't Was een bitter koude Decemberdag, toen op den landweg tusschen
E. en D. een rijtuig met twee kloeke paarden bespannen, over de hard
bevrozene sneeuw rolde.
Wie de man was die in dat rijtuig zat, vernamen wij niet, maar wel
had Deine-Meu, die de hoeve _Het Uiversnest_ bewoonde--'t welk juist
aan den weg lag--gezien, dat de mins in 't rietuug zien koetsier had
oangetikt, waarop deze met de zweip had achterum gesloagen, zoodat
'en jungske van vief of zes joar, dat achterop stong en met zien
verkleumde henjes 'en iesder of'en ding had vastgehouwen, van de tree
af, en veur dood op den weg was neergevallen.
Dat had Deine-Meu gezien, en Deine-Meu was 'en mins dat meer gevuul in
't lief had dan de meisten van 't darp wiesten.
Deine-Meu zei niet veul, en Deine-Meu lachte sinds jaren niet meer.
Deine-Meu had, in d'r tied, mennig en een met de kous op den kop
noar huus loate goan, en as ze nou van trouwen of trouwerij heurde,
dan keek ze grommig. Da's woar.
Moar--zei ze niet veul, Deine-Meu docht: "beter gezwêgen dan gekheid
geproat."
Lachte ze sinds joaren niet meer, ze had ook alles weg zien goan
wat 'r lief was gewêst: voader en moeder en bruurs en zusters, en
alleen 'en vierjoarig dernje dat ze noa zich nam, 'en bruurs kiend,
was overgebleven.
As alles in 't schip geet wa'j lief hebt en a'j dan moerzoalig allinnig
op wal blieft dan ku'j 't lachen wel loaten. Wat blief!
Keek ze grommig, as ze van trouwen heurde.... Deine-Meu had ook zoo
hier en doar is gekeken, en gezien: "Dat de mansluu, as de erste gloed
'r af was, dukkels bullebakken woaren, en de vrouwluu, as de melk
afgereumd was, zoo schraal koste wêzen."
Nou!--Moar had Deine-Meu, Hannes, en Teunes, en Êvert dan indertied
ook met de kous op den kop noar huus late goan, ze had Miechel niet
vergêten, die, toen zij achttien en hij negentien joar was, met dien
fransoos Napoleon noar Rusland was getrokken, moar nooit was weerum
gekommen. Ze had 'm niet vergêten, umdat hij de eenige was gewêst,
die 'r gevroagd had toen ze nog moar 'en _afhankelikke_ dern was,
en de anderen woaren gekommen toen ze _boas van 't spul_ was; moar,
minder naar Deine-Meu dan wel noar 't _Uiversnest_ hadde gekeken. Da's
ook woar!
Ja, Deine-Meu had meer gevoel dan de meesten van het dorp meenden.
Den schamel gekleeden jongen, door den koetsier van het rijtuig
zoo onzacht getroffen, had zij zien vallen, en terstond naar buiten
getreden, naderde zij het knaapje en vraagde hem, wie hij was en waar
hij thuis behoorde.
De jongen gaf geen antwoord, maar schreeuwde van pijn en koude uit
al zijn macht.
"Geurt!" riep de eigenares van 't _Uiversnest_ haar bouwkneeht toe:
"breng gij die stakkert is êfkes noar binnen, de jong het 't biester
te kwoad."
De jong had het wel te kwaad, want een geruimen tijd verliep er eer
hij door warmte, een weldadige rust, benevens eenige versterking,
in staat was, om op de vragen van zijn gastvrouw te antwoorden.
"Woar kom ie van doan jungske?" vraagde Deine-Meu.
"Van huus," antwoordde het kind.
"Van huus? Woar is oe huus, menneke?"
"Bij voader."
"Hoe heit oe voader, kerlje?"
"Teunis heit ie; moar hie kiekt altied zoo vuul, krek as Tax."
"Wie is Tax?"
"Tax? Wel Tax van noast ons, die ielkeen in de been' biet."
"Moar oe voader zal toch niet bieten, jungske?"
"Neen, bieten dat duut ie ook niet, moar sloan kan ie, dát kan
ie! Ielken oavond krie'k woames, en as voader,--zoo as Bart van
noast ons zeit--bezopen is, dan sleet ie nog harder, en as 'k dan
mot greinen, of 'en hout griep en weerum sloai, dan wordt voader nog
vuulder als vuul; en nou...."
"En nou....?" herhaalde Deine-Meu.
"Joa, nou van merrege was ik uut gewêst um, zoo as ze 't nuumen,
kloare te hoalen, moar, brocht de lêge flesch t'huus umdat ze niet
langer poften. Voader wier zoo vuul, dat ie me met't heufd tegen de
deur kwakte; en toen 'k begost te greinen, toen zei ie: "Smerlap,
zu'j den mond houwen!" en toen 'k nog harder schrauwde, pakte voader
mien in 't wammes en smeet mien de deur uut."
"He'k z'n lêven!" riep Deine-Meu. "En toen kerlje?"
"Toen greinde 'k nog veul harder, en liep wa'k loopen kos, umda'k
iel'k'reis docht, da'k voader heurde. In 't lest kwiem 't gevoar [29]
achter mien oan; 't goeng langs mien heer, en, toen zie 'k 'r achter
opgekropen, en 'k docht da'k dood was gegoan; moar nou.... nou kan
ie me toch niet kriegen.... is 't wel....?"
"Oe voader?" zei Deine-Meu vragende; en op een knikken van het knaapje
schudde zij het hoofd en zuchtte: "Teunis! Teunis!"
Terwijl Deine-Meu den volgenden morgen wel toegestopt op haar karretje
gezeten, naar het naburig D. reed, ten einde Teunis te spreken,
liet zij den kleinen Paul op het _Uiversnest_ achter, en Anneke,
de vierjarige meu zegster van Deine, stond met het vingertje in den
mond toen de vrouw wegreed en het jongske, haar nawijzende vraagde,
of zij--Deine--ook sloan kos?
Anneke durfde geen woord te spreken; zij begreep ook het rechte van
die vraag met. Sloan dee de klok, altied as 't _tied_ was van sloan;
moar Deine, neen, dat had ze nooit gedoan.
Deine had van de klok geleerd, dat slaan _op tijd_ nuttig is, maar
vóór den tijd verwarring brengt.
't Was bij Anneke nog geen tied gewêst.
Een dotje was ze, dat kleine blonde aanvallige ding.
Drie en een halfjaar slechts mocht ze de ouderzorg genieten. Hare
ouders waren bij den goeden God, zooals Deine-Meu zeide, in den hemel,
en ofschoon Anneke nog niet recht begreep, hoe ze doar boven gekomme
woaren, umdat 'r toch geen gat in de lucht was, zoo geloofde ze wel
wat men haar zeide, maar bleef nog altijd in 't onzekere, hoe 't dan
meugelik was dat Deine-Meu, zoo dukkels as ze noar de kark goengen,
op 't karkhof wees en zei: "_Doar_ liggen ze."
't Was 'en dotje dat blonde dingske; keuvelen kon ze--wanneer ze
althans met hare moei alleen was--dat 't zoo'n aard had, en de pop,
die haar op de laatste kermis gekocht was, werd zóó trouw en moederlijk
door het meisje verpleegd, dat menige moeder van 't dorp er een les
aan had kunnen nemen.
Anneke ging school ook, en ofschoon ze in 't eerste wel geflikflooid
had um moar thuus te blieven, ze had 'r nou al meer schik in, veural
nou ze in 't _Spa-a_ al 'en heel eind wied was.
Wat Anneke hinderde, bestond in dat _allinnig_ noar huus goan. Van
't school tot aan Reinderts was 't niks, went dan goeng ze met Gijs
en Mieneke mee; moar verder.... En Geurt de bouwknecht, zuumde zoo
dukkels um 'r tegen te goan. Bang was ze wel niet, moar, 't vonder
bij den appelen-bongerd was zoo smal, en de leuning was zóó hoog,
dat ze er hoast niet bij kos kommen.
Paul, die te vergeefs op de vraag: of die doar wegree ook sloan kos,
een antwoord wachtte, streek zich over den zwarten krullebol, en wilde
eindelijk weer iets zeggen, toen 't meisje, zeker aan 't schoolgaan
denkende, blijkbaar verlegen en met neergeslagen oogjes vroeg:
"Blief ie bij Deine-Meu, en goa'j dan ook school?"
't Was altijd een dreigement voor Paul geweest: "A'j niet wilt,
dan zu'j noar school toe." 't Sprak dus van zelf, dat Paul geen hoog
denkbeeld koesterde van de genoegens, die er gesmaakt werden, en de
woorden: "'k Wou nog liever!" bewezen, hoe weinig zijn jong hart naar
die plaats der vorming verlangde.
"'k Ken al tot lui-ui, foei-oei," hernam het dotje met zekere
zelfvoldoening, terwijl ze met het hoofdje knikte: "heur moar... spa a,
slee ee, drie ie, ho o...."
"Dat ken ikke niet," zei Paul, en hij zag Anneke aan, alsof ze een
_hokus pokus_ vertoond had.
"En as 'k wat grooter bin, dan krieg 'k 'en pen ook, en 'en lei en
'en griffel, moar as Geurt dan niet kumt, dan durf 'k iensgeheel niet
over 't vonder."
"'t Vonder...?" herhaalde Paul: "Mo'j over 't vonder?"
"'k Zou alles loate vallen," hernam de kleine: "as 'r geen mins was
die me vast hiew, en veural as 't zoo glad is as nou."
"Moar dan zal _ik_ oe wel vasthouwen," hernam Paul snel: "'k Bin
'r niks bang veur, en 'k geleuf zelfs da'k oe best droagen kan."
"Neen, neen, neen!" riep de kleine angstig, terwijl Paul, haar om
het teedere lijfje vattende, haar werkelijk van den grond lichtte,
en al zijne krachten inspande om het meisje een eindwegs over de
deel te dragen: "Neen, neen," riep ze alweer; maar weldra ging de
vrees over, en toen Paul haar eindelijk op den grond zette, vraagde
zij: of hij ook, zooas Geurt, haar op den rug kos droagen? En, toen
Anneke spoedig daarna op den rug van den zesjarigen Paul zat, toen
had ze een pret van belang, en vooral wanneer Paul--asof 't peerd wat
schichtig wier--ging trappelen en steigeren, heere minsen dan kon ze
't niet houwen van lachen.
't Jongske, eindelijk vermoeid van de diensten, die hij als rijpaard
bewees, viel behoedzaam met zijn berijdster in een hoop hooi neer.
"Zie zoo," zei Paul; en Anneke lachte nog eens, en riep in verrukking;
"Zóó op 't peerd, wi'k wel altied noar school en weerum!"
De eigenares van 't _Uiversnest_ reed naar D.--Daar aangekomen liet ze
haar kerreke, door Willem den errebeier bestuurd, op den grooten weg
wachten, en sloeg te voet een zijweg in, die naar de hut van Teunis
Dissel voerde.
Zij klopte aan.... Geen antwoord. De deur openende, trad zij het
kleine vertrek binnen, en zag tot haar verbazing dat Dissel op een
stoel zat te slapen, terwijl een zwaar geronk haar duidelijk deed
verstaan, dat die slaap geen gewone slaap was.
"Nog véur den middag!" dacht Deine: "Is Teunis dan geen errebeijer op
't huus van C. meer? Zou 't woarheid zin, wat 't jungske zee?" en
den slaper naderende, klopte ze hem op den schouder en riep luide:
"Dissel! Dissel!"
"Hé...?" zei de man, en wreef zich de bezwaarde oogen.
"Ik wou oe sprêken Dissel," hernam Deine: "Ken ie me niet...? 'k Bin
Deine Woesting van 't _Uiversnest_."
"'t _Uiversnest_?" herhaalde de slaapdronkene, zonder op te zien:
"'t _Uiversnest_! 't is me krek allins, loa'k moar sloapen."
"Neen," herhaalde Deine, terwijl ze den man sterker schudde: "Ge mot
wakker blieven; of kan 't oe niet schêlen woar oe jungske, woar Paulke,
die giesteren wegliep, gebleven is?"
"Paul?" zei de man, zijne oogen tot de vraagster opheffende; en
eenige oogenblikken daarna, terwijl hij Deine lodderig aanzag:
"Is ie d'r weer de jong....?"
't Had Deine Woesting meer moeite gekost dan men oogenschijnlijk
zou gezegd hebben, om Dissels woning binnen te gaan; hij toch was
't gewêst, die, as knecht op 't _Uiversnest_, hoar, veur 'en goeje
twintig joaren, gevroagd had, moar, krek as Hannes 'en joar eerder,
en Êvert 'en moand of wat loater, met "neen" was afgezakt. Teunis--zij
wist het,--had noaderhand arg en veul kwoads van heur afgegêven:
dat ze knieperig, en gierig, en kwêzelig en nog zooveul meer was;
dat ze hum erst had oangelokt, moar as 't op trouwen zou, uut angst
veur de schijven, had afgeschêpt. Ja, ze had er tegen opgezien, de
zestigjarige, om den man weer te vinden, die sinds dien tijd, toen
't ook al niet heel pluus met de kloare was--zien kracht en zien macht
had vergooid. Ze had er tegen opgezien om hum 'en gunst, alschoon in
_zien_ belang, af te vroagen; moar nou....! nou zij d'ellende zóó groot
zag...., nou ze alles vond nog arger as ze van 't jungske verstoan had,
nou had ze geen opzien of roarigheid meer, maar deed na de mededeeling,
_hoe_ Paul in haar huis kwam, met krachtige woorden het voorstel om den
jongen aan hare zorg af te staan; den jongen, den eenig overgeblevene
van een zestal, dat God hem in betere dagen geschonken had.
Nadat in vroegere jaren de speculatie op de _eigenares_ van 't
_Uiversnest_ was mislukt, trok de knecht naar D.
't Ging alzoo eenige jaren achtereenvolgend van den eenen boer op den
ander. Telkens om redenen, die voor Teunis niet vleiend waren, kon hij
weer elders zijn diensten aanbieden, totdat hij ten laatste, na als
vaste arbeider op 't huis van C. te zijn aangenomen, eene vrouw nam,
die er gelukkig in slaagde, den man in 't rechte spoor te houden. 't
Scheen echter, alsof er op dien echt geen zegen mocht rusten, want:
vief kleintjes woaren er weggehoald véúr dat ze 't loopen kosten,
en zeuven joaren noa den trouw had moeder Geurtje 't lêven van Paul
met het heure betoald.
Teunis had verechtig van Geurtje gehouwen. Geurtje was 'en knap wief
gewêst, en had, met uut schoonmoaken en wassen goan, nog al oarig
wat bijgebrocht. Teunis had 'en heel ander lêven gehad, en, as ie 't
noagoeng, dan was ie toen 'en _mins_ gewêst, en misschien de knapste
errebeijer die 'r in 't darp liep, al was ie dan ook geen boer op
't _Uiversnest_. In de kroam van Paul had Geurtje den letsten oajem
uutgebloazen, en Teunis had gegreind, krimmeneel had ie oangegoan en
op 't kleine jungske gevluukt, krek asof die 't helpen kos dat zien
moeder dood was.
Helaas! na Geurtjes dood was Teunis tot zijn oude natuur
teruggekeerd. Niet krachtig genoeg om, zonder die leidsvrouw, op den
nieuw gekozen weg voort te gaan, sloeg hij aan 't twisten met God,
en beschouwde den kleinen Paul niet als een geschenk om de smart
over de ontnomen echtgenoote te lenigen, maar wel als een voorwerp
dat hem zijn geluk had ontroofd.
Arme Paul! geen moeder hebben, afhankelijk zijn van de
menschlievendheid eener vreemde, en "geschopt en getrampt" worden
door een vader, die vol bitterheid de nagedachtenis zijner ontslapene
vrouw schendt, en, háár en zijn kind vergetende, in weinige dagen
weer afbreekt wat hij met haar opbouwde; die zich zelven voor den
arbeid onbruikbaar, en tot een slaaf van den duivel heeft gemaakt
dien men _drank_ noemt. Arme Paul! uw lot was niet benijdenswaard.
Nog geen uur, nadat Deine Woesting den man zoo rampzalig had
wedergevonden, hém die haar vroeger om het UIVERSNEST en hare hand
vroeg, zat zij weder in haar kerreke en reed over den bevrozen
sneeuwweg huiswaarts.
Dissel was tevredengesteld. Wél had de man, die maar ten deele
zijn roes had uitgeslapen, bittere woorden toegevoegd aan de goede
vrouw die zijn kind naar lichaam en ziel wilde redden, en die ook
tot _hem_ woorden van opwekking en liefde gesproken had, maar toch,
die voorname zaak waarom Deine kwam, had hij toegestemd, 't Was Dissel
krek 't zelfde; of wel, 't was hem bêter dat die jong wegbleef; 't was
'en sjenkert, 'en onnutte opêter; en, ofschoon Teunis dit alles niet
zei, hij gaf toe dat de jong zou wegblieven, as Deine beleufde, dat
hie--Teunis--joarliks zóóveul schoajvergoeding zou hebben, umdat de
jong al gauw in de tabak of op 't heujland oan 't verdienen kos kommen.
Pauls aanleg bij zijn goeden aard, dat erfdeel eener vroeg ontslapene
moeder, gaven aan Deine-Meu de meeste voldoening van haar menschlievend
bedrijf. Ze had Geurtje gekend, Geurtje die wel is mik was komme êten
as heur voader de pacht van zien erfke brocht. Ze had Geurtje gekend as
'en goeje dern. Loater, toen ze heurde dat ze met Teunis getrouwd was,
toen had ze de dern bekloagd, umdat Teunis de rechte niet was. Ze had
verwonderd gestoan dat alles zoo goed gong, moar, meêlijen gehad, toen
ze loater heurde dat 't ielkreis met de kienders mis was. 't Gemuud was
heur vol geschoten, toen de knappe huisvrouw, die den boel zoo krek
bij mekoar had gehouwen en Teunis tot 'en werkzoam mins had gemoakt,
was gesturven. Ze had weemoed gehad, ook um den kleinen noabliever,
en, toen ze nog geen half joar geleejen van Dissel, as de _zuuplap_
heurde sprêken, en dat de kleine Paul goande weg de schavuut van 't
darp wier, toen had ze al gedocht, of ze um Geurtjes wille d'r ook
wat oan doen kos, totdat.... joa totdat Gods bestiering heur nou den
toetree oan de hand had gedoan.
Ja waarlijk, de meeste voldoening had Deine voor het goede dat
zij aan Geurtjes kind bewees. 't Was een oarig jungske die Paul;
de kleine streken, die in den aanvang ontdekt, met verstand werden
bestreden, verlieten hem weldra geheel; en 't boompje nog teeder,
met zachtheid gebogen, verhief weldra, van alle bochten bevrijd,
zijn kruin tot vreugde van haar die het kweekte.
't Schoolgaan, waarvoor het verwaarloosde kind een afschrik was
ingeboezemd, veranderde weldra in een blij genieten; want, er heen
gelokt door het aardige denkbeeld om Anneke te geleiden en somwijlen
te dragen, was ook het verblijf in die school hem danig meegevallen,
en, daar Paul toch ook wou weten wat Anneke kon, zoo leerde hij met
lust, en was zelfs spoedig zóóver, dat ie Anneke de boas wier. 't
Was aardig om die twee kleinen samen te zien. Onafscheidelijk waren
zij den ganschen dag bijeen. Stond Anneke aan Deines zijde, om naar
een vertelling van Roodkepke of Blauwboard te luusteren, dan stond
de zwarte krullekop naast of achter het dernje, met _hoar_ henje in
't ziene, of wel met _zien_ arm um Annekes köpke.
Liep Paul noar de dêl toe, um de roodbonte 'en wiske hooi meer te geven
dan de andere beesten, umdat de roodbonte zukke mooie hôrns had, dan
kwam Anneke ook al oanloopen, en streek de roodbonte, as ie at, met
'r henje over den kop, went Paul vond dat die bonte 't mooiste was,
en _doarum_ vond ze 't ook. Had Paul iets misdoan, waorover Deine-Meu
met recht ontevrêje was, en kreeg ie dan 's mergens geen kees of
botter op 't brood, dan keek Anneke nog veel beduuster en benauwder
as Paul eiges, en, striek en zet was 't dan, dat ze in 't noar school
goan 'en stuk van _heur_ botteram, dat ze stillekes bewoarde, oan
't jungske gaf. Was Anneke soms wat wild gewêst--went wild kon ze
doanig wêzen--en had ze dan heur jekske of rökske gescheurd, dat
ze van Deine-Meu roazes kreeg, dan wiest Paul 't altied zóó uut te
leggen dat _hie_ 't gedoan had en Anneke 't niet helpen kos, went,
Anneke was zoo'n oarig dernje, en as Anneke greinde, dan kos Paul
't greinen niet loaten; veul liever goeng ie zonder êten noar bed,
as dat Anneke één troan zou schreien!
En Deine-Meu....? Wat ook de dorpelingen van de ouwe vriester mochten
afgêven, dat ze zoo stroef, en zoo strak, en zoo knieperig was,
gelukkig hoorde ze 't niet; en al hadde ze 't gehoord, 't zou haar
weinig gedeerd hebben, want, zij had in die kinderen hervonden, wat ze
met Miechel die in Rusland bleef, en met al de bloedverwanten, waar ze
zooveel van gehouden had, verloor: ze had _liefde_ teruggevonden. Ja,
liefde, want Deine-Meu hield van Anneke en Paul alsof het kinderen van
Miechel en haar geweest waren, en, wederkeerig hadden eigen kinderen
zich niet sterker aan de goede vrouw kunnen hechten, dan Anneke en
Paul het deden.
Ja, keek ze nog dukkels zwart en duuster, as ze 't spinnewiel liet
snorren, en aan alles en alles dacht wat haar in 't leven weervoer;
de bouwknecht kon, zooals vroeger, niet volhouden, dat hij Deine nooit
zag lachen; niet zelden toch tooverde het eenvoudig en schuldeloos
gesnap der kinderen de goede vrouw een glimlach op 't gelaat, en, als
Paul soms op de deel aan Anneke wees, hoe ze köpke most keukelen, en
't dernje dan erst niet dorst, moar 't eindelik woagde en op zied af
in 't heui viel, dan zei ze wel dat Anneke wiezer most wêzen en geen
jongensspullen doen, moar, dan lachte ze toch! verrechtig ze lachte,
en dan lachten Geurt en Paul en Anneke ook, en dan begosten de koeien
ook krek te bulken of ze lachten, en de hond te springen en te blaffen,
en de kalkoenen die op 't arf liepen te lachen dat ze schoaterden,
en dan was 'r 'en vroolikheid op 't _Uiversnest_, zoo as 't 'r sinds
joaren niet gewêst was.
Dan lachte Deine-Meu en was dankbaar dat ze op haar leeftijd nog
vreugde aan die kleinen mocht beleven; dat ze in Anneke-nicht zoo'n
aardig dochterke had, en dat ze Paul, het verwaarloosde maar nog
niet verdorven kind, had mogen redden uit de strikken van zonde en
ellende, waarom Geurtje van uit den hoogen hemel ook dankbaar op
haar zou neerzien. Ja het leven verkreeg opnieuw waarde voor haar,
die wel eens had gezucht om inwoning daar boven de wolken. De omgang
met kinderen schonk haar allengs een kinderlijke tevredenheid; en,
toen Deine eens op een zomeravond een kartouw met twee einden aan
den tak van den dikken eik liet binden, en 'r 'en plenkske tussen
liet sloan, en Paul en Anneke doar op goenge zitten, en 't jungske 't
klein liefke vasthieuw, umdat ie doodsbang was dat Anneke vallen zou,
toen was 't Deine-Meu eiges die den bungel [30] oan 't bungelen miek,
en 'en gezicht zette, zóó tevrêjen, asof ze nog in den tied was toen
Miechel hóar bungelde.
Tien jaren verliepen zonder dat er op 't _Uiversnest_ eenige
belangrijke verandering kwam. Deine-Meu werd wel ieder jaar een jaartje
ouder, maar ook ieder jaar zag ze al meer en meer de boompjes groeien
en bloeien, waarvan zij, toen ze nog twijgen waren, vrijwillig de
verzorging had op zich genomen.
Lief zag Anneke er uit: de goudgele lokken dekten een bevallig
boerinnen-kopje, dat menig jong gemoed--oan 't prakkezeeren
brocht. Handig was ze in 't melken, handig in 't karnen, handig in
't botter kneejen, handig in 't breien, en handig in 't neejen ook.
Flink zag Paul er uit: vroolijk was ie, krachtig van lichaamsbouw,
kloek in 't werken, kloek as de ploeg deur de klei most, kloek as 't
koren gemêjd of 't hooi most geopperd worden; kloek was ie in alles
wat ie dee, en zelfs bij de zoaddors was 'r geen mins, die Paul ooit,
al was 't moar één slukske of één munje vol zag gebruuken, en veul
minder nog had onbekwoam gezien [31]. Dat Anneke en Paul van Deine-Meu
hielden, betwijfelde geen mensch; maar dat Anneke Paul den knappen
jong meer as meer liejen mocht, daar twijfelde evenmin iemand aan; en
al keek Harmen ook rechts, en Arie ook links, as ze in de kark Anneke
noast Deine Woesting zoage zitten, Anneke keek altied veur zich uut,
_langs den krullekop van Paul_, domenei vlak in 't oangezicht.
Weinig belangrijks was er in die, tien jaren sedert Pauls inwoning op
't _Uiversnest_ voorgevallen. Ééne zaak behoeft vermelding.
Op zekeren avond, ruim een jaar na Pauls aankomst, was er--toen
de kinderen reeds naar bed waren--vrij hevig op de achterdeur der
hoeve geklopt, zoodat Kees, de waakzame hond, 'en kêl opzette asof
ie vermoord wier.
Geurt de bouwknecht was 'r op afgegoan, en met "veel spullen en
dinksighêjen" was ie kort doarop komme zeggen, dat Teunis Dissel er
was, die de boerin sprêken mos.
Teunis was binne gekommen. Miesderoabel schuuns en schots had ie
'r uut gezien, nog veul arger as toen Deine d'erste keer noar D. ree
om hum te sprêken. Arg had ie noar de kloare gerooken, en zoo roar
had ie geparlechant, dat Deine-Meu lang most wachten eer ze verstong
dat Dissel noar d'Oost wou, um op 'en tabaksplantoazie--zoo as ze
't nuumden,--warkzoam te wêzen.
Teunis had van Doris Janssen geheurd, dat die in d'Oost 'en lêven as
'en prins had. Hij--Teunis--kos de tabakkerij krek zoo goed as Dons
denken dorst, en "kort en wel" zei Teunis, nadat hij ruim een half uur
in 't honderd had gesproken: "a'j nou mien uutzet,--de spullen oan 't
lief mein ik--en dan de passoasie wilt betoalen, dan ku'j 'm houwen;
moar, 'k zie verdrêjd a'j 'm anders 'en dag langer in huus hebt."
Dat Teunis zijn zoontje bedoelde, begreep Deine-Meu terstond, en
't was niet vreemd dat de goede vrouw 'en roar gevuul kreeg, en dat
ze in de soes en de moalerij kwiem, totdat ze, na veul geproat en
veul gehaspel, zei dat Teunis mergen 't oavend weerum most kommen,
en dat ze hum dán zeggen zou, wát ze besloten had.
En Teunis kwam 's anderen doags 't oavend weerum; en Deine had 'en
pampier liggen, woar Teunis zien noam onder most teikenen; teikenen,
dat ie zien zeun Paul oan Deine Woesting veur 'en vette koei afstong;
dat ie 't jungske nooit zou reklemieren, en dat Deine veur 't kiend as
't hoare zurgen zou.
Of de opbrengst van de koe voldoende zou wezen om zijn voornemen
te volvoeren, daaraan dacht Teunis niet; maar de koe lachte hem zóó
tegen, dat hij terstond toebeet, zijn naam met een ontzenuwde hand
teekende en den volgenden morgen, toen de kinders in school waren,
nog eens terug kwam om den prijs voor zijn zoontje te halen.
Het hooi was binnen, en ook de rog- en weitoogst lag reeds voor bet
grootste deel in de twee hooge bergen gepakt, toen Geurt de bouwknecht
met 'en karvracht weit de hooge schuur van 't _Uiversnest_ binnen reed,
en aan de boerin zeide, dat deur spullen en dinksigheden Paul erst
binnen 'en half uurke met de letste vracht, die op de boerenwoagen
was geloajen, thuus zou kommen.
Inderdaad, de laatste vracht was onderweg, en boven het graan uit
wuifde een groote wilgentak, ten bewijze dat de oogst gelukkig was
ten einde gebracht.
Op het vóórbankje van den wagen zat Paul, en liet de neije peerds,
die Deine 's leintes [32] gekocht had, 'en goejen gang moaken, went
't schemerde al; en Anneke, die op 't land tegen den besten had
opgegoaveld en nou noast 'm zat, verlangde, zoowel as hij, noar de
riestenbrie, die Deine zou oanrichten as de leste vracht thuus was.
"Jong, jong, veurzichtig!" zei Anneke, "de peerds goan 'en straffen
gang."
"A'j bang bint Anneke, dan za'k wat tegen houwen," antwoordde Paul,
een vragenden blik op het meisje werpende.
"Bang! Bang! Neen bang zie'k iens geheel niet, dat weet ie wel Paul,"
hernam het meisje: "moar 't is jong volk da'j 'r veur hebt, a'j ze
moar goed in den toom vat."
"Nou, of 'k niet voaren kos!" sprak Paul weder: "Denk moar oan 't
veurig joar weinter; weet ie wel Anneke, toen 'k oe van E. afhoalde?"
"Toen 't zoo duuster was."
"En zoo glad op den diek da'k geen stuur in de woagen koa houwen, en
d'ouwe peerds, die êvel stram in de been' woaren, ielkries uutgleejen."
"Hé!" zei Anueke, en ze griezelde er nóg van.
"Weet ie wel, toen ie me zoo dukkels in den erm kneep....?" sprak Paul.
"Nou, of ik!" antwoordde Anneke.
"En wat kreeg 'k, toen we goed en wel thuus kwiemen....?" vraagde
Paul schalksch.
"Loop jong! da wee'k niet," zei Anneke, en zag links van zich naar
den grond.
"Veur 't munje, veur 't munje [33], hé, hé, hé!" lachte Paul: "en of
't goed smiek, nou, doar ku'j over rêkenen! Anneke, as 'k nou thuus
kom zonder ongemak.... zeg, wa krie'k dan....?"
"Riestenbrie van Deine-Meu!" lachte het meisje.
"Doe ondeugd!" riep Paul; maar eensklaps voelde hij zich weer in
den arm knijpen, en zag, hoe de peerds de ooren spitsten, en hoe ze,
toen hij ze met een fikschen zweepslag kerrazie wou geven, op zied
vlogen, en begosten te springen en te dringen. Wat Paul ook dee,
achteruut goengen ze nou; en terwijl Anneke schreeuwde en tegen
hum oandrong, kwam de zwaar geladen wagen al nader en nader aan den
slootkant, en juist wilde Paul er afspringen om het span in den toom
te vatten, toen beiden een schok voelden, en de achterkant van den
wagen--God zij dank!--tegen een dikken wilg was terechtgekomen. Door
den wilgenboom gered, sprongen Paul en Anneke nu weldra van het
voertuig. Paul nam de peerds bij den bek en trok ze vooruit; maar
Anneke riep: "Veurzichtig! veurzichtig! went 'en kerl leit dwars over
't woagenspoor heer."
Nadat Paul de paarden tot kalmte had gebracht, verzocht hij Anneke,
dat ze êfkes d'r veur zou goan stoan, en terwijl het meisje aan dit
verzoek voldeed, trad Paul op den man toe, maar, ofschoon hij hem
schudde, op zijn vragen bekwam hij geen antwoord, doch bemerkte toch
al spoedig dat de onbekende persoon niet _dood_, maar dronken was.
"'k Kan't niet gebêteren!" zei Paul schouderophalende; en den
beschonkene onder de armen opnemende, legde hij hem buiten het spoor;
ging vervolgens naar de paarden terug, leidde ze tot voorbij het wêzen,
waarvoor zelfs zijn beestjes hun afkeer hadden betoond, en zei tot
Anneke, die ook zoo schichtig naar den man zag, of ze ze weer op den
woagen dorst, of dat ze _nou_ bang was?
"Bang! neen--nog ens; iens-geheel niet!" En toen ze weer veurop noast
'm zat, toen keek ze wel ielkreis op 't spoor, of 'r weer wat lei;
en as de peerds de ooren spitsten, dan had ze Paul wel weer ien
den erm willen kniepen, moar, ze hiew zich best; en toen ze goed en
wel met de vracht in de schuur stonden, en Paul fluusterde wat ie
nou kreeg? toen zag Anneke rond of Deine-Meu 't ook zag, of Geurt,
of één van d'anderen; maar niemand ziende, stak ze heur mollige
snuutje veuruut, en Paul kwam dichterbij, en kreeg 'er één, en nam
'er nog _twee_... dat was _drie_!
Nadat de paarden waren ontspannen en op stal gezet, werd Paul met
Geurt, door Deine den weg opgestuurd, om te zien of die kerl nog op
dezelfde plaats lei.
Deine-Meu had meer gevuul dan de minsen wiesten, went ze zei dat
die kerl zoo niet mocht blieve liggen, 't was toch 'en mins, en de
jongens.... zie ... ze mosten 'm dan moar meebrengen, en achter de
dêl in 't lêge geitenhok op 'en klamp strooi loate uutsloapen, dan
kos ie mergen weer afmarsieren.
Aan Deines verlangen werd voldaan, en terwijl een half uur later
de beschonkene op 't stroo lag, aten ze in de keukenkamer allegoar
riestenbrie met kanêlsuuker, moar, dacht Paul toch, dat 't munje van
Anneke nog zuuter as kanêlsuuker smiek, en Anneke dacht, dat Paul
toch knapper as knap was.
Nauwelijks had de groote klok in de huiskamer van 't _Uiversnest_
het vierde uur na middernacht doen hooren, toen er beweging in het
duistere geitenhok kwam. De man, die er op stroo lag, en vervaarlijk
had geronkt, wreef zich de oogen, rekte zich op een ontzettende wijze,
en bromde eindelijk een: "Woar bin'k?"
Uit den zwaren roes ontwaakt, kostte het hem heel wat inspanning
om zich op te heffen ten einde zich het antwoord op die vraag te
bezorgen. Eindelijk gelukte het hem, en, op een reet toetredende,
waardoor het aanbrekende morgenlicht boorde, onderzocht hij met een
bevende hand, of het hem zou gelukken uit dit donkere verblijf te
geraken, waarin hij zonder zelfbewustzijn gebracht werd.
Links was de reet en rechts heurde ie geproat.
"Dan goai'k zoover mee, Anneke," klonk het: "en tegen da'j dan gemolken
hebt, za'k 'r wel weer zin; we goan dan ook soam weer noar huus toe,
nietwoar?"
"Goed Paul," sprak een vrouwenstem: "moar tuk dan niet te lang,
went ie weet wel dat Deine geern het, da'k bij tieds weerum bin."
Paul! Deine!! De man in 't geitenhok luisterde scherper en had wel
door de planken heen willen zien.
"Wacht jong," sprak Anneke weder: "'k mot de melkkan nog op den rug
hebben; help is?"
En toen hoorde de man verder een gestommel met het koperen melktuig,
en verder de woorden van Paul: "Loat 'r nou ééne melkdern kommen,
die 'r zoo helder en kloar as Anneke uutziet!" En verder, na eenige
oogenblikken stilte, Annekes woorden: "Schei uut Paul! ge wordt
mien als te astrant af!" En daarop van hem: "Och mien snuupertje,
'k wor ook hoe langer hoe gekker!" En eindelijk op eenigen afstand
nogmaals de stem van Paul: "Geurt, ge mot zoo stond moar is zien of
die zuuplap zien roes het uutgesloapen."
"Die zuuplap!!" bromde de man in 't geitenhok: "Paul,--Deine
Woesting!! Verrechtig, 'k bin op 't _Uiversnest_."
Ja, hij was op 't _Uiversnest_. Hij had er heen gewild, de beschonkene,
maar de drank was hem de baas geweest, en, waar hij had willen
_binnengaan_, was hij _binnengedragen_.
Een half uur later zei Geurt de bouwknecht tot de boerin, dat de kerl
die zien roes uut had, Deine 'en oogenblikske allinnig wou sprêken.
"Gêf 'm 'en kwartje en loat 'm goan," antwoordde Deine.
"'k Gleuf niet dat ie tevrêje zal wêzen," antwoordde Geurt: "Hie steet
'r op um oe te sprêken."
"Doe 'r 'en botteram bij," hernam Deine: "en loat 'm goan. Zeg 'm
dat ie dankboar mot zin da'k 'm giesteren oavend liet ophoalen."
Geurt trok de schouders op en ging.
"En ik zeg oe dan da'k 'r sprêken wil!" klonk het eenige oogenblikken
later voor de kamerdeur; en eer dat Geurt 't gebêteren kos, stond
de kerl uut het geitenhok, vlak veur de toafel woaroan Deine in den
biebel te lêzen zat.
Al was Deine-Meu in d'r twee en zeventigste jaar, haar gezicht
had ze nog best, en toen ze den kerl dus aanzag, kon ze een! "Is
't meugelik!" niet weerhouden, want, in den haveloozen man met de
verglaasde oogen en den ruigen baard, had ze terstond Pauls vader,
Teunis Dissel herkend.
"Teunis! Teunis! is 't meugelik!" herhaalde de oude vrouw: "Gij
hier.... is 't meugelik! is 't meugelik!!"
"Joa, 'k bin 't verrechtig eiges," sprak Dissel; "en 'k bin 'r
mieseroabel oan toe ook...."
"Geurt, goa gij vort, as 'k oe neudig heb dan za'k wel roepen,"
zei Deine tot den bouwknecht, die met groote oogen den man aanzag,
dien hij niet herkende.
Geurt ging.
"'k Zie doanig in 't achteruut gekommen," hernam Dissel en zette
'en lillik gezicht.
Deine-Meu keek noar 't vuur en nam den vuurlêpel, en lei 'm zóó dat
't moar 'en handtast was, went.... Dissel trok zoo'n iesderig gezicht,
en ze wou niet dat Geurt binnen zou wêzen.
"'k Het in d' Oost 'en ongelukkig lêven gehad, en...."
"In d' Oost! In d' Oost?" riep Deine-Meu: "Wou ie me leugens op
de mouw smerren! Asof ik niet wiest da'j as schandoal in 't groote
pakhuus gebrocht zint."
"Hê....!!" klonk het uit Dissels mond; en 't was hem alsof ie 'en
iesbad kreeg.
"'k Zie old, en sinds da'k oe 't lest zag, zelfs veul older geworden,"
hernam Deine: "moar 'k dank God da'k ze alle vief nog bij mekoar
heb. Ge kunt proaten en liegen zoo veul a'j wilt, moar 'k weet nog
goed wa'k weet, en da'j van kwoad tot arger bint gekommen, en da'j,
ien stee van oe veurdeil te zuuken, 't beest da'k oe gaf verbrast
hebt; da'j toen ien Amsterdam--joa menneke, we lêzen wel geen
kranten, moar in den tegenswoordigen tied ku'j der toch wel achter
kommen--da'j ien Amsterdam hebt gestolen en da'j toen tien jaor hebt
gebromd: zie dat wee'k allemoal meer as best; moar, da'j astrant
genog zoudt wêzen um mien onder d' oogen te kommen, gij Teunis,
gij.... die.... neen.... neen.... dát ha'k niet kunne denken!"
Toen Deine ophield met spreken, toen beefde zij er van. En wèl mocht
ze beven: ze had het met den man ook zoo goed bedoeld. 't Beest, dat
ze Teunis schonk, gaf ze met een bijzonder oogmerk. Ze had gemeend dat
Dissel, zoo eensklaps weer in het bezit van zulk een schat gekomen,
en opgewekt door hare woorden; "Teunis, kiek erst nog is noar d'
uiers eer da'j 't verkupt!" zijn plannen zou hebben laten varen en
een werkzaam en nuttig lid zijner gemeente zou geworden zijn. Ze had
domenei gesproken, en hum geroajen is noar Teunis te goan, um de kerl
in 't goeje spoor te helpen, moar.... fluite! Teunis had krek zooveul
noar de uiers gekeken as noar den domenei geluusterd, en, binnen acht
dagen was ie vort gewêst en, Deine-Meu zei al hoe 't voorders liep.
En luuster, nou grouwde Teunis, met vervluukingen, dat Deine onwoarheid
sprak; dat ie wél noar d' Oost was gewêst; dat ie dóár--zoo woar as
God!--de olifanten, krek as hier de peerds en 't vee, ien de weerds had
zien loopen, en de krinten en rozien' er eiges van de boomen gegeten
had; dat ie op 'en tabaksplantoazie was gewêst, moar van al de tiegers
en slangen en iesberen, die 'r, krek as hier de honden en kiepen langs
de stroat liepen, zoo benauwd was geworden, dat ie was weggeloopen, en,
umdat 'r geen okkoasie met 't schip was gewest, noar hier gemarsierd
was, zoodat ie 'r nog de bloar van onder de voet' had. Dat ie voorders
giesteren margen te D. in 't Fortuin was oangekommen, waar ze hum
getraktierd hadden, en dat ie--bij hier en gunder--zoo'n verlangst
noar zien jungske had gekregen, dat ie toch op weg was gegoan, moar,
muu as ie was gewêst, onderwêges most zin neergevallen.
Zoo schandoalig had Deine niet gedocht dat 'en mins liegen kos.
Op een eenvoudige, maar niettemin ernstige wijze bracht zij den man
onder het oog, dat zij de volle overtuiging van het leugenachtige
zijner woorden had; vermaande hem met dringende woorden, om toch te
bedenken, hoe hij--misschien reeds spoedig--voor den hoogen God zou
verschijnen die geen leugens versting; dat ie toch zou denken hoe
goed alles was, toen zien overledene Geurtje nog lêfde, umdat ie toen
met God was gewêst en ien vrede zien brood had; dat ie most bidden
um vergêving en kracht um den booze uut te roeien, en nou weg most
goan, went dat Paul, dien zij van jongs af veur hum leerde bidden, en,
onbekend met ziens voaders lêvenswandel, hum in zien geist liefhad--dat
Paul zou motte grauwen van 'en voader die zich zoo misdroeg, en die
ie onwêtend, eiges as 'en dier in 't hok had gedroagen."
"Grauwen zou....!" riep Teunis in woede, en hij keek zóó lillik, dat
Deine-Meu noar den vuurlêpel zag..... Maar eensklaps nam zijn gelaat
een andere plooi aan en, dichter op Deine toetredende, sprak hij zacht:
"Deine, heur is, loa'k zin wa'k wil, wat kan 't schêlen! moar
gij bint de mins die me helpen kunt. 'k Het niet zooveul um van
te lêven...." Teunis toonde zijn vlakke hand: "A'j gevuul in 't
lief hebt, dan zu'j Pauls voader, die de jong in 'en soes oan oe
afsting, niet op dreug loaten. Heur is, ik weet, ge bint riek, ge
hebt van den deze...." en hij schoof vinger en duim beteekenend
over elkander; "ge bint oud Deine, en ik zie moar 'en joar of
tien jonger; d'r was 'en tied Deine, toen 'k oe liefhad." Teunis
grinnikte: "Zeg, Deine, a'j mien nou is gleuven wou, da'k oe nóg lief
heb.... zeg, Deine.... hê! hê! hê!.... Ge bint toch veur Paul as 'en
moeder... hê! hê! hê....! En Deine, bin'k zien voader dan niet? As
'k nou is noast ou op 't _Uiversnest_ bleef? hê! hê! hê! zeg...?" doch
ter nauwernood had de ellendige man zijn laatste woord gesproken, of
de oude vrouw begon van verontwaardiging en overspanning zoodanig te
beven, dat ze zich aan de leuning van haar stoel moest vastgrijpen,
en alleen de woorden: "Weg, weg, oakelik mins!" kwamen haar over
de lippen.
Paul, die Deine-Meu's boodschap had volbracht, keerde met Anneke, die
de koperen kan vol warmen room droeg, vroolijk huiswaarts. Wat zij te
zamen spraken hoorde niemand, moar, dat Anneke hoast zoo rood zag as
't rooie duukske, dat ze urn den hals had, dat zag Grijs van Reinderts
wel toen de twee veurbij kwiemen en ze mekoar "gemerge", zeejen.
Het vonder van 't _Uiversnest_ overgaande, kwamen de jongelieden,
den boomgaard volgende, langs de voorzijde der boerenwoning; en juist
sloeg Anneke den hoek om, ten einde de roomkan in 't melkkamertje, in
't achterhuis bij de deel, te brengen, toen Paul bleef staan, umdat
't krek leek as of ie binnen geschrauw heurde.
Met een onweerstaanbare kracht werd de jonkman naar het voorraam der
keukenkamer teruggetrokken, om naar binnen te zien wat het was, dat hij
kon gehoord hebben; doch het bloed steeg hem met geweld naar het hoofd,
toen hij daarbinnen een man ontwaarde, die voor Deine-Meu's geopend
kammenet sting, terwijl de goede vrouw lankuut op den grond lag.
Geen twee seconden later bevond Paul zich--door de voordeur naar
binnen gestormd--in het vertrek en tegenover den man, dien hij den
vorigen avond bij het schijnsel der lantaren niet herkende. Toen, neen,
toen herkende hij hem niet, maar nu.... door het daglicht beschenen,
nu.... ja, ondanks de jaren, die er verliepen sedert hij hem voor de
laatste maal zag, nu herkende hij hem terstond, en eensklaps kwam hij
tot de zekerheid dat de beschonkene van den vorigen avond, dat hij,
die Deine-Meu moest hebben overrompeld en thans zijn hand naar het
hare uitstrekte, de man was, waarvoor de oude vrouw hem--Paul--leerde
bidden, voor wien zij hem, ondanks de treurige herinneringen der
jonkheid, liefde had ingeboezemd, dat die man, die nietswaardige:
Teunis Dissel.... _zijn_ vader was.
Wat er recht voorviel wist Pau! niet. Een geweldige stoot op de borst
had hem alles doen drêjen en soeselen; maar, Anneke.... die weinige
minuten later de keukenkamer binnentrad, kon een gil van ontzetting
niet weerhouden, toen zij Deine-Meu met de handen gebonden en een prop
in den mond bij de vuurplaat zag liggen, terwijl Paul, eenige schreden
van haar af, doodsbleek tegen den kant van het geopende kabinet stond,
Bij de eerste verrassing van het onverwachte schouwspel wist het
meisje zelf niet wat ze gelooven, en noch minder wat ze doen moest.
"Deine-Meu! Paul!" riep ze eindelijk, doch terstond daarna ijlde ze op
de oude vrouw toe, trok haar den doek uit den mond, en hare krachten
inspannende, tilde zij haar op den stoel, en riep vervolgens weder:
"Geurt! volk! help! help!!"
Paul, eenigermate van den stoot, dien zijn vader hem toebracht,
bekomen, sloeg, door het geroep gewekt, zijne oogen op, en het meisje
zulks bespeurende, riep weder, terwijl tranen haar in de oogen welden:
"Paul! Paul! um Gods wil, wat hei'j gedoan....?"
Maar Paul kon niet antwoorden; dof zag hij op zijn Anneke en op
de oude vrouw neder, en toen hij de laatste, alsof ze dood was,
in den leuningstoel zag zitten, toen schoten ook hem de oogen vol,
en hokte hij eindelijk met een pijnlijke stem: "Anneke.... zeg.... z'
is toch.... niet.... dood?"
Dood! neen, God zij dank! dood was ze niet; maar toch, nadat Anneke
ter deure was uitgesneld om het volk, dat buitenshuis werkte,
ter hulp te roepen, en men met vereenigde kracht wel een half uur
was bezig geweest om de oude van hare bezwijming te doen bekomen,
opende zij wel de oogen, maar beval toch de dokter,--die evenals de
burgemeester terstond door Geurt op 't _Uiversnest_ was ontboden--dat
het volstrekt noodzakelijk was, de oude vrouw te bed te brengen en met
rust te laten totdat hij met een geneesmiddel zou zijn teruggekeerd.
Intusschen bleef de burgervader niet stil. 't Was zijn plicht om
terstond te onderzoeken wie de persoon van Deine Woesting in dien
toestand had gebracht en tevens wie de inbraak had gepleegd, waarvan
het kabinet de duidelijkste sporen vertoonde.
Na al hetgeen Geurt verhaalde, besloot de hulp-officier van justitie,
dat, òf de persoon die in 't geitenhok sliep, òf de jonkman, die bij
Deine werd gevonden en die zoo strak en akelig bleef kijken, de dader
moest zijn; maar luid snikkende viel Anneke voor den edelachtbaren man
op de knieën, toen Paul met schijnbare kalmte, tot aller verbazing
had verklaard, dat hij alleen de schuldige,--de oanteijer van Deine
Woesting gewêst was.
"Bij God! neen..... da's onwoar!" riep Anneke, terwijl haar schreien
het spreken belemmerde. "Paul....! neen....! zeg dan.... dat 't _niet_
is! Paul, hoe zou 't meugelik wêzen.... gij, die onderwêges nog
van Deine-Meu as 't beste mins op de wereld hebt gesproken!--Neen,
neen, Paul het niks gedoan! As _hie_ 't gedoan het, dan zie'k eiges
schuldig. Paul! Paul! zeg dan, dat ge rein zint, zeg dat die kerl 't
gedoan het. Woarum zou'j liegen, um 'en smêrlap vrij te spreken....!?"
In weerwil van Pauls verklaring, werd zijn zelfbeschuldiging, bij
eenige overweging, al spoedig zoo ongegrond bevonden, dat er van een
voorloopige inhechtenisneming zelfs geen sprake kon zijn, terwijl
de woorden van Deine, die nog denzelfden middag tot haar geheele
bewustzijn terugkwam, alle verdenking van den jongen verwijderde,
ofschoon zij volstandig bleef weigeren den naam te noemen van den
man, die haar laatste kracht had gebroken, en de levensdagen, die
haar nog zouden resten, door schandelijk geweld had verdonkerd.
Deine-Meu had meer gevoel dan de meeste menschen wisten, want, had de
zoon zich voor den vader willen opofferen, zij had de aanklager van
haar vijand niet willen worden, van den vijand, wiens kind zij liefhad.
De Justitie in Gelderland is evenwel geen kind, dat zich knollen
voor citroenen laat verkoopen, en, vier weken na het voorval op 't
_Uivernest_ zat de man, die onlangs uit de gevangenis werd ontslagen,
weder achter tralies en sloten, nog wachtende op de uitspraak der
rechters, wat nu het loon voor zijn misdaad zou wezen.
Was 't voorheen vroolijkheid op 't _Uiversnest_ geweest, die
vroolijkheid had voor een doodelijk iets plaats gemaakt, 't welk ieder
vervulde. Deine-Meu was erg krukkerig. Halve dagen lag ze te bed,
en met den notaris had ze alles krek afgedoan asof ze vuulde dat
't op eind liep.
Paul, die in den aanvang geen rust of duur had gehad, gebukt onder
het leed dat zijn vader veroorzaakte, had den boer op gewild, daar
hij meende dat ielk mins d'r hum op oanzag.
Deines liefderijke en bemoedigende woorden hadden hem wel is waar tot
blijven gedwongen, maar toch hij was niet meer 't geen hij geweest
was. Niet vroolijk, niet handelend, niet kloek in 't werken, neen, hij
kon zoo oakelik wit zien, en zoo somber rondloopen, en zoo weinig êten,
en as Anneke hum toesprak, zoo beduusd kieken. Waarom....? Omdat Paul
weldaden genoot van haar, die door zijn eigen vader ellendig en zwak
werd; omdat hij het kind was van een man, die door God en de menschen
werd veroordeeld.... Veroordeeld!? "O God, wês hum genoadig!"
Anneke....? Ja! ook zij zag er bleek en betrokken uit: de goede
lieve Deine, zoo anders as anders, zoo sukkelend en zwak, en Paul,
de jong, woar ze zoo zielsveul van hiew, zoo somber en stil--'t
was oakelik. Niet als vroeger keuvelde hij met haar over 't geen ze
zoo gaarne hoorde. As ze kwam liep ie vort, en as ze hum vroeg om te
helpen in _dit_ of in _dat_, dan dee ie 't wel, en dan zei ie ook wel,
dat 't mooi of slecht weer was, of dat 't loat, of vroeg, of koud, of
wêrm was, maar van 't geen ze zoo gaarne hoorde, neen, daarvan sprak
hij geen woord. Alles was veranderd, en als ze 's avonds voor haar
bedstee geknield tot God sprak, dan gingen heur oogen dreug dicht,
moar, nat gingen ze weer open.
Alles was veranderd; door spullen en dinksigheden had Geurt de
bouwknecht ook weinig schik meer. Dat sombere en triestige is
aanstekelijk en, was het vroeger nooit zijn gewoonte geweest veel te
zeggen, Willem en de andere arbeiders hoorden nu bijna niets meer dan
't geen ze om te werken vernemen moesten, en, êten en drinken deejen ze
dus wel as 't tied was, moar oarigheid--neen. dat hadden ze ook niet.
Alles was veranderd. Kees, de hond, gromde veul meer dan vroeger,
misschien omdat ie minder dikwijls door Anneke gepoetst wier, en het
dier de poets noodig had; of misschien omdat ze nooit meer zeejen:
"woar is Kees dan, woar is de hond dan....?" 't Was alsof 't vee niet
zoo vet wier as vroeger, misschien omdat het oog van den meester het
beest vet maakt en--'t oog van den meester weinig over 't vee liep.
Alles veranderde, en zelfs de kallekoenen liepen zoo triesterig
misschien..... omdat ze niet zooals vroeger, op tied d'r beheure
kregen.
"Woar goa'j heer, Paul?" sprak Anneke op zekeren morgen, toen zij den
vriend reeds zeer vroegtijdig in zijn Zondagsche kleeding ontmoette,
"'t Is toch geen merktdag ien stad, of goa'j noar de B.sche karmis?"
Paul lachte pijnlijk, en stilstaande zag hij het meisje eenige
oogenblikken zoo vreemdsoortig aan, dat Anneke er beduusd van werd;
eerst de oogen nedersloeg, maar ze toen weer tot hem ophief, en
treurig zeide: "Och, Paul, 't is me tegenwoordig zoo duuster."
"Joa, Anneke, 't is mien óók duuster," antwoordde de jongen; "'t is
mien zelfs bij teijen zwarter as zwart."
"En 'k weet eiges soms niet woarom 't hart mien zoo sloan kan,"
hernam het meisje; "went Deine-Meu is wel krukkerig, moar arger is
ze toch niet.... en gij....?"
"Ikke....?" zei Paul.
"Gij....!" herhaalde het meisje, maar hokte en drukte het voorschoot
voor hare oogen.
"Nou, Anneke, wat zou 'k dan....?" hernam Paul op een zoo zacht
goedigen toon, dat Anneke geheel van streek raakte.
"'k Weet.... niet.... Paul.... 'k weet niet," klonk het hokkend,
"ge bint wel.... goed.... ge bint wel.... moar.... moar.... "
"Schrei niet, Anneke, schrei niet," sprak Paul gevoelig, terwijl
hem mede iets vochtigs in de oogen kwam. "A'j zóó sprêkt, dan wor
'k zoo roar, zóó.... Moar, och Anneke, zeg mien wát oe schort?"
"Och, Paul.... zie.... da'j niet meer bint as vroeger; da'j nooit meer
sprêkt as vroeger; da'k gleuf da'j alles.... _alles_ vergêten hebt,
en oe gang goat zonder woord of um te zien.... "
"Vergêten, moar _wat_ dan vergêten?" sprak Paul, alsof hij niets
begreep.
"Mo'k.... mo'k.... 't dan.... zeggen....?" snikte Anneke
luider. "Paul.... da'j mien losloat.... da'j.... da'j.... mien niet
meer liefhebt...."
"Goeje God!" riep Paul, wien deze beschuldiging pijnlijk door de
ziel sneed; en, op het meisje toetredende en haar hand in de zijne
nemende, sprak hij op hartstochtelijken toon: "Anneke, zou ie dat
van mien denken....?" Maar eensklaps zich bezinnende, hervatte hij,
terwijl zijn stem iets onbeschrijfelijk droevigs bekwam: "Anneke,
juuster: Ik had oe lief as mien lêven, en nog, zelfs _nou_ nog zou
'k.... Moar neen, Anneke... Anneke, heur is.... 'k Bin ien den letsten
tied strakker gewêst, da's woar, moar begriep ie dan niet dat mien
't gemoed ook voller as vol is?" Anneke, bin 'k dan niet de zeun van
'en mins, die 't lêven van oe meuje, mien weldoenster, de goeje Deine,
het geknot en geknakt! Bin 'k niet de zeun van 'en man, die 'k ien
'en ander deil van de wereld docht, en liefhad, umdat Deine-Meu 't
leerde, en in den biebel steet da'j oe olders zult liefhebben; moar,
die in stee van dóar, in 't gevangenhuus zat! Bin 'k niet de zeun van
'en mins, die weer ontsloagen, opstond van kwoad tot arger kwiem,
en, die 'k giesteren oavend beurde, dat... o God!...." Maar de goede
jongen begon zoo luid en akelig te huilen, dat de verschrikkelijke
waarheid hem niet over de lippen kwam.... dat zijn vader tot een
tepronkstelling op het schavot was veroordeeld.
Het meisje, verschrikt door deze uitbarsting, bad en smeekte dat
Paul toch bedaren en spreken zou; maar Paul kón niet bedaren;
alleen nog pakte hij Anneke met beide handen om den hals, drukte
haar eenige teedere kussen op de wangen, waarlangs tranen biggelden,
trok toen uit zijn buis een papier, waarop een afscheid aan Deine-Meu
geschreven stond, stopte het Anneke in handen, en--toen het meisje
eenige oogenblikken later door het tranenfloers heen naar den vriend
zag.... toen.... hemel! toen was hij er niet, en--binnen niet, en
boven niet.... en.... in den bongerd niet, en niemand had 'm gezien,
en Kees de hond kwam met de stert tussen de been' 't erf op, en jenkte,
krek, krek asof ie met geweld noar huus was gejoagd.
De middagzon van October bescheen ook de hoofdstad der Provincie,
en lokte al wat binnen de huizen was naar buiten om haar koesterend
schijnsel te genieten, toen Paul Dissel de straten doorkruiste, niet
wetende waar zich aan te melden om tot de uitvoering van het plan te
geraken, 't welk hij gevormd had.
Hij liep. Mooie koetsen rolden langs hem heen, en, 't was hem hoast
te veul um uut den weg te goan. Wat schêlde 't hum of 't over 't
lief goeng.
Mooie juffers en heeren met allerlei kleuren gingen hem voorbij; en in
de winkels, waarop hij toevallig den blik sloeg, zag hij geglinster
en prachtigs meer as meer; maar.... 't gezicht, dat hem uit vroegere
dagen voor den geest zweefde, was hem heerlijker dan 't geen hij daar
aanschouwde, en dat gezicht was 'en mooie zomeroavend, toen hij onder
den eik met klein Anneke op den bungel zat, en Deine-Meu bungelde.
Een oud en gebrekkig man sprak hem om een aalmoes aan, en Paul
gaf werktuiglijk een groot deel van het weinige, dat hij met zich
nam--want zijn gespaarde penningen liet hij op 't _Uiversnest_
achter--maar hij vond, dat die ouwe stumper niet zóó ongelukkig als
hij was; en eindelijk, toen een groote zwarte wagen Hem langzaam
stappende tegenkwam, een wagen waarop 'en groot zwart ding stond,
toen dacht hij: dat 't bêter _doarin_ as _d'r uut_ was.
Nog eenigen tijd liep Paul voort, totdat hij ten laatste aan een groot,
een zeer groot huis met een hooge stoep kwam. Een schildwacht liep
voor dat huis op en neer.
Eenige oogenblikken beschouwde Paul het huis, en eindelijk zich
vermannende, vraagde hij den soldaat, of in dat huus een van de
heugste van de soldoaten woonde, went dat ie 'm sprêken most.
"Wanneer je 't weten wilt, schel dan maar aan," antwoordde de
schildwacht glimlachende, en draaide den boerenknaap zijn rug toe.
Paul aarzelde; beschouwde het huis nogmaals; zag de schel hangen;
trad eindelijk de stoep op, en.... schelde.
De man, die de deur opende, zag er ook al tamelijk soldaat-achtig
uit, maar op Pauls vraag, of de kerperoal of de miejoor tuus was,
kreeg hij kort ten antwoord: "Ik ben cipier. Wat mot je....?"
"O, zoo! sepier van de mileteeren," zei Paul: "dan mo'k oe zeggen,
da'k as soldoat noar d'Oost wou.--Umda'k er een buuten zag loopen,
docht ik wel da'k hier terecht zou wêzen."
"'k Weet niet wat je reutelt," klonk het bescheid: "Ik hou me met
geen gekheid op; als je lust hebt om met de tralies kennis te maken,
dan ben je terecht, maar anders...."
"Tralies....! tralies....!" stotterde Paul, en eensklaps kreeg ie zoo'n
oakelikke scheut deur zien lief, dat ie zoo wit als een doode werd.
"Nóg wat?" zei de cipier, Paul vragend aanziende.
Pijlsnel vlogen verschillende denkbeelden den jongeling door het
brein. Zou 't hier dan zijn waar de man zich bevond die.... o, groote
God! als een uitvaagsel der menschheid bewaakt werd....? Was dit
het gevangenhuis waar de ongelukkige vader leefde, de man dien hij
nooit.... nooit zou weerzien.... zelfs.... as 't zóó bleef.... niet
in den hemel!?
"Nóg wat?" klonk het voor de tweede maal; en Paul, daardoor gewekt,
vraagde haastig: "En voader, zit ie óók hier....?"
"Da's best mogelijk," klonk het antwoord: "als ik maar aan je neus
kan zien wie je vader is?"
Het kostte Paul heel wat moeite om de namen: "Teunis Dissel," uit te
brengen, maar toen hij ze genoemd had, en de woorden van den cipier
hem in de ooren klonken: "De oude van te pronk en vijftien jaar zitten,
die de schavotkoorts heeft, is dát je vader?" toen was het den jongen
wel nogmaals alsof hem een mes door 't hart stak, maar toch, ja, hij
smeekte er om, den vader--al ware het slechts weinige minuten--te
mogen zien en spreken, misschien.... misschien dat hij hem dan óók
nog eenmaal in den hemel zou wedervinden.
't Had heel wat in eer het den zoon vergund werd zijn schuldigen vader
te ontmoeten, en reeds daalde de avond, toen Paul, met hoog verlof,
doch met een angstig kloppend hart, het sombere verblijf binnentrad,
waar Teunis Dissel, krank naar lichaam en ziel, op zijn schamel
leger nederlag.
't Valt moeielijk Pauls gevoel te beschrijven toen hij daar hij den
man stond, die hem als kind verachting had ingeboezemd, ja, die hem
verkocht bad, maar voor wien de brave Deine hem toch leerde bidden;
voor wien zij hem liefde had ingeboezemd, ofschoon hij getoond
had die liefde onwaardig te zijn. Hij zag hem daar liggen.... den
zondaar.... den veroordeelde.... _zijn eigen_ vader.
"Wie is doar....?" klonk het eensklaps van het leger: "is de beul
doar.... of....?" en Paul, door die stem gewekt, trad met meer
vastheid dan men zou verwacht hebben, op den ongelukkige toe, en sprak:
"Voader! ik bin 't.....!"
De man op het leger wendde zijn bleek gelaat naar den spreker, en
toen.... toen rilde hij en wierp zich om op de andere zijde.
"'k Bin Paul, voader," hernam de zoon, en vervolgde, ofschoon zijn
stem van ontroering beefde: "'k Wou oe nog zoo gern is zien eer da'k
weggoai. Bi'j niet wel voader....?"
"Goa moar vort; 't brandt mien in 't heufd," was het antwoord.
"Och! 'k wou oe zoo geern zeggen, da'k altied veur oe gebeejen heb,"
hernam Paul: "en da'k nóg veur oe bidden wil voader."
"Bidden!" zei de man: "loop! doar he'k wat oan!"
Paul begon sterker te beven, maar hernam: "'k Kan oe alles niet
zeggen wa'k denk en ien 't gemoed heb, moar één ding dat wee'k toch,
da'j bidden mot eer da'j starft, of anders...."
"Starven....!" herhaalde de vader: "wie zeit oe da'k starven
zal....? Mien heufd....! o mien heufd....!"
"Och voader, dat weet ie zoogoed as ik," hernam Paul: "starven mot
ielk mins, en de ouwe motten 't erste."
Het scheen wel alsof het denkbeeld van sterven den zondaar nimmer zoo
akelig had toegeschenen als in dit oogenblik. Strak vestigde hij zijn
doffe oogen op den zoon, en eenige malen riep hij met een akelige stem:
"Starven.... starven!" en daarna: "o God! o God! help mien! help!"
Wij zullen niet woordelijk vermelden wat Paul verder tot den vader
sprak, want wij betwijfelen het zeer, of de boerentheologie, die Paul
deed hooren, wel ieder zou stichten, die de vriendelijkheid heeft
ons eenvoudig verhaal te volgen. 't Bleek uit alles wat de jonkman
sprak, dat hij geen flauw denkbeeld van het onderscheid had, hetwelk
er tusschen het licht van Dordt en een Nieuwer licht bestaat. De
goede jongen was in zijn eenvoudige redeneering nu eens schrikkelijk
vrijzinnig en dan weer ijselijk Dordtsch, en wanneer men hem van zijne
_heilige_ moeder Geurtje had hooren spreken, die in den hemel ook wel
zou bidden, dan zou men nog al meer verwarring in zijne redeneering
bespeurd hebben; maar--wat den jonkman in stelsels ook vreemd bleef,
één ding was hem helder: God nam zondaars aan--berouwhebbende zondaars
volgens Jezus' leer. En, toen ten slotte de zoon naast de kribbe des
vaders op de knieën viel, en de hand van den schuldige met warmte
vatte en riep: "Toe voader, zucht nog ens.... God heurt oe geerne
zuchten. Toe! toe voader, gleuf toch wat Deine-Meu dukkels zeit:
"'en mins is 'en mins, moar God is God! en as 'en zondoar bidt,
dan greint God, en as ie dan wil opstoan, dan griept God 'm bij
de hand.--Voader, bid dan.... as te blief, voader! misschien dat
't merrege of overmerrege te loat is;" toen..... toen lachten Gods
engelen in den hoogen hemel.
Een half uur nadat Paul zijn laatste woorden sprak waren er reeds twee
geneesheeren in het kerkerhok van Teunis Dissel; één voor de ziel,
en één voor het lichaam.
Teunis had gezucht en Teunis had gebeden..... gebeden, het korte
gebed: "God!" en 't was alsof de Hemelvader het kind wilde loonen
voor hetgeen hij aan den vader deed. De schande, welke de laatste
moest ondergaan, en welke den zoon had doen besluiten om een land te
verlaten, waar men hem zou nawijzen als het kind van hem, die op dat
oakelikke rooie ding op de merkt ten oanzien van alle boeren wier
oan de poal gesteld--van die schande zou hij bevrijd worden, want,
Teunis was harder ziek dan de cipier gedacht had, en nog dien zelfden
avond sprak Teunis voor de laatste maal, en 't waren woorden, die
Paul vol innigen dank de handen deden vouwen, want, vader had gezegd:
"Vergêving Paul.... vergêving Deine.... vergêving o God!?"
En twee dagen later was Teunis Dissel niet meer.
De geneesheer voor 't lichaam had 's mans leven niet voor een ellendige
toekomst mogen bewaren.
God dank!
De geneesheer voor de ziel had met den zoon gesmeekt: "God! die eenmaal
in allen alles wilt zijn, neem hem in genade, amen!" Teunis Dissel
was gestorven, en Paul! o! hoe bonsde het hem van binnen, hoezeer
verlangde hij aan Deine-Meu die laatste woorden van haar beleediger
over te brengen; hoezeer wenschte hij nog eenmaal dat woord _vergeving_
te doen hooren, en hoezeer wenschte hij.... haar:.... ja Anneke nog
eens te zien, Anneke, die hij nu in drie dagen niet zag.
Anneke....! Deine-Meu....! Nog ens, veur de leste keer noar 't
_Uiversnest_, en dan.... vort.... of....--want immers de groote
schande was nu uit den weg--of.... en Paul bracht de hand aan 't
hoofd en.... dikke tranen rolden hem over de wangen.
Lezer, 't is vijftien jaren geleden dat Paul de woning zijner
stiefmoeder verliet, om, schijnbaar toevallig, in stee van zijns
vaders schande te ontvluchten, dien vader te vinden en hem nog in
't sterven ten zegen te zijn. Vijftien jaren zijn er verloopen, en
wilt ge weten wat er sedert dien tijd op 't _Uiversnest_ voorviel,
treed dan met ons de keukenkamer binnen, en zie de ruim dertigjarige
huisvrouw, de blonde Anne, hoe ze naar de bedstee gaat en de twee
blonde jongens van twaalf en veertien jaren, een kus op het voorhoofd
drukt, en moeders evenbeeldje, het tweejarig Deineke, uit de krib
neemt en mokkelt dat het een lust is; hoe ze daarna haar Paul, den
gelukkigen vader, het kinderkopje toesteekt, met de woorden: "Paul,
wi'j ook is?" waarop ook hij het kleine hoofdje met de beide handen
vat, en het molletje zoent, veur 't munje, veur 't mollige munje.
Zie Anneke legt het kind weer in 't kribje, en nadat ze de breikous
heeft genomen, zet ze zich in 't schemeruurke bij de vuurplaat;
en Paul zet zich naast haar, en hij vat zien lieve wiefke krek um
't lief as toen ie Anneke vast hiew toen Deine-Meu bungelde. En,
denkende aan dien bungel, noemt hij den naam van haar, die den
band der jongelieden zag leggen, maar kort daarop henen ging om
met de haren--wellicht ook met Miechel, die in Rusland bleef--bij
God in den hemel samen te zijn. Hij noemt den naam van eene vrouw,
die meer gevoel had dan de menschen geweten hadden; van haar, die
een kind redde uit de handen van een onwaardigen vader, en dat kind
opvoedde om dien vader nog ten eeuwigen zegen te worden; van de brave
oude vrouw, die God liefhad en den vijand vergaf, en twee zielen op
aarde gelukkig maakte, om het eenmaal ook met haar in den hemel te
zijn. Paul noemde den naam van haar, die hij zoo liefhad, en wier
nagedachtenis hij zegende; van haar, die het verstaan had, dat een
verwaarloosde jeugd een ouderdom van schande wordt; van Deine, wier
stof rustte in den akker Gods, maar wier ziele woonde in den hemel.