adopted by the Belgians, and is composed of all persons of
property or influence belonging to this country who choose to
resort to it. It was first formed on the 27th in the outset of
this insurrection, when Monsieur de Sécus was named president
[Juste II, 27]. As the insurrection appeared to gain strength and
ground, this assembly became more numerous, and it has lately been
attended by many of the principal nobles of this place as well as
the members of the States General. It has not assumed any title,
nor is it openly avowed, but it is the spring which directs
ostensibly the whole machine now in movement, and I cannot
describe it better than by saying it is the Great Council of this
insurrection.”
[131] Den graaf van Aerschot, baron Joseph d'Hooghvorst, en voorts de
kamerleden de Brouckere, de Gerlache, de Langhe, le Hon, Huysman
d'Annecroix en Surlet de Chokier.
[132] Het bericht van Cartwright is zoo goed als uit de eerste hand,
daar hij juist na het vertrek der deputatie Vilvoorde passeerde en
daar door Prins Frederik ontvangen werd, die hem mededeelde wat de
heeren hadden gezegd. „They plainly told H. R. H. that all parties
were united in requesting a complete and unqualified declaration
on the part of His Majesty, that He consented to an immediate
separation of the Southern from the Northern Provinces, and that
nothing short of it would be deemed satisfactory”. Werd de
proclamatie van den 5den bekend gemaakt, „they would not be
responsible that in the moment of irritation, when carried away
by their excited feeling, the enraged populace might not hoist
the French tricolour flag in spite of all endeavours to restrain
them.”
[133] „I do not believe from what I can learn from the best sources,
that H. R. H. ever pledged himself to return here on the 6th, but
the leaders having made this idea current, when it was generally
credited they took advantage of it to excite the feeling of the
people against H. R. H. by representing Him as having broken
faith, and they were glad of such an opportunity of counteracting
the popularity he had certainly gained by entering the town on the
1st and his general conduct during his stay in it.”
[134] „On the 8th, a most extraordinary change occurred in the
resolutions of the assembly.... When it came to the question of
actually nominating the individuals to compose the Provisional
Government, the deputies de Celles, Brouckere, de Langhe, seemed
to have perceived that it began to be a very serious affair;
that they were closing the door to any reconciliation with the
Government, and their cooler judgments induced them to decline
the honour the assembly proposed to confer upon them. Monsieur de
Stassart alone had courage to declare his readiness to accept the
post.”
[135] Hij werd den 14den September vervangen door graaf de Vilain XIIII,
die evenmin zitting nam.
[136] Zie de Kerchove de Deuterghem, bl. 48.
In de nieuwe commissie, gelijk in de burgerwacht zelf, waren dus twee
richtingen vertegenwoordigd. Ziehier hoe Cartwright ze onderscheidt.
„The liberal party is the least numerous, and its leaders, with the
exception of M. de Celles, Stassart and one or two others, neither of
family, nor influence, nor property, but are chiefly young men who
idolize M. de Potter as their divinity, and certain lawyers who are
editors or scribblers in the _Courrier des Pays-Bas_. They are of the
school of M. Lafayette, and I believe them to be ready to go any lengths
rather than to be ruled any longer by the present dynasty.—The catholic
party[137] consists of all the nobles and persons of wealth and
influence in the country, the most respectable inhabitants concerned
in trade, and the clergy. They wish that Belgium should have its own
independent institutions, but certainly do not desire to withdraw their
allegiance to the House of Nassau.... The desire to repel any attempt to
introduce troops into the town before the separation was satisfactorily
decided has been the common tie which kept them perfectly united to
all appearance so long as Prince Frederick remained at Vilvorde. The
decision therefore which the government has taken to withdraw the troops
from the immediate neighbourhood of the town has certainly been very
judicious, and is already shewing its effects, for it has not only
removed out of the way of the leaders of this insurrection the power of
sounding the alarm, with which they at pleasure increased the excitement
among the people and rallied the spirits of those who were inclined to
relax in their ardour for the revolutionary cause, but by taking from
the inhabitants all necessity for thinking of further defence, has
left them to quarrel among themselves, and indeed evident symptoms of
dissentions have already manifested themselves within these two days....
The liberals or violent party hold the rabble in their pay and may put
them in motion at pleasure.... Only last night an attempt was made to
burn an hospital where there are a few sick soldiers, and the principal
surgeon is a Dutchman. A thousand men of the lowest class have been
enrolled very improperly in the Burghers guard and receive a florin each
_per diem_.... The town is now beginning to feel the evil effects of
the revolt, commerce is at a complete stand and the retail trade has
suffered most severely from the alarm which has induced hundreds of
families to leave the place. The Bank up to yesterday refused to change
their own bills at any other rate than giving only one fifth in cash,
so that a person presenting a bill for 500 florins only obtained 100
florins in money and the rest in bank bills. This want of money has
caused the most serious inconvenience, and if matters remain _in statu
quo_ for a week or two longer, great apprehensions are entertained that
several bankruptcies will declare themselves in different parts of the
country.... A change must take place, and I am inclined to think from
the best information that one of the two following cases will occur
shortly. Either the catholic party will upon finding the excitement
abating take the first plausible pretext of declaring themselves content
to await the result of the only legal mode of settling the question of
separation;—or the liberals will with the aid of the rabble carry their
point and declare for France. The object of this party is to establish
the independence of Belgium under the protection of France, but few of
the nobles, manufacturers or persons connected with trade being in favor
of it, I cannot believe it will be attempted in any earnest. The leaders
complain of having been but badly seconded by the towns in Belgium
with exception of Louvain and Liege, where the insurrection has been
complete. Antwerp has decided on an address to the King, and Ghent is
expected to follow the example”[138].
[137] Later spreekt hij, meer juist, van „de gematigden”.
[138] Tot zoover Cartwright 10 September.—„Gand et surtout Anvers
jettent les hauts cris. Messieurs du commerce et de l'industrie
ont peur que, le divorce accompli, les Hollandais ne mettent
l'Escaut en bouteilles” (Lesbroussart aan de Potter. 9 Sept. 1830;
bij Juste II, 181).—In de verzameling-van Maanen berusten een
vrij groot aantal brieven uit de eerste helft van September,
geschreven uit Kortrijk, Oudenaarde, Gent, Aalst, Antwerpen, Lier,
Borgworm.—Overal is het nog stil, vooral in de beide Vlaanderen.
„De rebellen hadden eerst _grieven_. Zij eischen alsnu de
_scheiding van het Rijk_. Morgen bevelen zij den _afstand des
Konings_, en overmorgen de vereeniging met Frankrijk” (Audoor,
Oudenaarde 11 Sept.).—„Gelooft Z. M. misschien, dat de gevraagde
afscheiding van Noord en Zuid, al wierd zij dadelijk toegestaan
onder de gunstigste voorwaarden voor de rebellen, de rust zoude
herstellen en de Fransche factie tot zwijgen brengen?.... De kroon
die men veinst de dynastie over het Walenland te willen laten
dragen, zal op een prijs gesteld worden dien het aloude Oranjehuis
niet kan aannemen zonder zich bij de tegenwoordige en toekomende
generatiën te onteeren. Bukt men niet onder dat smadelijk juk [van
Roomsch te worden, meent hij], dan wordt de gebrandmerkte troon
aan een zoon van d'Orléans opgedragen..... Ik vertel hier geen
sprookjes; dit is het plan, immers de correspondentie wakkert alle
subalterne agenten aan, om het volk met dat denkbeeld vertrouwd
te maken. Men snoeft op stellige beloften van het Fransche
gouvernement, om _à point nommé_ te hulp te komen.... Hier in de
Kempen is alles gerust en vindt men tot nu toe niet het minste
spoor van oproergeest. Deze provincie en de Vlaanderen zijn door
het onderwijs al meer Nederlandsch geworden als de woelzieke
Waalsche” (Bergmann, Lier 14 Sept.).—„De Belgische provinciën
willen geene republiek uitmaken; zij willen nog minder deel maken
van Frankrijk” (Schuermans, Aalst 16 Sept.).—„Tout est tranquille
dans les provinces flamandes jusqu'à présent. Toujours est-il vrai
que les contributions ne rentrent pas; que ce serait imprudent
d'en forcer le payement par exécution, et que des embarras
financiers pour le service public en seront bientôt le
résultat....” (Audoor, Gent 19 Sept.).
Den 14{den} September schrijft Cartwright als volgt:
„A most violent struggle is at this moment going on between the two
parties in the council at the Hôtel de Ville. Since Sunday morning[139]
the liberals have three several times attempted to proclaim a
Provisional Government, which has only failed through the resolution
with which it was met by the Barons d'Hooghvorst[140] and their
adherents. In the terms of a proclamation, issued by the _commission de
sûreté_, the liberals saw an inclination to return to order, which but
ill accorded with their views, and they have consequently been directing
all their efforts to overturn that commission[141].... Such a step
as proclaiming a Provisional Government at the moment the King's
speech[142] might be expected to arrive, could only have been pressed by
a party resolved to carry matters to extremities, and who feared to find
in that document a communication which might satisfy the public mind.
The nature, impolicy and folly of such a measure were set forth in their
true light, and the moderate party prevailed on the council to reject
the proposition.... The moderate party would desire nothing better than
to find some door open to them, by which they could with consistency
get out of this scrape, and much as I am convinced they wish it, they
still profess that they never will abandon the cause in which they have
embarked, until some satisfactory assurance be given by the King, that
the separation shall have H. M.'s consent.... The Barons d'Hooghvorst
are very popular with the respectable inhabitants, among whom they
have a very large party, and by whom they are very much respected, and
were they to receive on the part of the King any assurance which they
might offer to their party as perfectly satisfactory, I am convinced
it is not only in their power to do so, but that they would instantly
reestablish the King's government and authority.... There is such a
dread that the crisis will be attended with tumult and disorder of the
most vicious descriptions, in case the liberal party succeed in their
schemes, that hundreds of persons have been leaving the town yesterday
and to-day, and among them many of the Bourgeois themselves. The
nobility evidently desire to quit the town from the fear that they may
be considered as countenancing the revolt, and they have all either
retired to the country, or have proceeded to the Hague.... Arms continue
to arrive from Liege, and quantities of pikes are making to arm the
rabble in case of force being used. The colliers from the neighbourhood
of Mons, known under the name of the Borains, alone amount to 15.000
men, all too willingly to lend their assistance when called upon.”
[139] 12 September.
[140] Emanuel, den commandant der burgerwacht, en diens broeder Joseph.
[141] „Nous sommes toujours dans la légalité, cette niaiserie qui fait
sourire tous les gens éclairés, et que certaines gens n'ont
imaginé que parce qu' ils s'étaient mis en avant et qu'ils
craignent, non sans raison, pour leur cou.... Tous ces messieurs
rêvaient déjà, il y a quelque temps, lorsque le prince était ici,
aux postes élevés qui les attendaient dans leur imagination; l'un
d'eux poussa le délire jusqu' à parler d'un ton de protecteur à
moi” (Levae aan de Potter, ± 13 Sept. 1830; bij Juste II, 186).
[142] Ter opening van de zitting der Staten-Generaal.
Cartwright 17 September: „The King's speech reached Brussels on the
evening of the 14{th} and has not had the effect of satisfying either
party. On the same day it was received, a dinner was given by the
sections to the deputation from Liege[143] as well as the officers of
the Liegeois guard, of whom about 150 still remain at Brussels, the
rest having been found too disorderly and inclined to mischief to
render them a desirable aid in the unsettled state of the town, and
were consequently sent back to Liege the end of last week. This dinner
was attended by the staff of the Garde Bourgeoise, but the Barons
d'Hooghvorst, and most of the moderate party, were not present. About
six, the staff retired on account of their duties at the Hôtel de Ville,
when the commander of the Liegeois, Monsieur Rogier, an attorney, was
called to the chair. Soon afterwards he announced the receipt of the
King's speech, which he read aloud to the company, but every sentence
was received with strong marks of disapprobation, which increased as he
proceeded, until at length, when he read the last paragraph but one,
wherein the King declares he will not yield to faction[144], an uproar
ensued which beggars all description. My informant, who is an officer of
the Garde Bourgeoise and was present from motives of curiosity, told me
that the cries of _aux armes, vive la liberté, à bas le Roi_ resounded
on all sides. Swords were unsheathed and the tumult and exaltation so
great that for many minutes the President could not proceed, and when at
length he terminated, the speech was burnt amidst the acclamations of
the company. Monsieur Jottrand, one of the editors of the _Courrier_,
then addressed the assembly and said that though the King in the
commencement of his speech had spoken _en Rodomont_[145], he had in
the sequel given proofs of a better disposition by proposing the two
points for the immediate discussion of the States General[146], and
he recommended that the result of that discussion should be awaited
with patience. Monsieur Claes, another of the editors of that paper,
supported Monsieur Jottrand, and though this opinion was evidently
participated but by very few, some sort of order was by degrees
reestablished. Whilst this scene was in full force, the people had
collected in the neighbourhood of the Hôtel de Ville to the number of
several hundreds, and instigated by secret agents, burnt the King's
speech, and evinced such a disposition to riot as to render it expedient
to beat the _générale_. The Garde Bourgeoise in a few minutes mustered
2000 strong, in time to prevent some incendiaries from setting fire to
the theatre, and in an hour afterwards the effervescence was completely
subdued.
[143] „Deputations have arrived from various towns during the last three
days, to offer succour in men, in case of need” (Cartwright 14
Sept.).
[144] In den Franschen tekst: „Tout préparé à aller au-devant des
vœux equitables, je ne céderai jamais à l'esprit de parti, et
je ne consentirai jamais à des mesures qui sacrifieraient le
bien-être et les intérêts de la patrie aux passions et à la
violence”.
[145] Met „his speech” wordt blijkbaar hier het geheel van troonrede en
koninklijke boodschap bedoeld, zoodat de qualificatie van Jottrand
niet het begin der eigenlijke rede, maar den in de vorige noot
afgedrukten volzin geldt.
[146] „1º. Of de ondervinding de noodzakelijkheid heeft aangetoond, om
de nationale instellingen te wijzigen.
2º. Of, in dat geval, de betrekkingen, door de tractaten en door
de Grondwet tusschen de twee groote afdeelingen van het koninkrijk
gevestigd, tot bevordering van het gemeenschappelijk belang in
vorm of aard zouden behooren te worden veranderd”.
The _commission de sûreté_ remained _en permanence_ during the night,
and on Wednesday morning four deputies from each section were summoned
to the Hôtel de Ville, to deliberate on the measures to be adopted
consequent upon the King's speech. To this meeting were also cited the
deputations from Liege, Luxemburg and other towns, now at Brussels....
When Count Merode in the name of the _commission de sûreté_ proposed to
send an instruction to their members at the States General to press the
separation as necessary, to be declared without loss of time, and to put
them in possession of the impression produced by the King's speech, the
deputies from Liege strongly opposed such a proceeding. They insisted
that a Provisional Government should be declared forthwith,—that all
further transactions with the King's Government were useless and absurd,
and that the Bruxellois were deceiving the expectations of the rest of
Belgium by the slow and cautious course they were disposed to follow.
The Bruxellois declared that their desire and intention was to keep
within what they considered the _voie légale_; that their deputies being
at the Hague, they were willing to await the result of their efforts
before they took any further step, but that they wished to send them
an exposé of their views, that they might be laid before the King, to
prove H. M. the necessity of recommending to the States General that the
separation should be promptly settled. The Liegeois, supported by the
deputies from all the other towns, declared that they were extremely
dissatisfied with the conduct of the Bruxellois, who if they would not
of their own accord take more decided measures, should be made to adopt
them by extraordinary means; and they then attempted to intimidate them
by threatening them not only to summon a force from Liege and other
towns to impel them forward, but to let loose upon them the population
from the Borinage.... A violent dispute followed, but the Bruxellois
remained firm, and the result was that the Liegeois and their adherents,
finding they could not carry their point, seceded from the meeting. Only
one of the deputies of the sections of Brussels followed them, and that
was Monsieur Ducpétiaux, an intimate friend of Monsieur de Potter and a
violent liberal.... The Liegeois and their friends, when they seceded,
retired to the Hôtel de la Paix, the inn where they had dined the day
previous, and there drew up another address, which directs the deputies
to return if they cannot in the Chamber establish the principle of the
separation immediately....
It was always expected that disturbances would be fomented on Tuesday
night, and it is now beyond doubt evident that the dinner given on the
very day the speech was to be received at Brussels, and the attempts
at disturbances instigated by secret agents, who _themselves_ burnt
the speech to excite the rabble, were parts of a deep plan to throw the
town into confusion in the midst of which the Provisional Government
was to be established, and it is a matter of some consequence that
notwithstanding every effort was used to ensure the success of the
object in view, the wild schemes of the violent party completely
failed. The language against the Royal Family and the general tone
which prevailed at the dinner disgusted even many of the most furious
liberals, and at the Hôtel de Ville, Monsieur Jottrand, Claes and Remi,
who have hitherto been regarded as advocates for the violent party,
sided completely with the moderates.
The liberals are becoming more exasperated every day, and now are
completely led by Monsieur Ducpétiaux and the deputation from Liege,
composed chiefly of young men of the most exaggerated opinions. They
have since Tuesday formed two clubs, one at the Hôtel de la Paix with
Monsieur Rogier president and Monsieur Ducpétiaux vice-president, and
the other at the Hôtel de Bavière, where I am told the language used is
equal to any in the times of the French Revolution, and yesterday at the
fermer they voted an address to the commission de sûreté to engage that
body to proclaim a Provisional Government.... Not a night passes without
attempts of some kind to create disorders, and yesterday evening a mob
of at least 2000 persons remained for some hours collected in front of
the Hôtel de Ville.... There is an open rupture between the two parties
since Tuesday, and the struggle is most tremendous. Although at the
meeting at the Hôtel de Ville on that day, the moderate party were well
supported and carried their point, they have by the intrigues and
mischievous efforts of their adversaries very great difficulty in
maintaining their ascendancy, and unless they receive some moral support
by favorable intelligence from the Hague, they will probably fall, for
they are losing ground among the populace every hour. I cannot form an
idea what they will do when pressed to the last, but I shall never be
surprised to learn that a majority of the Bourgeoisie have made an
overture to the troops to enter the town, sooner than cooperate in
establishing a Provisional Government[147]. The crisis is working its
way very rapidly.”
Cartwright 19 September: „The Committee of Public Safety as yet
maintains its ground, and firmly resists the project of the liberals
to proclaim a Provisional Government, but the moderate party is so
undermined, it is very probable the present fabric will fall within
48 hours.... Were the King to support the moderates at this moment
by issuing a proclamation thanking the Garde Bourgeoise for the
tranquillity they had maintained and protection they had given to
private property,—were H. M. to declare frankly He would take into
immediate consideration their grievances,—and were He to follow this
up by an amnesty, I am very much inclined to think from all I hear
_in various quarters_, that H. M. would find a large portion of the
inhabitants well disposed to receive his troops, provided they were
Belgians. So many persons even among the moderate party stand committed
for having been impelled by the force of circumstances beyond what they
at first conceived possible, and from this insurrection having taken a
much more serious turn than they ever contemplated, that they now want
some assurance they may not consider themselves as compromised with the
Government, and till they obtain some sort of support as I have hinted
at above, they will still cling to the machine as long as it is in
motion....”
[147] Over de uitnoodigingen, die Prins Frederik inderdaad bereikten,
zie Juste II, 91.
Op den dag dat deze dépêche geschreven werd, Zondag 19 September,
had een in zichzelf nietig voorval plaats, dat de breuk tusschen
de twee partijen verhaastte. De Luikenaars maakten dien dag, bij een
eigenmachtig uitgevoerde verkenning naar den kant van Tervueren,
vier paarden van de maréchaussée van Prins Frederik buit; de
veiligheidscommissie en de krijgsraad zonden deze paarden terug,
verontschuldigden zich bij den prins, en waarschuwden bij proclamatie
tegen alle dergelijk bedrijf[148]. „The Liegeois and liberals were much
displeased at the proclamation, as well as at the approbation it met
with from the generality of the Burghers and better disposed persons,
and raising a cry that the moderates wished to betray the people, about
half past six on Sunday evening, 30 of them, with colours flying and
drum beating, forced their way into the Hôtel de Ville, and entered the
room where the council of the Garde Bourgeoise was holding its sittings.
They insisted that the person who had drawn up the proclamation should
be delivered up to them. Monsieur d'Hooghvorst refused to accede to
their demand, seized their colour, upbraided them with their disorderly
conduct, and after a warm altercation they retired, probably from not
being in sufficient numbers effectually to resist the threat made to
turn them out by force. They then went to their quarters, but the
rabble, who had been during the whole day in front of the Hôtel de
Ville, remained there in considerable numbers all the evening,
continually repeating the cry, that they were betrayed by their leaders,
and that they wanted arms to march to Vilvorde and attack the troops.
They were prompted to this movement by the Liegeois and some secret
agents, who have been very busy here, since the commencement of this
insurrection, and about one o'clock in the morning of the 20{th} they
became so riotous, that the Garde Bourgeoise fired on them, killed two
and wounded several, when the rest dispersed. About seven they returned
in greater numbers with the Liegeois to support them, and made a sudden
attack on the post at the Hôtel de Ville; they disarmed the guard, made
themselves master of that building without any difficulty, and seized
what arms they could find there, which consisted in a few cases of
muskets and several pikes. They then separated themselves into different
parties, to attempt and disarm other posts, and in some instances they
succeeded. The rest of the 20{th} they passed in parading the town in
different detachments in good order, trying to enrol men, as they said,
to attack the troops at Vilvorde. I met one of these detachments,
consisting of about 200 men, marching very regularly, and followed by
300 or 400 of the rabble, who, could they have procured arms, would have
fallen into the ranks. Monsieur Ducpétiaux, the most violent liberal
leader, was in the ranks, performing the duties of a soldier. The Garde
Bourgeoise, with the exception of those who had been disarmed, occupied
several posts in force throughout the day, but they neither interfered
actively to suppress the movement of the Liegeois and their followers,
nor were they at all molested by them. Nothing was heard of the
Committee of Public Safety, nor of the council of the Garde Bourgeoise
from the moment the Hôtel de Ville was entered by the populace, and this
movement so far succeeded in one of its objects, that it overturned
the authorities against whom it was directed. Though there was in
fact no authority in existence since the 20{th} and 21{st}, those
days nevertheless passed quietly, with the exception of the agitation
resulting from such a state of confusion, but there was no attempt at
pillage or tumult. Great alarm certainly pervaded the town; all the
shops were shut, and no business whatever was done by the merchants,
bankers, or tradesmen. The night of the 20{th} was perfectly quiet.
[148] „De pareils actes sont de nature à exposer sans nécessité les
habitants de cette ville aux conséquences funestes d'une agression
militaire que ceux-ci ne cherchent pas à provoquer” (Juste II,
89).
About the middle of the 20{th}, a list was circulated with the names of
the eight following individuals as members of a Provisional Government:
Count d'Oultremont, of Liege; Count de Mérode (Brussels), MM. de
Stassart (Namur), Gendebien (Mons), van de Weyer (Brussels), Raikem
(Liege), van Meenen (Louvain), de Potter (Bruges).—I believe it may be
considered certain, that this list emanated from the liberal club at
the Salle de St. Georges[149], and seems merely to have been a project
put forward by the liberals, in the hopes it would be supported and
sanctioned by the sections, and the individuals therein named would
instantly come forward and act. On the morning of the 21{st}, lists
with the names of the eight individuals above mentioned were sent from
the Hôtel de Ville (which was in possession of the liberals) to the
commander of each of the different sections, for the purpose of being
approved by them, but the chief of one assured me that not a single
individual in his section signed the same, and I believe but few
signatures were affixed to this project.
[149] Hier hadden zich thans de beide clubs uit het hôtel de la Paix en
uit het hôtel de Bavière vereenigd.
Monsieur van der Fosse, governor of the province, left the town on the
evening of the 20{th} so soon as he heard of the attempt to form a
Provisional Government, which failed, there being no one of sufficient
courage at that moment to put himself at its head, and though the
arrival of Monsieur de Potter was announced for the evening of the
20{th} to give the finishing stroke to the plan, he never made his
appearance. Monsieur d'Hooghvorst, the commander, convoked the sections
of the Garde Bourgeoise on the morning of the 21{st} and went round to
each separately, to entreat them in the state the town then was, to
remain firm to their duty; to protect the public tranquillity, and their
own property; that what passed beyond the walls did not concern them;
that the Count van der Meere had taken the command of a free corps which
had been formed, and whatever he and his followers chose to undertake,
would rest solely upon their own responsibility. Several of the
respectable Burghers on hearing this appeal, consented to continue
their services a short time longer. Monsieur d'Hooghvorst to preserve
order as much as possible amidst the anarchy which reigned in the town,
established himself again at the Hôtel de Ville on the evening of the
21{st}, and remained till he resigned on the 22{nd}, but he was alone
and unaided by anyone, and totally without a shadow of power. The free
corps was to have acted as partizans in bands of 50 or 100 each, but was
never effected[150], because the attention of the Liegeois was directed
shortly afterwards to more serious matters.
[150] Mémoires du comte van der Meere, p. 153.—Hijzelf verliet de stad.
About two o'clock on the evening of the 21{st} a sudden alarm was
given, that a detachment of dragoons had been seen within a short
distance of one of the gates of the town, the Porte de Schaerbeek. The
tocsin was immediately sounded and, without exaggeration, in a _very
few_ minutes the whole population was in motion. The few cannon in the
town were drawn by men to the different gates, the streets were unpaved,
barricades erected, and every measure put in force which could at all
contribute towards a determined resistance. The barriers were instantly
closed, and persons who wished to enter searched.
An opinion instantly became general that the town was to be immediately
attacked, unless the inhabitants made an entire submission, and the
preparations for defence proved that there was a fixed resolution to
use every effort to repulse a forcible entry, if attempted on the part
of the army. The Liegeois gave the greatest impulse to this movement,
made every exertion to increase the excitement, and shewed an almost
incredible zeal and activity in the cause in which they had embarked.
About an hour after the alarm was first given, they left the town with
some other associates to reconnoitre, and having fallen in with some
dragoons on the road to Vilvorde, a few men were lost on each side. They
returned to the town about eight in the evening, and it being evident
that a strong force was advancing upon Brussels, all means were employed
to arm the rabble, which shewed itself in great numbers. During the
night many domiciliary visits were made to obtain some muskets from the
Burghers, others were seized by force, and in the end there were very
few of the inhabitants, originally composing the Burghers Guard, who
retained them on the 22{nd}. Advice was sent off to Liege, Louvain,
Wavre, the Borinage for assistance, and the tocsin was sounded in all
the villages in the immediate neighbourhood of Brussels, which brought
in some hundreds of men.
On the 22{nd}, about one in the morning, an alarm was sounded, and the
people were instantly under arms, but on parties being sent out, it
proved unfounded. About eight o'clock 2000 men went out of the town to
attack the advanced posts, which were within a league of Brussels at a
village called Dieghem, and some skirmishing took place, when the rebels
killed a few of the military, but lost more themselves and about 20
prisoners. They remained in advance of the town till evening. The
proclamation of the Prince Frederick[151] announcing the King's decision
that His troops should proceed to occupy the town, became generally
known in the course of the morning, and many of the Burghers declared
themselves satisfied with the terms in which the amnesty was offered
to all but the leaders who had fomented the insurrection[152]. Baron
d'Hooghvorst resigned the command of the Guard, and declared he should
thenceforth only serve as a simple soldier to aid in preserving order;
and all that was moderate and respectable immediately followed his
example. The command was then assumed by a Monsieur Pletinckx, a man of
the most violent principles, who is the proprietor of the Hôtel de la
Paix, where the dinner was given on the 14{th} to the Liegeois, and the
liberal club was first established.
[151] Juste II, 103.
[152] „Un généreux oubli s'étendra sur les fautes et les démarches
irrégulières que les circonstances ont produites. Les auteurs
principaux d'actes trop criminels pour espérer d'échapper à la
sévérité des lois, des étrangers qui, abusant de l'hospitalité,
sont venus organiser parmi vous le désordre, seront seuls et
justement frappés”.
The agitation and anxiety was intense during the 22{nd}, the barricades
and breastworks were multiplied and strengthened, and every street was
filled with groups of rabble who wandered two and three together through
the town, armed with muskets taken from the Burghers. Aid also arrived
from various quarters, and I saw one party enter from Louvain consisting
of about 300 men of a resolute appearance, chiefly of the class of
peasants, well armed and marching as if perfectly disciplined. The town
was literally swarming with persons of this description, generally
dressed _en sarran_, which is the custom of the peasantry of Belgium.
The night was perfectly quiet.—The morning of the 23{rd} the troops
were discovered drawn up on the heights in the neighbourhood, and about
a quarter after eight the first shot was fired from the Boulevard
adjoining the Porte de Louvain, and was returned by the artillery in
position opposite that gate, which sent a few shots into the lower part
of the town. The troops then commenced the attack on the upper part of
the town by marching to the gates of Schaerbeek, Louvain and Namur at
about the same moment, and they entered at each without much difficulty.
At a quarter before nine the Chasseurs of the Guard entered the Park;
they dispersed themselves through the trees, and the Park was occupied
with hardly any opposition. So far I was an eye-witness, but in a short
time afterwards heavy firing commenced on all sides, which lasted till
night put an end to it.
On the 24{th} the firing commenced at eight, and was if anything more
heavy than on the 23{rd}. It continued occasionally during the night,
and yesterday[153] commenced at dawn, and lasted without intermission
till sunset, though at times more slack than on the preceding days.
[153] 25 September.
During those three days I was completely cut off from all communication
beyond the house[154] by the warm contest which was incessantly carried
on, before the very door, between the troops and the people, and finding
that no apparent advantage was gained by either party, and being
naturally very anxious to obtain a correct account for your Lordships
information of what was passing around me, I determined on removing from
the Embassy, which I accordingly did early this morning. It was only
then that I became fully aware of the lamentable state of things in
Brussels, as I now give them to your Lordship.
[154] Het hôtel van het Engelsche gezantschap, aan het Park gelegen.
After three days contest without a minutes interruption, the troops not
only do not make any progress, but they are not masters of as much
ground as they were on the first day. They now have possession of the
two Palaces which front the Park, the Park itself, and the three gates
in the upper town, two of which are very near the Park. They have also
the Boulevards from the Porte de Schaerbeek to the Porte de Namur, but
they have nothing besides. The Place Royale which commands one entrance
into the Park from the lower town, and the Rue Royale Neuve, which leads
from the Park to the Porte de Schaerbeek, both most important points as
they would give to the troops entire possession of the upper town, are
still in the hands of the people, and every attempt to carry them has
entirely failed. The entrance from the Park to the Place Royale is
barricaded, with two cannon to defend it. All the windows of the houses
adjoining on the place are filled with men, who keep up an eternal, and
too effective fire on any of the military who come within their view.
This is the system followed in every part, and the perseverance and
determined spirit with which it is pursued, makes it very difficult to
think that the troops will ever be able to subdue it, and if at all,
without an immense loss of lives.
I have not yet been able to ascertain the exact amount of the military
killed and wounded up to this moment, but from the nature of the
contest, I fear it must be very considerable. Those who are dangerously
wounded are taken to the Palaces, and the rest to this place[155] or
Malines and Antwerp. The people fight with most desperate resolution;
they took on the 24{th} two pieces of cannon by rushing out upon them
in vast numbers and overpowering the men who were with them; but these
cannon were retaken yesterday. An officer of the Lancers[156] who was
sent in on Friday with a flag of truce was seized by the people,
ill-treated in every way, almost dragged to the Hôtel de Ville, where he
was retained as a prisoner. Several of the troops were made prisoners at
the commencement, when they entered the town without sufficient caution.
The town has been on fire various times, and in some instances the fire
did not arise from accident, but was laid intentionally by the populace.
On Thursday the rabble, to shew their detestation of the Dutch nation,
set fire to a Dutch school, which extended to a riding house adjoining,
and it was entirely consumed. A whole street has been burned near
the Porte de Schaerbeek, and not a day passes without some terrible
conflagration. This day as I was leaving the town, another fire
manifested itself and appeared very extensive.
[155] Vilvoorde.
[156] De luitenant-kolonel de Gumoëns.—„Friday” is 24 September.
This morning the firing recommenced about seven, and when I left the
gate of Louvain at half after eleven, some artillery had been opened
within forty paces of the Hôtel de Bellevue, which forms the corner
house of the Place Royale and the Park, and which is filled from the
cellar to the roof with the armed rabble.
The soldiers are now disheartened and many of the officiers of my
acquaintance, and one or two indeed holding high rank in the army, with
whom I conversed, are of opinion that either a negotiation would be
attempted, or the troops drawn off in the evening to occupy a position
on the heights beyond the town. They all agreed that unless some great
advantage was gained in the course of the day, there would be little use
in persevering in the contest....
I am told by an Englishman, who with difficulty got out of the lower
town this morning, that the exasperation is intense, and is now gaining
all classes, even the most respectable inhabitants; and all are equally
infuriated at the ruin brought upon their town. The animosity and
detestation of the Dutch, to whom the whole population join in
attributing the melancholy results of this attack, are carried to such
a pitch that it is impossible to say what horrid excesses may not be
committed on any unfortunate individual of that nation upon whom they
may lay their hands. To give your Lordship an instance of this feeling:
my informant told me that on Friday evening hundreds of persons flocked
in a tumult to the King's Church, where the service is performed in
Dutch, and after one of them had ascended the pulpit and made a mockery
of religion amidst the applauses of the multitude, the whole of the
interior was totally demolished” (Cartwright 26 September, geschreven
uit Vilvoorde).
„In my last I stated that as I left the gate of Louvain at half after
eleven on the 26{th}, some artillery had been placed within forty paces
of the Hôtel de Bellevue to dislodge if possible the rebels from that
building. Within half an hour afterwards a most furious effort was made
by the people to drive the troops from the Park, and the grenadiers lost
60 men in the space of half an hour in the stand they made against them.
A piece of cannon was placed in the Hôtel de Bellevue, from which were
fired square pieces of iron, which have caused with few exceptions most
incurable wounds. In the evening the fire was laid to a house next to
the wing of the Palace usually inhabited by Prince Frederick, which soon
gained that building, but fortunately by the exertions of the persons in
the palace, aided by some soldiers, it was extinguished.
Early in the evening preparations were made to carry a retreat into
effect during the night. The wounded were removed from the palaces and
by four in the morning yesterday every soldier was beyond the gates of
the town.... Monsieur d'Hooghvorst when he saw the resistance was firm,
and would prove successful, went on the night of the 25{th} with two
others, to obtain from Prince Frederick the assurance that the troops
should be withdrawn seven leagues from the town. The proposition was
refused, and he then appears to have made this a pretext for again
coming forward as the ostensible leader of the people. He and some
others immediately established themselves _en permanence_ at the Hôtel
de Ville, and the next day they formed a Provisional Government[157]....
All parties have united, and this rebellion is now to become a national
question. The moderates and better disposed inhabitants, who ten days
since were actually begging for the entry of the troops, from the moment
they saw the efforts of the armed populace were to be successful, and
that the army would be repulsed, joined the cause, declared themselves,
and they are now all identified with the liberals, and form but one
party, and have but one object: to drive the troops back to Holland.
This is their cry, and every moment confirms me more in the opinion,
that a general rising cannot be prevented throughout the whole of the
Netherlands properly so called” (Cartwright 28 September, uit
Vilvoorde).
[157] d'Hooghvorst, Charles Rogier, Felix van Merode, Gendebien, van de
Weyer, Jolly; op den volgenden dag ook de Potter.
* * * * *
Inderdaad was, nu de gematigde partij zich aansloot, binnen enkele
dagen het grootste deel van België in opstand. De regeering immers
was voor aller oogen verslagen; zij kon niemand meer tegen het geweld
der omwentelingspartij beschermen. Niet ieder evenwel, die voor het
oogenblik het gezag van het voorloopig bestuur erkende, beoogde voor de
toekomst hetzelfde. Cartwright, die den 29{sten} September te Brussel
terugkeerde, onderscheidt vier partijen: een wil de inlijving bij
Frankrijk, een de republiek, een het koningschap van een Orleans, een
dat van den Prins van Oranje[158]. De partij voor de republiek vormde,
zoo al niet in de clubs te Brussel, dan toch in het land een zeer kleine
minderheid. Machtiger was de partij die in den een of anderen vorm een
nauwe aansluiting bij Frankrijk wenschte, maar Louis Philippe, door
Gendebien namens het voorloopig bestuur gepolst, wees de Belgen af: hij
had de welwillendheid van Europa noodig voor de bevestiging van zijn
eigen onvasten troon, was reeds in overleg getreden met de Engelsche
regeering, en wilde in het Belgische vraagstuk niet handelen dan
gezamenlijk met Engeland. Waarvan hij echter verzekering geven kon was
dat Frankrijk, zelf van eenzijdige tusschenkomst afziende, zich evenzeer
tegen eenzijdige tusschenkomst van anderen zou verzetten. In het bezit
van deze toezegging, riep het voorloopig bestuur den 4{den} October een
nationaal congres bijeen, en verklaarde dat de Belgische provinciën een
zelfstandigen staat zouden uitmaken. Tegelijkertijd werd een commissie
benoemd om een grondwet te ontwerpen; deze commissie besliste, in haar
eerste zitting (12 October), met acht stemmen tegen één voor den
monarchalen regeeringsvorm.
[158] Cartwright 2 Oct. 1830.
Wie dan koning worden moest? De candidaat der gematigden, van Emanuel
d'Hooghvorst bij voorbeeld, was de Prins van Oranje. Men dacht dat deze
keus de meeste kans had van door Europa te worden goedgekeurd, en dus
een gunstigen invloed hebben kon op de voorwaarden der scheiding,
waarmede Europa zich ging bemoeien. Van zijn kant scheen Willem I zijn
zoon in bizondere betrekking tot de Belgen te willen brengen: hij zond
hem, met den titel van tijdelijk bestuurder der Zuidelijke provinciën,
naar het nog getrouwe Antwerpen. Maar ondanks de pogingen van een
aanzienlijk deel der aristocratie, verwierp het Belgisch volksinstinct
deze keus. Men achtte de scheiding onvolkomen, zoolang men niet ook
elken band met het huis van Oranje had verbroken. Het is dunkt mij
aan geen twijfel onderhevig, dat het volksinstinct hierin volkomen
juist heeft gezien. Een Belgisch koningschap van den oudsten zoon
van den koning van Holland ware een ding vol dubbelzinnigheden
geweest. Een zendeling van den Engelschen consul te Oostende, de als
geschiedschrijver der Belgische omwenteling bekend geworden Charles
White, had den 4{den} October een onderhoud met eenige leden van het
voorloopig bestuur, waaronder Merode, en deelt als zijn indruk van
het gevoerde gesprek mede, dat de houding van Louis Philippe zeker
de kansen van den Prins van Oranje verbeterd heeft. „It is scarcely
necessary to say”, vervolgt hij dan: „that he would be called upon to
renounce Holland and become Belgian, even perhaps to religion”[159].
Dacht ook de prins er zoo over?—Andere dubbelzinnigheid: Willem I had
België in zijn hart niet opgegeven, en had de zending van zijn zoon
bedoeld als een laatste poging, om het onder zijn eigen gezag terug te
brengen. Den 29{sten} September had de Tweede Kamer der Staten-Generaal
met 55 tegen 43 stemmen de vraag, „of de betrekkingen tusschen de
twee groote afdeelingen van het koninkrijk ter bevordering van het
gemeenschappelijk belang in vorm of aard zouden behooren te worden
veranderd”, met ja beantwoord[160]; onder de neenzeggers waren 10
Belgen[161], onder de jazeggers 14 Hollanders. Deze stemming was
evenwel, na hetgeen te Brussel had plaats gehad, geheel onzuiver
geweest. De scheiding was door een partij in België met de wapenen
voltrokken; eigenlijk stemden de 10 Belgische neenzeggers meer tegen de
democraten te Brussel dan tegen het beginsel eener administratieve
scheiding van Noord en Zuid, terwijl een goed getal der 33 Hollandsche
neenzeggers òf vóór men van verandering van betrekkingen sprak de Belgen
tuchtigen wilde voor hetgeen men den moord te Brussel noemde, òf tegen
stemde omdat men geheel van België af wilde zijn, en dus niet meer onder
één dynastie en onder één grondwet met hen verkoos te leven. De geheele
stemming, en de daarop gevolgde benoeming eener staatscommissie om de
veranderingen in de grondwet te ontwerpen, „welke het algemeen belang en
dat van elk der afdeelingen vorderen”, waren een slag in de lucht. „Nu
te vragen”, zeide een der noordelijke sprekers, „zal België al dan niet
met het oude Nederland vereenigd blijven? is eene daadzaak in overweging
nemen, die reeds door het snoodste misdrijf is daargesteld, en die
geenszins door eene uitspraak der Nederlandsche Regeering, maar alleen
door het zwaard en vermoedelijk door de groote mogendheden zal beslist
worden.”
[159] Charles White aan den Engelschen consul te Ostende, 6 Oct. 1830
(F. O.).
[160] Den 30{sten} de Eerste Kamer met 31 tegen 7 stemmen.
[161] 4 uit Oost-Vlaanderen, 2 uit Antwerpen, 2 uit Limburg, 1 uit Luik,
1 uit West-Vlaanderen.
Intusschen was op den onvasten grondslag der stemming van 29 September
het gansche gestel der officieele positie van den Prins van Oranje te
Antwerpen gebouwd. Hij zou „tijdelijk in 's Konings naam het bestuur
waarnemen over alle die gedeelten der zuidelijke gewesten, waar het
grondwettig gezag erkend werd”, met last om „de pogingen, die door
welgezinde ingezetenen mochten worden aangewend, om die gedeelten, waar
de orde gestoord was, onder het wettig gezag terug te brengen, door
middelen van bevrediging zooveel mogelijk te bevorderen” (4 October).
Als raadgevers had hij den hertog van Ursel, Gobbelschroy en Lacoste
nevens zich, benevens de Belgische leden van den Raad van State en een
aantal Belgische kamerleden. Onmiddellijk na zijn aankomst te Antwerpen
vaardigde hij een proclamatie uit, waarbij hij, in afwachting van den
arbeid der door den koning benoemde staatscommissie, reeds allerhande
hervormingen voor België toezeide, als vrijheid van taal en van
onderwijs (5 October). Dit alles moest dus, als het slaagde, op
administratieve scheiding van Noord en Zuid onder één koning en één
grondwet uitloopen; geheel iets anders dan de „onafhankelijkheid” die
het voorloopig bestuur te Brussel den vorigen dag had geproclameerd. In
den aanhef van 's konings besluit van den 4{den} October werd als eenige
beweegreden tot de zending van den prins opgegeven „de belemmering, door
den toestand der zuidelijke provinciën teweeggebracht in de werking van
het algemeen bestuur uit de residentie 's-Gravenhage”. Het kon dus
niemand verrassen, dat het voorloopig bestuur te Brussel weigerde den
prins in zijn nieuwe hoedanigheid te erkennen. Zelfs de bizondere
voorstanders van zijn persoon konden niet met zijn candidatuur voor den
dag komen, zoolang hij gezag trachtte uit te oefenen op 's konings naam.
De club in de St. Joriszaal te Brussel verklaarde zelfs alle Belgen die
naar Antwerpen bij den prins zouden gaan voor verraders, en hun goederen
voor verbeurd; het eenige lid dat er tegen sprak, werd lichamelijk
mishandeld[162]. De Belgische kamerleden te Antwerpen beduidden den
prins dan ook spoedig, dat de ingeslagen weg zeker niet tot den troon
van België leiden zou. Zij sloegen hem voor, dat een bijeenkomst van
zoo mogelijk alle Belgische leden der Tweede Kamer, op 18 October te
Antwerpen te houden, de onafhankelijkheid van België proclameeren en
tegelijk een bestuur vestigen zou waarvan hij het souvereine hoofd
zou zijn. De prins was geneigd aan te nemen[163], doch niet zonder
voorkennis van zijn vader, dien hij van het aanbod kennis gaf. Hij
verliet zich op de tusschenkomst van de Brouckere[164] bij het
voorloopig bestuur, en van Ducpétiaux (die, bij den aanval op Brussel
gevangen genomen, thans werd losgelaten) bij de club in de St.
Joriszaal.—Den 16{den} las de prins aan Cartwright 's konings antwoord
voor; het machtigde hem de souvereiniteit, indien aangeboden, aan te
nemen onder voorbehoud van de goedkeuring der mogendheden, en voorts
onder beding dat Luxemburg geen deel van den Belgischen staat zou
uitmaken, en dat Antwerpen en de andere plaatsen nog door 's konings
troepen bezet, niet door die troepen ontruimd zouden worden dan na den
definitieven afloop van alle te treffen regelingen[165]. Intusschen kon
het aanbod, door de Belgische kamerleden den 10{den} gedaan, reeds
niet meer door hen worden nagekomen. Dat aanbod was gedaan in een
opwelling van wrevel over de juist bekend geworden bijeenroeping der
Staten-Generaal van het geheele koninkrijk tegen 18 October te 's
Gravenhage, terwijl volgens de grondwet thans een stad van het Zuiden
aan de beurt zou geweest zijn, en men dus een vergadering te Antwerpen
had verwacht. Het gansche plan had geen grond onder de voeten: het gezag
van de Belgische leden der Staten-Generaal werd alleen nog in Limburg
en te Antwerpen erkend. Overal elders gehoorzaamde men het voorloopig
bestuur te Brussel en maakte men zich gereed tot de verkiezingen voor
het Nationaal Congres. Indien de prins koning van België worden wilde,
moest dáár zijn naam zegevieren. De kamerleden zelf hadden dus, toen 's
konings brief aankwam, reeds van de vergadering te Antwerpen afgezien,
en aangeraden liever moeite te doen voor een orangistische meerderheid
in het Congres. In een ander opzicht was de toestand even onzuiver.
België verwachtte dat de prins Holland opgeven zou, maar hij zelf had
andere oogmerken[166].—Cartwright raadde den prins, nogmaals naar den
Haag te schrijven eer hij verder ging, maar het was reeds te laat: de
proclamatie, waarbij de prins de Belgen voor een onafhankelijk volk
erkende en zich in de provinciën die hij bestuurde, „aan het hoofd
stelde der beweging”, was geteekend. De hertog van Ursel, Gobbelschroy
en Lacoste hadden den stap afgeraden en lieten hem nu alleen. De prins
had zich overgegeven aan de kamerleden de Celles, de Brouckere en le
Hon, die tusschen Brussel en Antwerpen af en aan gingen en volhielden
dat zijn kansen goed stonden: de Brouckere kwam zelfs eenmaal vertellen,
dat hij den invloedrijken _Courrier des Pays-Bas_ voor den prins
gewonnen had. De feiten beantwoordden niet aan deze voorspiegelingen. De
toon te Brussel bleef volmaakt dezelfde als die sedert het gevecht van
September geweest was, en het voorloopig bestuur beantwoordde 's prinsen
stuk met een proclamatie, waarin hij gesommeerd werd op te geven of hij
zich als Belgisch onderdaan beschouwde, in welk geval hij zich had te
stellen onder de bevelen van het voorloopig bestuur. Een ander gevolg
van het stuk van den prins was, dat Antwerpen alle kompas verloor, en
niet wist of het zich houden zou aan den prins „die zich aan het hoofd
der beweging stelde”, of aan Chassé, die het gezag van den koning
handhaafde. Doodelijk eindelijk was het voor den prins dat de koning, in
een boodschap aan de Staten-Generaal, verklaarde dat de aanleidende
oorzaken tot de proclamatie hem even onbekend waren als de gevolgen
daarvan door hem konden berekend worden. „The Prince of Orange”,
schrijft Cartwright den 22{sten}, „is now in a most unfortunate
predicament, for I cannot name one individual about him who can give
him wholesome advice. He is in fact quite alone and may be considered
as placed in this embarassing position by the ill-judged advice of
the Belgian deputies”. Den 24{sten} verliet de prins de stad, die
vervolgens in oproer kwam en door Chassé werd beschoten.
[162] Cartwright 9 Oct. 1830.
[163] „He did not disguise his inclination to accept the sovereignty of
this country from the States of Belgium, should he not succeed in
his endeavours to persuade His Majesty to take the initiative
himself” (Cartwright 10 Oct., na een onderhoud met den prins).
[164] De Brouckere en de Gerlache, leden van de grondwetcommissie door
het voorloopig bestuur benoemd, waren van 8 tot 10 October bij den
prins; de eerste zeide dat hij er in geslaagd was het voorloopig
bestuur van het denkbeeld eener republiek terug te brengen;
hij en de Gerlache zouden zorgen, dat de grondwetcommissie zich
voor de monarchie verklaarde (gelijk zij 12 October ook deed).
(Cartwright 10 Oct.).
[165] Cartwright 16 Oct.—Ziehier dus wat er wezenlijk aan is van de
opteekening van van Assen: „De Koning heeft een oogenblik acte van
afstand van België aan den Prins van Oranje gedaan” (Hogendorp,
Br. en Ged. VII, 120).—De brief van den koning was van den
13{den}.
[166] „H. R. H. is in nowise disposed to renounce his right to the
sovereignty of Holland. He even talked of leaving Prince Frederick
or one of his sons in that country as Viceroy or with the title of
Stadholder, in the event of the present King's death, but said it
was too early to advert to such matters; that the principal point
was to recover for himself the finest part of the Kingdom, which
he hoped to be able to do with the full powers he had received
from H. M., and which he often repeated had been far more ample
and explicit than he ever hoped to have obtained” (Cartwright 16
Oct.).
De Antwerpsche episode is een diep treurig en onnoodig nastuk geweest
op de gebeurtenissen van September. De prins draagt voorzeker niet de
geheele schuld. Ook de koning, die hem in een zoo dubbelzinnige positie
had geplaatst, gaat niet vrij uit. Zijn besluit van 4 October erkende
de omwenteling niet, en liet alles voortvloeien uit de vóór de nederlaag
te Brussel door hem uitgevaardigde stukken. Het was zeer de vraag of
deze houding nog tot iets leiden kon, maar zij was in ieder geval
volkomen correct. Met zijn brief van den 13{den} evenwel verliet de
koning zelf het gebied van de legaliteit. Beschouwde hij de door hem
tegen den 18{den} te 's-Gravenhage uitgeschreven vergadering der
Staten-Generaal als wettig, dan was er geen sprake van dat een Belgische
vergadering de souvereiniteit over het Zuiden zou kunnen wegschenken.
De prins evenwel ging nog veel verder dan de koning hem in zijn brief
toestond: hij wachtte het aanbod der souvereiniteit niet af, maar deed
een opzienbarende poging om zulk een aanbod uit te lokken. Zijn hierop
gevolgde verloochening door Willem I, de allerheftigste afkeuring van
zijn daad door het Noorden, zijn onmacht tegenover Chassé, de volslagen
hulpeloosheid van zijn toestand, die geen uitweg overliet dan een
vertrek naar den vreemde, maakten het den Belgen duidelijk dat men, door
hem te kiezen, een groote dwaasheid zou begaan. Men zou zich, voor een
niet te berekenen tijd, in een hoogst onzuivere verhouding hebben
gesteld tegenover hetzelfde Noorden waarvan men zoo nadrukkelijk
wenschte gescheiden te zijn. Iemand die op een wenkbrauwfronsen van den
koning van Holland de vlucht nam, kon geen koning van België wezen.
Het Congres, dat den 10{den} November bijeenkwam, sprak den 24{sten}
daaraanvolgende met 161 tegen 28 stemmen[167] de vervallenverklaring
van het „huis Nassau” uit. Den 18{den} was, met algemeene stemmen,
de onafhankelijkheid van België geproclameerd; den 22{sten} had de
vergadering, met 174 tegen 13 stemmen, den monarchalen regeeringsvorm
aangenomen.
[167] Waarvan 9 uit de provincie Antwerpen (Nothomb, 53).
Welken koning België nu kiezen zou, hing niet alleen van eigen voorkeur,
maar ook van de goedkeuring van Europa af. Tegelijk met zijn besluit van
4 October had Willem I de hulp van de onderteekenaars der artikelen van
Londen ingeroepen om de rust in de zuidelijke provinciën gewapenderhand
te herstellen[168]. Maar het Europa van 1830 was dat van 1814 niet meer.
Toen het verzoek van Willem I ontvangen werd, was Engeland reeds met
Frankrijk overeengekomen, de Belgische zaak in gemeen overleg te regelen
en zoo mogelijk zonder gewapende tusschenkomst. Engeland waarborgde zijn
mede-onderteekenaars van 1814, dat België niet aan Frankrijk zou komen;
het waarborgde Frankrijk, dat die mede-onderteekenaars niet eenzijdig in
België zouden intervenieeren. Men gaf dus aan Willem I ten antwoord, dat
niet de vier, maar de vijf mogendheden bereid waren de Belgische zaak te
regelen langs vreedzamen weg[169]. Den 21{sten} October nam Willem I
dit aanbod aan, en verzocht in de eerste plaats om de bemiddeling van
een wapenstilstand[170]. Nadat de conferentie van Londen, die den
4{den} November haar werk begon, dezen wapenstilstand inderdaad
bewerkt had, sprak zij 20 December het beginsel der „toekomstige
onafhankelijkheid van België” uit en stelde 20 Januari 1831 de
voorwaarden van scheiding tusschen België en Holland vast: herstel van
Holland binnen de grenzen van 1790; de rest van het koninkrijk der
Nederlanden zal, met uitzondering van het groothertogdom Luxemburg,
een neutralen staat België vormen. Den 27{sten} Januari sloeg de
conferentie voor, dat deze staat België met 16/31 der Nederlandsche
schuld zou worden belast, en bepaalde dat geen koning van België door de
vijf mogendheden zou worden erkend, die de voorwaarden van 20–27 Januari
niet aannam, en ook uit anderen hoofde door de mogendheden geschikt werd
geoordeeld[171]. De conferentie kwam hierdoor in strijd met het Congres,
dat reeds op Luxemburg, Maastricht en Staats-Vlaanderen aanspraak had
gemaakt, en den 19{den} Januari besloten had tot de koningskeuze over
te gaan zonder de mogendheden om advies te vragen. Den 1{sten} Februari
protesteerde dus het Congres met 163 tegen 9 stemmen tegen de
voorwaarden van 20 Januari; den 3{den} Februari koos het den hertog
van Nemours tot koning, niettegenstaande Louis Philippe van te voren
gewaarschuwd had dat hij zijn zoon niet zou kunnen geven; evenwel was de
keuze hem welkom, in zooverre zij die van concurreerenden candidaat, den
hertog van Leuchtenberg, zoon van Eugène de Beauharnais, onmogelijk
maakte. Den 7{den} Februari weigerde de conferentie, den nieuwgekozen
koning te erkennen. België had dus alles gedaan, om de mogendheden tegen
zich in te nemen; tegelijk begon de langdurige regeeringloosheid haar
gevolgen te doen gevoelen in een ergerlijke wanorde binnenslands. Velen
in Europa gingen twijfelen aan de mogelijkheid van een onafhankelijken
Belgischen staat; belustheid op een verdeeling van België maakte
bedenkelijke vorderingen. Deze omstandigheden zijn gewis niet zonder
invloed geweest op de houding van Willem I, die den 18{den} Februari
in de voorwaarden van 20–27 Januari gaaf toestemde. Hij erkende dus
België's onafhankelijkheid (waartegen hij na de beslissing van 20
December nog had geprotesteerd), maar op het oogenblik, dat deze
onafhankelijkheid twijfelachtig scheen te worden.
[168] Falck aan Aberdeen, 5 Oct. 1830 (bij de Bosch Kemper I, aantt. bl.
36).
[169] „To prevent, if possible, the disturbed state of these provinces
from leading to any interruption of the general peace of Europe”
(Aberdeen aan Falck, 17 Oct. 1830; plaats als voren, bl. 39).
[170] Falck aan Aberdeen, 24 Oct. 1830 (plaats als voren, bl. 40).
[171] „Il appartient aux puissances de déclarer, qu' à leurs yeux
le souverain de la Belgique doit nécessairement répondre aux
principes d'existence du pays lui-même, satisfaire par sa position
personnelle à la sûreté des états voisins, accepter à cet effet
les arrangemens consignés au présent protocole, et se trouver à
même d'en assurer aux Belges la paisible jouissance” (Verstolk I,
111).
Toch is België uit de moeilijkheid gered: den 24{sten} Februari koos
het zich een regent; de orangistische bewegingen, die in Februari en
Maart plaats hadden, werden gemakkelijk onderdrukt, en het inzicht der
bestuurders (bovenal van Joseph Lebeau) greep het eenig middel aan, om
zich tegenover Europa in een betere positie te plaatsen. Tot dusver
had men veel te uitsluitend heul gezocht bij Frankrijk, dat bij de
vernietiging van het koninkrijk der Nederlanden een zoo duidelijk belang
had; maar Frankrijk had Europa te ontzien. Een Fransche candidatuur was
voor Europa onaannemelijk; die van een of ander Belgisch onderdaan zou
nimmer alle Belgen vereenigd hebben. In April besloot het ministerie van
den regent, de keus te bevorderen van Leopold van Saksen-Coburg, nadat
men zich verzekerd had, dat deze keus België den steun van Engeland
bezorgen zou tot het verkrijgen van gunstiger voorwaarden dan die van
Januari. Den 4{den} Juni werd, met 152 tegen 43 stemmen, prins Leopold
tot koning van België verkozen; den 26{sten} Juni werden de door België
verworpen voorwaarden van Januari door andere vervangen: de „achttien
artikelen”, die de mogelijkheid openlieten eener verwerving van
Luxemburg en Maastricht, en aan België alleen de schuld oplegden die
het vóór de vereeniging had gedragen, benevens een aandeel in de sedert
1815 door het koninkrijk der Nederlanden aangegane schuld. Den 27{sten}
Juni nam Leopold de kroon van België aan, op voorwaarde dat het Congres
de achttien artikelen zou aannemen, wat het den 9{den} Juli met 126
stemmen tegen 70 deed; onmiddellijk kwam Leopold over en aanvaardde de
regeering. Het antwoord van Willem I was de tiendaagsche veldtocht, die
tot een herziening der voorwaarden van 26 Juni leidde. Die veldtocht was
een harde les, die België wel gebruiken kon: het overschatte niet weinig
zijn eigen krachten. De aanneming der achttien artikelen door het
Congres geschiedde op verzekering van den minister Lebeau, dat men
zonder eenigen twijfel Maastricht en Luxemburg zou bekomen[172]; dat
Willem I de artikelen zou afwijzen heette geen bezwaar: men had hem
slechts te verslaan; Holland was „de lafste natie van Europa”[173]. De
lafste natie gaf eerlang antwoord aan de... welbespraaktste. België,
dat niet dan met moeite overreed was de achttien artikelen van Juni
aan te nemen, moest zich nu tevreden stellen met de vier-en-twintig
artikelen van 15 October, die haar slechts half Luxemburg bezorgden, en
de grens in Limburg bepaalden gelijk die nu is. De kamer gehoorzaamde
den 1{sten} November met 59 tegen 38 stemmen; den 15{den} November
erkenden de mogendheden den Belgischen staat. Door Willem I opgehouden,
die niet ophield aan een restauratie te denken, is Holland eerst acht
jaar later hiertoe overgegaan.
[172] „Je dis que nous aurons la ville de Maestricht tout entière....
Etes-vous bien sûr, me dit-on, de l'opinion de la Russie, de la
Prusse, de l'Autriche par rapport à Maestricht? Non; mais peu
m'importe. Ce qui me suffit, c'est que, d'après les préliminaires,
tout est désormais entre nous et la Hollande. Les puissances l'ont
déclaré, elles ont renoncé à toute intervention sur ce point.
C'est donc entre la Hollande et nous, et certes nous ne sommes pas
disposés à céder Maestricht a la Hollande.... Le prince [Léopold]
veut et il aura le Luxembourg. Il l'a déclaré, il fera la guerre,
s'il le faut, pour obtenir le Luxembourg et Maestricht” (Verstolk
I, 232–236).
[173] De afgevaardigde Alexander Rodenbach in de zitting van 4 Juli.