lêsten fen hienen. Mar
op de gearkomsten fen it Nut, dêr de greate saek fen it folksûnderwys
bûten hjar tsjerke om rigele en foartsterke waerd, bleauwen de Roomsken
folle wei.
Hwet de Minnisten oangiet, lang wierne hja de _stillen in den lande_,
dy hjar net om polletyk bikroanen: dy ’t lân hie hie hjar ek, en as se
’t to krap krigene, forfarden se nei in oar lân ef provinsje ta. Net
_Pietje foaroan boartsje_! Net regearje! Net stjûre as hjar eigen
affearens! Sa wierne se yn stilte formogende ljue wirden; de ryksten
ûnder hjar folle formogender as de earste ampteners fen ’t lân, dy, ho
heger hjar traktemint wier, ek des to heger steat fiere moasten, en de
wierheit fen ’t Fryske sprekwird biwiisden: _In swan hat syn fearren
krekt sa goed nedich as in mosk._ Myn heech-foreare frjeon, de
goeverneur Jhr. Æbinga fen Humalda, hat my wol ris forhelle, ho de
greate lâneigners út de Fryske aristocratie, foar de stimmingen by rike
Minnisten kamen om jild to lienen. Yn hjar ôfsondering hienen se
altiten jild en tiid, middels en lust hawn om hjar op nije útfiningen
en fabriken út to lizzen; om hjar kennis yn hege rekkenkinst en
stjerrekinde, yn natûrwitenskip, en foaral yn histoarje en steatkinde,
to oefenjen. Hja kamen op de hichte fen hjar tiid, en bigounen hjar to
forienigjen mei de tiid, dêr se yn libbene. De âlde ienfâldigens yn
kledaesje, dêr men de Minnisten as in montearring oan koe, bigoun
pleats to jaen for in pak, sa as de tiid sei. Mei de kledaesje foroare
ek hjar libben binnen en bûten hûs. Hja kamen swietsjeswei yn de
selskippen fen oare gesinten, en sommige iisbrekkers ûnder hjar weagen
’t yn iepenbiere gearkomsten to forskinen, dêr se it wird fierden. Om
koart to gean, tofoaren wieren de Minnisten yn ’e wrâld, en nou kaem de
wrâld yn ’e Minnisten. Scoe ’t nin merakel west hawwe, det de
frijheits- en gelykheitsswimel, dy Noard-Amerika, hiel Frankryk en sa
folle hûndert-tûzenen yn Nederlân bifongen hie, sokke hollen alheel
frij litten hie? De Minnisten wierne folle patriotten om gelike
rjuchten for alle boargers to bitingjen, en sa waerden hja ek de
foarnaemste oprjuchters en útbreiders fen it Nut, om ljocht en
boargersin ûnder dy evenboargers to stichtsjen, dy mei de hânnen hjar
brea fortsjinje moasten. Hjar eachmerk en dwaen yn dat alles wier siker
net kwea, mar eft se der sels side by spoun habbe, dat is in oare
fraech.
Nou gisje ik for it neist, hwerom it earlike oranje-bloed fen 1795 net
op it Nut komme koe. In prinseman fen âlder ta âlder hie de haet tsjin
de patriotten en hjar klubben mei de tate ynsûgd. Dy earste bistimming
fen it Nut, dy hy him foarstelde as in smokkelgat for patriotske
slûkers, siet him noch yn it krop, en howol dat alles nou forjitten en
forjown wier, en de man bêst wiste, det der neat as in ûnskildige
útspanning fen oerbleaun wier, sa miende in stege Fries dochs, det hy
de skyn fen in omflapte oranje-man op him lade scoe, as hy de
gearkomsten fen it Nut mei syn bywêzen foreare.
De Preker.