Εν αρχή του Συμποσίου λέγει ο Σωκράτης προς τον Καλλίαν·
αεί συ επισκώπτεις ημάς καταφρονών, ότι συ μεν Πρωταγόρα τε
πολύ αργύριον δέδωκας επί σοφία και Γοργία και Προδίκω και
άλλοις πολλοίς, ημάς δ' οράς &αυτουργούς τινας της
φιλοσοφίας όντας&. Το χωρίον τούτο καταδεικνύει τον
προσωπικόν και πρωτότυπον χαρακτήρα της σωκρατικής
φιλοσοφίας, ήτις δεν είναι σύνολόν τι ιδεών παρ' άλλων
λαμβανόμενον, αλλ' ο ενδόμυχος καρπός της ψυχής εν τη
ενώσει αυτής μετά της αληθείας. Εκ τούτου όμως δεν πρέπει
να συμπεράνωμεν, ως ο Ρίττερ και άλλοι κριτικοί της
Γερμανίας, ότι ουδέν παρ' ουδενός εδιδάχθη ο Σωκράτης.
Διαλεγόμενος προς πάντας, και ιδίως προς τους
διασημοτέρους, πολλά εδιδάσκετο και εδίδασκε• παρά τω
Σιμμία εμυείτο τας θεωρίας των πυθαγορίων, ο Ευκλείδης τω
απεκάλυπτε τας λεπτότητας της ελεατικής διαλεκτικής, και ο
Πλάτων τω ενεπιστεύετο τας ιδίας θεωρίας, εξ ων άλλας μεν
παρεδέχετο, άλλας δε απέρριπτεν. Αι δε Αθήναι ήσαν τότε το
κέντρον, εν ώ πάσαι αι διδασκαλίαι συνήρχοντο και
διεμάχοντο κατ' αλλήλων, και ο Σωκράτης ανεγίνωσκε &και
τους θησαυρούς των πάλαι σοφών ανδρών, ους εκείνοι
κατέλιπον εν βιβλίοις γράψαντες (Απομ. Α.& ς') @. Ιδίως δε,
την μουσικήν εδιδάχθη παρά Δάμωνος (Πλάτ. &Φαίδρ.& 96), και
γνωστόν είναι πόσον μεγάλην έκτασιν είχεν η της τέχνης
ταύτης διδασκαλία, την γλυπτικήν τον είχε διδάξει ο πατήρ
του (&Παυσ. Α'.& κβ'). την γεωμετρίαν Θεόδωρος ο Κυρηναίος,
και ουχί μετρία ήτο, καθ' ά μαρτυρεί ο Ξενοφών, η γνώσις
αυτού της μαθηματικής και της αστρονομίας, και αυτού δε του
Προδίκου διήκουσε διδάσκοντος περί της σημασίας και αξίας
των λέξεων. Μεταξύ των ποικίλων διδασκάλων αυτού ο
Παρμενίδης βεβαίως έπρεπε να τω αφήση τας βαθυτέρας
εντυπώσεις, και τούτου ηδύνατο να διακούση, αν και πολύ
νεώτερος αυτού, διότι και τρις το γεγονός τούτο μαρτυρεί ο
Πλάτων, και ο Φύλλεβορν, ο Σχλεϊερμάχερ και ο Κουσίνος εκ
περισσού απέδειξαν ότι χρονολογικώς δεν ήτο αδύνατον• αφ'
ετέρου, τα ίχνη της ελεατικής διαλεκτικής διορώνται και εν
αυτή τη σωκρατική μεθόδω, ως θέλομεν ίδει εν οικείω τόπω.
Παρά τούτους δε πάντας αναντίρρητον εκ τε αρχαίων μαρτυριών
και εξ ελλόγων εικασιών φαίνεται ημίν ότι και παρά του
Αρχελάου, μαθητού του Αναξαγόρου, εδιδάχθη ο Σωκράτης τας
αρχάς της φυσικής επιστήμης.
Και κατ' αρχάς μεν ετράπη προς τας περί φύσεως θεωρίας, ως
προκύπτει έκ τινος χωρίου του &Φαίδωνος (96& κλ.), όπερ
πάντες οι κριτικοί θεωρούσιν ιστορικόν, αν και εις τούτο
αντιτάσσονται φράσεις τινές της &Απολογίας&, ζητών προ
πάντων εν τη μελέτη της φύσεως τας αρχάς, τα αίτια, τους
νόμους των υλικών φαινομένων, ό εστιν, αυτήν την
μεταφυσικήν θεωρίαν του κόσμου• είναι δε αξιοπαρατήρητον
πως και η τότε θεωρία της φύσεως προσεπάθει να αναγάγη τα
νοητικά και ηθικά φαινόμενα εις την κίνησιν και τα πάθη των
υλικών μορίων διά των αυτών σχεδόν ιδεών και εκφράσεων των
σημερινών θετικολόγων• &εγώ γαρ νέος ων θαυστώς ως
επεθύμησα ταύτης της σοφίας, ην δη καλούσι περί φύσεως
ιστορίαν, υπερήφανος γαρ μοι εδόκει είναι ειδέναι τας
αιτίας εκάστου, διά τι γίγνεται έκαστον και διά τι
απόλλυται και διά τι έστι• και πολλάκις εμαυτόν άνω κάτω
μετέβαλλον σκοπών πρώτον τα τοιάδε, αρ' επειδάν το θερμόν
και το ψυχρόν σηπεδόνα τινά λάβη, ώς τινες έλεγον, τότε δη
τα ζώα ξυντρέφεται, και πότερον το αίμα εστιν ω φρονούμεν,
ή ο αήρ, ή το πυρ, ή τούτων μεν ουδέν, ο δε εγκέφαλος εστιν
ο τας αισθήσεις παρέχων του ακούειν και οράν και
οσφραίνεσθαι, εκ τούτων δε γίγνοιτο μνήμη και δόξα, εκ δε
μνήμης και δόξης λαβούσης το ηρεμείν κατά ταύτα γίνεσθαι
επιστήμην κλ. (Φαίδ).</b>
<b>Β’.
Νέα διεύθυνσις των μελετών του Σωκράτους. — Τι προσθέτει
εις την διδασκαλίαν του Αναξαγόρου. — Η ιδέα του τελικού
αιτίου.</b>
Λαβών δε αφορμήν εκ των βιβλίων του Αναξαγόρου έδωκεν, ως
αυτός ομολογεί, νέαν διεύθυνσιν εις τας ιδίας μελέτας. Αλλ'
ακούσας μέν ποτε εκ βιβλίου τινός, ως έφη, Αναξαγόρου
αναγινώσκοντος, και λέγοντος, ως άρα νους εστιν ο διακοσμών
τε και πάντων αίτιος, ταύτη ήδη τη αιτία ήσθηντε και έδοξέ
μοι τρόπον τινά ευ έχειν το τον νουν πάντων είνε αίτιον.
_(Φαίδ. 96)_. Αλλ' ο Αναξαγόρας δεν υψούτο υπεράνω της
φυσικής των Ιώνων, ειμή ίνα μεταπέση αμέσως εις αυτήν, και
ο &Φαίδων& παριστά σαφέστατα την αντίθετον και ηθικήν τάσιν
του πνεύματος του Σωκράτους• &και ηγησάμην, ει τούθ' ούτως
έχει, τον γενούν κοσμούντα πάντα κοσμείν, και έκαστον
τιθέναι ταύτη όπη αν βέλτιστα έχη&• ώστε προς αληθή γνώσιν
οιουδήποτε πράγματος ανάγκη να ζητήσωμεν ποίον είναι το
τέλος και ο προορισμός αυτού, και τι είναι εν αυτώ το
βέλτιστον• &ει ουν τις βούλοιτο την αιτίαν ευρείν περί
εκάστου, όπη γίγνεται ή απόλλυται ή εστι, τούτο δει περί
αυτού ευρείν όπη βέλτιστον αυτώ εστιν ή είναι ή άλλο οτιούν
πάσχειν ή ποιείν&. Η έννοια του τελικού αιτίου πρωτεύει εν
τοις περί Σωκράτους παρά Ξενοφώντι ουχ ήττον ή παρά
Πλάτωνι, και αρκεί εις απόδειξιν η μεταξύ Σωκράτους και
Αριστοδήμου συνδιάλεξις, και ο τρόπος καθ' ον εκεί
εξηγείται πάσα η του ανθρωπίνου σώματος οικονομία. Καθό δε
ηθικωτέρα, η νέα αύτη τάσις ήτο δι' αυτό τούτο και μάλλον
μεταφυσική των θρασυδείλων αξιώσεων των προκατόχων του,
διότι η έννοια του τέλους και του αγαθού δεν είναι ιδία
μόνον της ηθικής επιστήμης αλλά και της μεταφυσικής, είναι
το Ύψιστον αντικείμενον υπό το όνομα του τελείου και του
απολύτου, και θέλομεν ίδει τον Σωκράτην εφαρμόζοντα εις
όλην την φύσιν και εις αυτήν την θείαν διάνοιαν την αρχήν
του βελτίστου, ήτις ήτο ο κανών της διαγωγής του, και ην
εθεώρει παντοδύναμον επί της ανθρωπίνης θελήσεως• ταύτην δε
την έννοιαν του τελικού αιτίου και ο Αριστοτέλης αποδίδει
εις την Σωκρατικήν φιλοσοφίαν. Τόσω δε η έννοια αύτη
εκυρίευε τον Σωκράτην, ώστε κατέπνιγε σχεδόν την έννοιαν
των άλλων αιτίων, και εις τούτο αποδοτέον την εν τη ανωτέρω
παραγράφω του Φαίδωνος υπερβολικήν και άδικον κατάκρισιν
Αναξαγόρου. Νέα λοιπόν εισάγεται εις την φιλοσοφίαν αρχή
διά Σωκράτους, η του τελικού αιτίου, ήτοι του αγαθού, και
την θεωρίαν του διδασκάλου θέλει συμπληρώσει και
τελειοποιήσει ο Πλάτων διά της περί ιδεών μεταφυσικής
θεωρίας, ως τούτο καθοράται και εν αυτώ τω παρατεθέντι
χωρίω του &Φαίδωνος&, ένθα είναι προφανής η από του τελικού
αιτίου μετάβασις εις την ιδέαν, καθό τύπον του όντος
θεωρουμένην, και ο Σωκράτης παρίσταται εν τη αληθεί αυτού
θέσει μεταξύ Αναξαγόρου και Πλάτωνος• οι Ίωνες δεν
ανεγνώριζον ειμή το &φυσικόν& αίτιον, ο Αναξαγόρας
συλλαμβάνει το &νοερόν& αίτιον, ο Σωκράτης καταλαμβάνει ότι
παν νοερόν αίτιον είναι δι' αυτό τούτο ηθικόν και
&τελικόν&, τέλος ο Πλάτων συμπεραίνει ότι το τελικόν αίτιον
πρέπει να περιέχη τύπον τινά τελειότητος, ον έχει προ
οφθαλμών ο διακοσμών νους (&πάντα εγέννησε παραπλήσια
εαυτώ&), ώστε η ιδέα είναι παρά Πλάτωνι η απορρόφησις
πάντων των άλλων αιτίων, του φυσικού, του ψυχολογικού, του
ηθικού, εν τω κατ' εξοχήν μεταφυσικώ, εν τω ανωτάτω λόγω
των όντων, τω τελείω αγαθώ.
<b>Γ’.
Η του ανθρώπου μελέτη αφετηρία πάσης φιλοσοφικής
θεωρίας</b>
Η νέα αρχή του Σωκράτους έμελλεν εξ ανάγκης ν' ανανεώση και
την μέθοδον της φιλοσοφίας, διότι εάν η ηθική συνάπτεται,
αφ' ενός, προς την μεταφυσικήν, στενώτατον σύνδεσμον έχει,
αφ' ετέρου, προς την ψυχολογίαν• όθεν ο Σωκράτης ηρώτα•
&πότερά ποτε νομίσαντες ικανώς ήδη τ' ανθρώπεια ειδέναι,
έρχονται επί το περί των τοιούτων& (περί φύσεως και κόσμου)
&φροντίζειν, ή τα μεν ανθρώπεια παρέντες, τα δαιμόνια δε
σκοπούντες, ηγούνται τα προσήκοντα πράττειν• (Απομν. Α'
α')&. Και εν τω Δ', β' (&αυτόθι&) έτι σαφέστερον συνιστά
εις τον &Ευθύδημον& το &Γνώθι σαυτόν& ως βάσιν πάσης
φιλοσοφίας• &ειπέ μοι έφη, ω Ευθύδημε, εις Δελφούς ήδη
πώποτε αφίκου;& κλ. Η αυτή δε διδασκαλία εύρηται και παρά
Πλάτωνι εν τω &Αλκιβιάδη α'&.
Ποικίλαι σημασίαι απεδίδοντο και παρ' αυτού του Σωκράτους
εις το &Γνώθι σαυτόν&, αίτινες όμως συμβιβάζονται εξ
ανάγκης, καθόσον η γνώσις ημών αυτών περιλαμβάνει και της
ηθικής και της νοητικής ημών φύσεως την γνώσιν, και η μεν
πρώτη είναι ο απαραίτητος όρος της αρετής, η δε δευτέρα της
επιστήμης. Και αύτη πάλιν υποθέτει ου μόνον την γνώσιν της
ημετέρας αμαθείας, αλλά και των όρων της αληθούς μαθήσεως,
ώστε από της ηθικής έμελλε λογικώς να μεταβή ο Σωκράτης εις
την λογικήν και την ψυχολογίαν, εάν προς πράξιν του αγαθού
απαραίτητος είναι η γνώσις του αληθούς. Προς τούτοις δε
συνειθίζων να γενικεύη και να ορίζη, έπρεπε να εύρη εν τη
ψυχή αυτού τους γενικούς νόμους της διανοίας, τα γένη, και
τας εις πάντας ανθρώπους κοινάς δυνάμεις του πνεύματος. Άμα
δε το καθόλου αναφαίνεται εν τω πνεύματι, αι μεταφυσικαί
ιδέαι παρίστανται ταυτοχρόνως, και τοιούτω τρόπω επαναφέρων
την φιλοσοφίαν εις τα &ανθρώπεια&, ο Σωκράτης διήνοιγεν
αυτή την προς τα θεία οδόν, και προητοίμαζε την υπό
Πλάτωνος ανανέωσιν της μεταφυσικής. Και ούτω καθορώνται οι
διαδοχικοί βαθμοί της σωκρατικής διανοίας• η νέα αρχή του
τελικού αιτίου, ήτοι του αγαθού, είλκυεν αυτόν προς την
λογικήν έρευναν του τέλους τούτου, και αύτη προς την
ψυχολογικήν ανάλυσιν, και υπ' αυτήν έμελλε να εύρη την
μεταφυσικήν, εν ή υπάρχει το αληθές αντικείμενον της
ηθικής, το τελικόν και πρώτον αίτιον, το αγαθόν, δι' ου
συνεπληρούτο, ούτως ειπείν, ο κύκλος, και ο προς όν όρος
εταυτίζετο με τον αφ' ού διά της ταυτότητος της ηθικής και
της μεταφυσικής εν τη Ιδέα του αγαθού.
<b>Δ’.
Μέθοδος του Σωκράτους — Ειρωνεία και μέθοδος
ανασκευαστική.</b>
Η κατά της οιήσεως και σοφιστείας ειρωνεία του Σωκράτους
προήρχετο εκ της αντιθέσεως ην εύρισκε μεταξύ του ιδανικού
της επιστήμης και της αμαθούς αλαζονείας των αντιπάλων
αυτού (&Πλάτ. Απολογ.&) Και την ειρωνείαν ταύτην, δι' ής
καθίστα γελοίους τους αντιπάλους, και κατεδείκνυε το ψεύδος
της επιστήμης αυτών, θέλει μεταχειρισθή ακολούθως και ο
Πλάτων προς κάθαρσιν του πνεύματος και της καρδίας
(&Σοφιστ. και Πολιτ.& ς'), και ουδεμία αμφιβολία ότι κατά
τούτο ο Πλάτων διέμεινε πιστός εις τας αρχάς του
διδασκάλου, όστις πανταχού φαίνεται αποδίδων μεγίστην
σπουδαιότητα εις τα ηθικά αισθήματα και ταυτίζων την
επιστήμην με την αρετήν. Μεταξύ δε των προς ανασκευήν μέσων
κυριώτατον είναι η εξαγωγή (&deduction&), δι' ής
αναπτύσσονται πάσαι αι συνέπειαι θέσεώς τινος, ην
προσωρινώς παραδέχεται πάντοτε ο Σωκράτης ως υπόθεσιν, και
από συμπεράσματος εις συμπέρασμα φέρει αυτήν εις το άτοπον,
και συγκρούων αυτήν κατά της αληθείας την καταστρέφει. Παρά
Ξενοφώντι (&Απομ. Α' β'.&), ουχ ήττον ή παρά Πλάτωνι
(&Αλκιβ. α'.&), βλέπομεν τον Σωκράτην αναγκάζοντα τους
αντιπάλους τα αυτά να λέγωσιν υπέρ και κατά των αυτών και
κατά τα αυτά. Και τοιαύτα μεν ήσαν τα πρώτα στοιχεία της
σωκρατικής μεθόδου.
<b>Ε’.