Linisan si Nati sa isang alanganing katayuan. Ang puso niya’y
nanggigipuspos at sisinghapsinghap sa dagat ng sakit.
Bakit hindi man lamang siya tinugon ni Maneng? Bakit yumaong sakbibi
ng lungkot? Bakit di linutas ang kanyang kahilingan?
Ngayon pa namang ibinalita niyang ang bunga ng kaniyang kasalanan
ay tumitibok na at nagtitimpalak, at di na malalaunan ay sisilang.
Gaanong kalunos-lunos na sandali ang bumibigti sa puso niyaong kulang
palad na bihag ng malupit na pag-ibig ni Maneng!
May mga tao na likhang talaga mandin upang maging sanhi ng kapahamakan
ng kanyang kapuwa at sa ganitong pangyayari palibhasa’y nagiging
kasangkapan siya ng tadhana upang sawiin ang may maiitim na palad
ay di naman niya matuklas ang katahimikan.
Sa mga ganitong likha ay kabilang ang kasuyo ni Nati, ang sanhi ng
mga luha ng kulang palad na si Orang, ang kasawian ng dapat maging
mapalad na si Mameng, at ano ang malay natin kung siya ring maging
dahil ng mga maiitim na sandali ng masayang si Binay.
Nagkulong si Nati sa kanyang silid nang huwag mahalata ng kanyang mga
kasambahay ang kasalukuyang pagbabakang nagwawasak ng kanyang puso,
nagpapalumo sa kanyang kalolwa at gumugutay sa lahat ng ginintuang
pag-asa na kinalaro-laro tuwina ng kanyang diwa.
At nang siya’y nagiisa na at wala ng kinatatakutang malas na
makapapanuod ng kaniyang pang-gigipuspos ay binigyang laya ang
dalamhati sa pamamagitan ng luhang naguunahan sa kanyang mga mata,
mga unang luha ng kalolwang naghihingalong kasalukuyan dahil sa
dagok ng sakuna na lalang ng isang kapangyarihang lumilikha ng mga
kapinsalaan ng palad.
Anang ibang talaisip ang luha daw ay siyang buntuhan ng dalamhating
umiinis sa atin kung ang puso ay nalulunod na sa kadalamhatian,
kaya’t ang luha’y siyang dagliang dumadaloy kung ang ating katawan
at kalolwa ay inuunos na ng sakuna.
At ang kulang palad na si Nati na pinahihirapang kasalukuyan ng
pagaalanganin ni Maneng ay nangungunyapit na kasalukuyan sa maiinit
na bagting ng tanikala na dulot sa kanya at isinilo ng Anangki niyang
nakapangingilabot.
Si Maneng namang yumaon na ay tulad sa isang sasakyang walang ugit;
susuling suling na hindi matukoy kung anó ang dapat na gawin.
May mga taong mahihina at agad sumusuko sa mga bayo ng dusa at kung
magkabihira’y walang ibang pinagbubuntuhan kundi ang kabiglaanan,
dagliang hatol o ang dagliang pagbibigay sa mga udyok ng pita. Sa
diwa ni Maneng ay nagsulpot-sulpot ang mga ala-ala niyaong mga sawi
na nagpapatiwakal dahil sa pag-ibig.
Sa lahat ng yaon ay walang mapili si Maneng na dapat niyang uliranin.
Nasusuklam siya sa palad nang mga nagpapatiwakal na kanyang binabawan
ng tawag na _duwag_ at nangagsisitalikod sa katungkulang banal ng
tao na makibaka sa buhay.
At boong tapang na tinungo ang kanyang tahanan at nagkulong din sa
kanyang silid at yao’t ditong di mapakali, na sinusukat ng kanyang
banayad na hakbang ang maaliwalas niyang pahingahan.
--Paano ang mabuti kong gawin?--Ani Maneng sa kaniyang sarili.--Pakasal
na muli kay Nati pagkatapos ng kasal kay Binay, ay ganap na
pagpapatiwakal din sa kapisanang ito na aking pinakikipamayanan.
Kami’y may mga batás na napakalulupit sa ganitong paglabag. Bakit
ba’t di pa ako sa mga bayang tumatangkilik ng Poligamia sumilang?
Disin ay di ako naghihirap ng paglutas ngayon nitong magusot na
suliranin ng aking buhay.
At napatigil na sumandali; lumikmo sa kanyang maringal na likmuan
at pinagwawari ang dapat na gawin.
Mayamaya, ay napatampal sa hita at aniya:
--Lutas na ang suliranin kung papayag ang Pastor na nagkasal sa
amin ni Binay. Ano ang mawawala sa kanya kung ang talaan ng aming
pagkakasal ay mawala halimbawa? Ang salapi ay isang mainam na panilaw.
Atuhan natin sa paraang ito. Limang puong libong bagay ang kay daling
lutasin, nguni’t ang tao ay napakahangal na sa isa lamang dito, ay
natutulig na, at di magkatuto ng paglutas.
At nagmadaling nagbihis.
Sinidlan ng maraming salaping papel ang kanyang kalupi at nagsilid
sa dalawang sobre ng tiglilimang daang piso na handang pansuhol sa
Pastor ng Iglesia Metodista na kanyang handang upatan.
At nanaog na daglian, nguni’t nasalubong siya nang _cartero_ na
nagabot sa kanya ng isang sulat.
Lumulan sa kanyang _auto_ na laging nakahanda at doon na binasa ang
liham pagkatapos maipagbilin kay Ikong na paroon sa bahay ng Pastor,
sa Avenida Rizal.
Gayari ang nasasabi sa liham:
“Maneng ko: Parine kang agad at nang maaga tayong makabalik at ang
tatang ay darating daw ngayong hapon.”
“Kung pahintulot mo ay ihayag na natin sa kanya ang lihim nating
pagiisang puso.”
“Siya ay isang taong marunong maghunos dili at kung kanyang makita na
huli na ang kanyang tutol ay maaasahan nating ang kaniyang pakikiayon
sa atin, bagamang hindi na yaon kailangan.”
“Mabuti na rin ang walang pinangingilagan at inaala-ala. Ano ang
sabi mo Maneng?”
“Ako’y uhaw na uhaw sa iyong masuyong alo na inaasahan kong di mo
ipagkakait sa iyong tapat at tuwina’y mairuging asawa.”