nunc quidem Latini. Est igitur mos iste à Grammaticis Græcis, Hebræorum,
opinor, imitatione excogitatus, maximo certè cum fructu, ex quo disci à
nutricibus illæ linguæ desierunt: si modò verus illius consuetudinis
vsus seruaretur. Sed de hoc longè maximo abusu aliâs. Sunt qui
contendant in Francica lingua nullum esse accentibus locum. Sunt contrà
qui in Francica lingua tonos perinde vt in Græca lingua constituant.
Magnus est vtrorumque error quod mihi facilè concessuros arbitror
quicunque aures suas attentè consuluerint. Dico igitur Francicæ linguæ,
vt & Græcæ & Latinæ, duo esse tempora, longum vnum, alterum breue:
itidémq. tres tonos, nempe, acutum, grauem, circunflexum, non ita tamen
vt in illis linguis obseruatos. Acuunt enim Græci syllabas tum longas
tum breues, & Latinos idem facere magno consensu volunt Grammatici,
quibus planè non assentior. Sed hac de re aliâs. Illud autem certò
dixerim, sic concurrere in Francica lingua tonum acutum cum tempore
longo, vt nulla syllaba producatur quæ itidem non attollatur: nec
attollatur vlla quæ non itidem acuatur, ac proinde sit eadem syllaba
acuta quæ producta, & eadem grauis quæ correpta. Sed tonus vocis
intentionem, tempus productionem vocalis indicat. Nihil autem accidere
potest auribus magis ingratum quàm si breuem producas, longam corripias,
quod ij experiuntur qui peregrinos, aut Galliæ populos Francicè minus
purè loquentes audiunt: veluti quum Turonenses aut Pictones audimus
pronuntiantes *mestrèsse* |u-u| pro *maistrèsse* |-uu| aut *mèsse* |-u|
pro *mèsse* |uu| vel Sabaudos pro *faicte*, |uu|, proferentes *fèste*,
|-u| pro *Prophete* |uuu|, *prophèste* |u-u| pro *misericorde* quinque
syllabarum natura breuium *misericorde* penultima longa: vel Italos
proferentes *parole* |u-u| pro *parole* |uuu| quoniam suum *parola* sic
pronuntiant. Illa verò productio in Francica lingua etiam in
monosyllabis animaduertitur, quæ est propria vis accentus circunflexi.
Sic productè circunflectuntur: *ie veu, tu veux, il veut*, volo, vis,
vult, quod deprehenditur si prioribus illis opponas *ve[)u]*, votum: &
*veux*, vota: quæ corripiuntur. Sic corripitur *beuf* & *neuf* singulari
numero: quorum recti plurales, *beûfs* & *neufs*, quiescente *f* litera,
circunflectuntur: vt *eûlx* & *ceûlx*. Item *fit*, fecit, & *fut*, fuit:
& *eut*, habuit: corripiuntur: *fist*, faceret, & *fûst*, esset: &
*eûst*, haberet, circunflectuntur, vt planè pudendus sit error tum
scriptorum tum typographorum qui hoc discrimen scripturæ &
pronuntiationis non obseruant. Sic etiam *êst, rôst, tôst*,
circunflectuntur itidémque *plâist*, placet: *plûst*, plueret, quibus
opponuntur correpta *et* coniunctio copulatiua: *plaid*, contentio
iudicialis, *pleut*, placuit: *plut*, pluit. Itidémque circunflectuntur
*je meûr*, morior: *tu meûrs*, moreris: corripiuntur autem *meur*,
maturus: & *meurs*, maturi: foemininum autem *meûre*, matura, est
trochaïcum: quæ vsu non regulis discuntur. Cæteræ verò syllabæ, id est
quæ neque acuuntur neque circunflectuntur, natura breues censentur,
exceptis monosyllabis, quæ quoties enclitica secum trahunt, producuntur,
vt *si ie di* dactylum sonat: |-uu| *qui est ce*, amphibrachum |u-u|,
qua de re in encliticis. Sunt autem hoc loco mihi admonendi peregrini
paucissimas esse longas syllabas in Francica lingua, præ innumerali
breuium multitudine: ac proinde verendum illis esse potius ne breues
producant, quàm ne longas corripiant, præsertim vbi falli possunt Latinæ
linguæ quantitate: sic exempli gratia, Natura, Vectura, Fortuna,
Persona, & similia, Latinè penultimam producunt: at Francicæ voces,
*nature, voiture, fortune, personne*, eandem corripiunt. Operæ pretium
etiam fecerint, si hoc quoque diligenter obseruarint, maximum esse in
Francica lingua vitium penultimam natura breuem producere, quotcunque &
quæcunque consonantes illius pronuntiationem remorentur. Sic in
*desordre, rètordre, discorde, misericorde, noblèsse, parèsse, aborder,
dormir, endormir, porte, apporter, enhorter, exhorter*, & infinitis
aliis penultimæ positione longæ, natura tamen corripiuntur. Sic etiam
breues priores in *comme, sommeil*: *dormir, endormir*: *bonné, donne,
belle*, nunquam nisi vitiosissimè producuntur, ne in metris quidem: qua
in re grauiter ab iis peccari video qui Francicos versus non tantùm
syllabarum numero, & /homoioteleutois/, quæ rythmos vocamus, æstimant,
sed etiam pedibus Græcorum & Latinorum more metiuntur: audax & nobile
certè inuentum, sed quod maxima difficultate non caret, tum propter
longarum syllabarum penuriam, tum quòd, vt modò dixi, in Francica lingua
nulla positio penultimam natura breuem sine maxima aurium offensione
producat. Etsi verò breuium & longarum discrimen vsu potius quàm arte
discitur, tamen paucas istas regulas mihi libuit in peregrinorum
gratiam à me obseruatas subiicere.
Prima Regula. Non paucæ dictiones Francicæ solis breuibus constant, vt
*misericorde*, quæ vox quinque breuibus natura syllabis constat. At
nulla constat pluribus productis: minimè id quidem quasi non inueniantur
voces in quibus plures sint syllabæ natura longæ: sed quoniam, vel
antepenultima longa, si penultima sequens breuis fuerit: vel penultima
longa sic dominatur, vt reliquæ præcedentes syllabæ, quanuis natura
longæ, nec acuantur tamen, nec verè producantur. Exempli gratia, Hæc
dictio *[e]nt[e]ndèment* constat ex duabus prioribus natura longis, vt
in proxima regula ostendemus, prior tamen est æquali tenore proferenda,
tono & quantitate in syllabam antepenultimam reiectis. Quod si huic
dictioni subieceris enclyticam, vt *entendèment bon*, tunc sola eius
vltima acuetur, reliquis velut in ordinem redactis. Sic in hac voce
*entendre*, quanuis tres priores sint natura longæ, sola tamen penultima
acuitur & producitur, ex tertia regula quam mox trademus. Sic in hac
voce *envie*, inuidia, etiam diuisa, vt, *en, vie*, in vita, auditur
amphibrachus |u-u|, propter penultimam longam: at in nomine *envieux*,
propter penultimam breuem auditur amphimacrus |-u-| producta
antepenultima quæ in *envie* corripitur.
Secunda Regula. Omnis syllaba desinens in literam *m* vel *n*, non
geminatam, sed sequente alia consonante, est natura longa. Est igitur
*endormir* dactylica vox |-uu| *feindre, teindre* trochaicæ, |-u|
*bonté*, spondaica: |--|: *temporel*, dactylica |-uu| quod etiam in
diuersis dictionibus accidit, vt *bon pais* |-uu|. Sed quid si *m* vel
*n* geminetur? tunc syllaba corripitur, vt *somme, comme, donne, bonne,
sonne, tonne,* |uu| *consomme, ordonne, resonne, estonne* |-uu|:
quamobrem etiam *songer, besongne*, & similia penultima breui
proferuntur, quoniam videlicet in illis quidem dictionibus non tam est
*n* duplex quàm vnicum daghessatum, vt apparet ex dictionibus Latinis
vnde deducuntur, dono, bona, sono, tono, ordino, resono. In istis verò
*gn* ponitur pro altero *n*, quod molle vocauimus. Excipe *ennemi*
|-uu|.
Tertia Regula. Omnes dictiones terminatæ per *e* foemininum, proximè
præcedente vocali, producunt penultimam, vt *aimee, fondue, velue* |uu-|
*mue, nue, due, fie, lie, amie, joue, loue, moue, noue, aije, plaije,
ioije, voije* |-u| *enuoie* |u-u|. Quod si illud *e* foemininum mutetur
in *e* masculinum, tunc eædem illæ penultimæ corripiuntur, vt *nuer,
muer, fier, lier, iouer, louer, nouer, enuoijer* |-uu|.
Quarta Regula. Diphthongus *au* semper producitur siue in penultima, vt
*aultre* |-u|, *autant* |--| *haultain* |-u|: siue in antepenultima, vt
*haultement* |-u-|, *haultaine* |-uu|: siue in vltima trahente secum
sequentem dictionem, vt *hault et droict* |-uu|.
Quinta Regula. *S* inter duas vocales deprehensa, ac proinde, sicut suo
loco diximus, per *z* pronuntiata, & vocalem singularem & diphthongum
antecedentem producit, vt *iaser, braise, saison, plaisir, cause,
bise, mise, prise, oser, chose, poser, choisir, loisir, noise, toise,
vser, ruse, muse, cuise, frise*, |-u|: & in antepenultima, vt *causera,
osera, embrasera, reposera, choisira, prisera, cuisine, vsera, accusera,
excusera, vsage, visage* |-uu| *camuse* |u-u|: nisi obstet penultima
alia ratione longa. Tunc enim penultima dominatur, vt *prisee* |u-u|,
*accusee, excusée* |u--u|. Excipe *e* foemininum occurrens, quod nunquam
producitur, vt *peser, gesir*, |uu|: *gesine*, |uuu|. Item *treze* |uu|.
*quatorze*, |uuu| *moisi* |u-|, *cramoisi* |uu-| *voisin, cousin* |uu|:
*voisine, cousine*, |uuu|.
Quinta Regula. A cum *i* quiescente ante duplex *ll* molle cum *e*
foeminino dictionem finiente est longum, vt *aille, baille, caille,
faille, maille, paille, saille, taille, vaille* |-u|.
Sexta Regula. Personæ verborum desinentes in *asse* vel *isse*
producuntur, vt *passe, aimasse, ouisse*.
Septima Regula. Omne *s* sequente consonante quiescens (quibus autem in
syllabis quiescat suo loco diximus) vocalem præcedentem producit, vt
ante *sl, hasle, isle* |-u|: ante *sm blasme* |-u|, *aimasmes*, |u-u|,
*esmeuté, esmouuoir*, |-uu|: *blesme, mesme* |-u|, *caresme, baptesme*,
|u-u| *escriuismes* |uu-u|: *seusmes* |-u|: *receusmes* |u-u|: *vismes,
fismes*, |-u|: *entendismes* |uu-u|: *cosme* |-u|: ante *sn*, vt *asne*
|-u|: *alésne* |u-u|: *rosne* |-u|: ante *sp*, vt *esperon* |-uu|:
*esperonné* |-uu|: *espier*, |-uu|: ante *st*, vt *ost, rost, tost,
fust, fist, eust*, circunflexa *haste, taste, tèste, bèste: èstre,
maistre, naistre: fèste, giste, viste, crouste, vouste* |-u|: etiam in
polysyllabis, vt *desuoijer*, |-uu|. Excipe *esté* pro verbo esse, & pro
æstate |u-u|: *rotir, roti*, contra naturam sui primitiui *rost*.
Pronomina verò *nostre* & *vostre* ancipitem habent priorem: breuem
videlicet si nomini cui adhærent præponantur, vt *nostre maison, vostre
raison*, |uu-u|: sin postponantur, longam, vt *ié suis vostré,
patenostre* |uu-u|.
Octaua Regula. Omnis syllaba ante geminatum *rr*, producitur, vt
*catairre*, |u-u| *catairrèux* |u--|: *fèrrer, guerre, tèrre, pourrir*
|-u| *entèrrer* |u-u|.
De encliticis dictionibus.
Encliticæ dictiones vocantur, quæ à præcedentis dictionis tono pendent,
de quibus hæc regula certissima est.
Omnis dictio monosyllaba longa vel polysyllaba in longam desinens
acuitur, & breuem proximè sequentem dictionem, siue monosyllabam siue
etiam dissyllabam suo tono subiicit, quasi cum ea coiens: quod valde
optarim in peregrinorum gratiam notari accentu acuto, sicut Græci
consueuerunt. Exemplum monosyllabarum, *c'èst´ moi, c'èst´ vous: c'èst´
lui: cela èst´ bon, c'èst bién dict: sera bién faict: on s'én va*.
Exemplum dissyllaborum, *vn bón païs: vne chose bién dicte, vne chose
bién faicte: on s'én ira*.
De accentu interrogante.
Accentus interrogans eo differt à dictione enclitica quod ipsa vltima
syllaba orationis per interrogationem conceptæ, quæcunque & quantacunque
illa sit natura, in Francico sermone acuitur, vt *que dites vous?
ferez-vous cela? ne vous repentirez-vous iamais?* cuius pronuntiationis
vsque adeò sunt obseruantes Normanni, vt etiam si nihil interrogent, sed
duntaxat negent aut affirment aliquid, sermonis finem acutè, non sine
aurium offensione pronuntient.
De Subunione.
Subunionem coeperunt accuratiores typographi notare linea diuersas
dictiones interiungente quam Hebræi Raphe appellant, vt *di-ie, dit-il,
fit-il, sais-ié, diras-tu*, quibus sic vtuntur Galli, vt Latini suis
illis inquam & inquit, & aliquantulum ab encliticis ista differunt.
De Apostropho.
Apostrophon, id est, aduersæ siue elisæ vocalis notam coeperunt vtiliter
iidem Typographi Græcos imitati adscribere, at non vbique, quod tamen
factum velim, eorundem Græcorum exemplo. De hac autem nota certæ sunt
sequentes regulæ.
Prima Regula. Omne *e* foemininum sequente quacunque vocali, eliditur in
pronuntiatione, vt *l'auaritieux, l'espee, l'ingrat, l'ouurier*, &
sequente *h* quiescente *l'homme: l'huis: la femm'auaritieuse, la
fauls'obeissance, la mauuais'inuention, ce qu'on dit*. Magnum igitur
vitium est istam elisionem non obseruare, quod in versibus inprimis sine
exceptione obseruatur: in quibus nullus est *e* foemineo locus, vel in
quarta syllaba, si versus decem fuerint syllabarum, vel in sexta si
fuerint Hexametri, quos vulgo Alexandrinos appellant. Et generaliter in
omni Francicorum carminum genere *e* foemineum in vltima versus syllaba
pro nihilo habetur.
Secunda Regula. *a* in articulo *la* ante eandem vel aliam vocalem
eliditur, vt *l'auarice, l'espee, l'ignorance, l'auenture, l'vmbre,
l'hostèsse*. Idem maiores nostri faciebant in possessiuis pronominibus
*ma, ta, sa*, vt *m'espee, s'espee*, vt adhuc loquuntur Sabaudi. Sic in
veteribus sepulchris sæpissimè legitur *s'ame*. Immò adhuc hodie dicitur
*m'amie, s'amie, m'amour*. Sed vsus obtinuit vt in cæteris dictionibus
potius vsurpetur solæcismus, substitutis pronominibus masculinis, *mon,
ton, son*, vt *mon espee, mon hostèsse, son auarice, son ignorance*.
Tertia Regula. *i* nunquam eliditur nisi ante pronomen *il*, vt *s'il
vient* pro *si il*. Malè igitur Lugdunenses *ce qu'est*, pro *ce qui
est, s'on* pro *si on*, quo tamen abusus sum ego licentia poëtica in
Psalmorum interpretatione. V verò & *u* nunquam eliduntur. Sic Marotus,
*s'ainsi* pro *si ainsi*.
Obseruandum est autem peculiariter foemininum adiectiuum *grande*, in
quo *e*, consueuit etiam ante consonantes elidi, vt *vne grand besongne,
vne grand' chose, vne grand' femme, vne grand' meschanceté*.
De Aphæresi, Syncopa & Apocopa.
Aphæresi non vtuntur Franci, quantum nunc quidem possum meminisse. Illam
enim Prouincialium Aphæresim *Dieu nous pelle, s* quoque putidè
pronuntiata pro *Dieu nous appelle*, nemo Francus emendatè loquens
patienter tulerit.
Syncopa in nonnullis vocabulis est vsitata, vt *donra*, pro *donnera,
amèrra* pro *amènera*: *emprise* pro *entreprise*: *ouent*, pro
*osteuent*. Sed *baurra* pro *baillera*, proprium est Parisiensium
vulgo. Sic in quibusdam futuris verborum exteritur *e*, vt *envoîrai,
ennuîrai, essuîrai, loûrai,* pro integris *enuoijerai, ennuijerai,
essuijerai, louerai*, quæ regularia sunt ab infinitis, *envoier,
ennuier, essuier, louer*. Neque mihi dubium est quin futura *recevrai,
apercevrai, aurai*, ab infinitis *recevoir, apercevoir, avoir*, fuerint
initio *recevrai, appercevrai, averai*, et siqua sunt alia huiusmodi.
Apocopa verò vtimur etiam vulgo in quibusdam, vt *a'vous*, pro
*auez-vous? sa'vous*, pro *savez-vous?* Illud autem *aga* pro *regarde*,
& *agardez* pro *regardez* Parisiensum vulgo relinquitur. Sed de istis
hactenus.
--------------------------
NOTES SUR LA TRANSCRIPTION
Conventions
On a indiqué entre signes _ le texte en italiques, entre / les caractères
grecs, entre | les indications de rythme (sillabes brèves et longues),
et entre signes * le texte composé en «lettres françoises» (police cursive
dite aussi «Civilité»). On a résolu les abréviations par symboles
conventionnels. Les e caudata et ligatures ae sont représentés par le
même caractère æ.
On a utilisé les conventions suivantes pour les cursives:
Pour les e:
Normalement en Civilité la lettre e a une forme différente (e final)
lorsqu'elle figure en fin de mot.
Cet e final placé en fin de mot est transcrit simplement par 'e'.
L'auteur a également utilisé cet e final en début ou milieu de mot comme
une convention (pour représenter un son 'e' ouvert?), et dans ce cas
il est transcrit par 'è'.
À l'inverse, on a transcrit par 'é' le e ordinaire placé en fin
de mot, y compris dans les rares cas (inattention de l'imprimeur?)
où ce 'e' ne correspond probablement pas à un 'e' fermé.
Enfin un troisième 'e' a été représenté par [e].
Convention pour les i/j:
On a transcrit par 'i' les deux variantes de i cursif (i court
et i long) utilisées apparemment indifféremment. On a réservé
le 'j' pour représenter le «i consonne» noté dans l'original
par un 'j' en caractère romain.
Les autres variantes de la police Civilité, qui nous ont semblé purement
esthétiques, sont transcrites toutes par la même lettre (ce qui explique
les répétitions figurant dans la transcription, l'original comportant
différentes variantes pour la même lettre).
Corrections
On a corrigé les coquilles probables suivantes:
p. 9: inuentute > iuuentute
PPrimùm > Primùm
p. 13: *gn* > *gm*
aperrum > apertum
p. 15: *Ceens* > *leens*
p. 20: *commeneça* > *commençea*
p. 24: *langiir* > *lanjir*
p. 29: natium > natiuum
articuculo > articulo
p. 32: cousueuisse > consueuisse
interiectioninibus > interiectionibus
p. 34: veré > verè
floc > flor
p. 42: nonosyllaba > monosyllaba
p. 47: *len* > *leu*
p. 48: ante *i* > ante *u*
p. 53: *biele* > *viele*
p. 55: *g* > *c*
p. 62: sciptum > scriptum
verteres > veteres
p. 66: scribunt > Scribunt
p. 67: *herologe* > *horologe*
*horocospe* > *horoscope*
p. 72: Italibo > Italico
*bastonrde* (peu lisible) > *bastonade*
uua > qua
sinat > sonat
p. 76: /homoiotleutois/ > /homoioteleutois/
p. 77: untc > tunc
p. 78: *consomue* > *consomme*
*iotter* > *iouer*
p. 79: *su* > *sn*
*alésne* |u-u-u| > *alésne* |u-u|
p. 83: Lud unenses > Lugdunenses
p. 84: sa'vez-vous > savez-vous
Les problèmes de ponctuation et de lettres imprimées à l'envers ont été
corrigés sans mention particulière.
Par ailleurs on signale que les mots suivants, très peu lisibles, sont
d'une reconstitution hypothétique.
p. 22: *rigue*
p. 68: *hotee*
p. 69: une lettre illisible (t?) après *sou*
p. 82: *son auarice*