Η περί θελήσεως θεωρία του Σωκράτους είναι η μάλλον
πρωτότυπος των διδασκαλιών αυτού, και αποτελεί αληθές
σύστημα. Ας μελετήσωμεν αυτήν και ως προς το γενικόν τέλος
ου εφίεται η θέλησις, και ως προς τα ιδιαίτερα μέσα άτινα
μεταχειρίζεται.
Κατά Σωκράτην ουχ ήττον ή κατά Πλάτωνα, οι άνθρωποι φύσει
και εξ ανάγκης επιθυμούσι το αγαθόν, &το άριστον, το
βέλτιστον, ά οίονται συμφορώτατα (Απομ. Γ'. θ)&• ο δε
Πλάτων εν τω &Φιλήβω, τω Γοργία και τω Πρωταγόρα& αποδίδει
επίσης εις τον Σωκράτην την ιδέαν, ότι &επί τα κακά ουδείς
εκών έρχεται&, και ότι τούτο είναι &εν ανθρώπου φύσει&.
Λογική της αρχής ταύτης συνέπεια είναι, ότι προαιρούμεθα
πάντοτε και εξ ανάγκης όσα θεωρούμεν καλήτερα, και τον
συλλογισμόν τούτον αναπτύσσει σαφέστατα και ακριβέστατα ο
Ξενοφών (&Απομ Δ'. ς'&), ένθα ο Σωκράτης ανέρχεται
διαλεκτικώς από της πράξεως εις την δύναμιν, από ταύτης,
εις την γνώσιν, και από της γνώσεως εις το αγαθόν.
Πράττομεν ό,τι δυνάμεθα και δυνάμεθα ό,τι ηξεύρομεν. Η
έννοια του αγαθού είναι λοιπόν το &γένος&, όπερ παράγει το
&είδος&, διότι, καθ' ά είδομεν εν τη διαλεκτική της
νοήσεως, το &γένος& είναι η &ουσία& και το &αίτιον&• άρα η
ενάρετος πράξις είναι γενική και λογική έννοια, &(λόγους
τας αρετάς ώετο είναι (Αριστ. Ηθ. Νικ. ς' 144)&
πραγματοποιουμένη υπό της θελήσεως, και επομένως η θέλησις
ταυτίζεται τη επιστήμη. Αλλά τότε τι γίνεται η ηθική
λεγομένη ελευθερία, δι' ης, καίτοι γινώσκοντες το βέλτιον,
πράττομεν το χείρον; Η ασυμφωνία αύτη δεν υπάρχει κατά την
σωκρατικήν διδασκαλίαν. Ο &σοφός& είναι δι' αυτό τούτο και
&εγκρατής&, τουτέστι κύριος εαυτού και ο εγκρατής είναι
&πρακτικός& και &σώφρων• τοις εγκρατέσι μόνον έξεστι
σκοπείν τα κράτιστα των πραγμάτων, και έργω και λόγω
διαλέγοντας κατά γένη τα μεν αγαθά προαιρείσθαι, των δε
κακών απέχεσθαι (Απομ. Δ'. ε'.)&. Και έτι σαφέστερον και
θετικώτερον αποκλείει την ελευθερίαν εν ετέρω χωρίω των
&Απομνημονευμάτων (π'. θ'). Σοφίαν δε και σωφροσύνην ου
διώριζε . . . έφη δε και την δικαιοσύνην και την άλλην
πάσαν αρετήν σοφίαν είναι . . . πάντας γαρ οίμαι
προαιρουμένους εκ των ενδεχομένων ά οίονται συμφορώτατα
αυτοίς είναι ταύτα πράττειν&• της αυτής δε θεωρίας την
απόδειξιν, διά της εις άτοπον απαγωγής, ευρίσκομεν και εν
τω Δ'. β, (&αυτόθι&). Σύμφωνος προς την διδασκαλίαν ταύτην
είναι και ο &ελάσσων Ιππίας&, και η κατά τούτου κρίσις του
Αριστοτέλους (&Μεταφ. ε'&)• εξ όλων δε των μαρτυριών τούτων
προκύπτει ότι κατά Σωκράτην η μεταξύ δύο ενδεχομένων
πράξεων νομιζομένη ελευθερία δεν είναι ειμή άγνοια του
βελτίστου, δουλεία και ουχί αληθής ελευθερία.
<b>Γ’.