Het eigenaardige plaveisel in Madera en de veelal zeer steil naar boven
gaande straten hebben waarschijnlijk aanleiding gegeven tot de zeer
bijzondere middelen van vervoer, waarvan men zich hier bedient. Heel
Madera is geplaveid met eivormige, eigroote steentjes, wier ronde
rugjes door het gebruik soms zeer glad en glibberig zijn. Ook liggen
zij niet in een vlakke lijn, zooals bij ons de bestrating... zou
moeten zijn, doch niet altijd is..., maar in geregelde golfvormige
hoogten en laagten. Vandaar, dat men met gewoon schoeisel hier niet
kan loopen, doch zich het best bedient van een soort tennisschoen
met gummi zolen. De bevolking, voorzoover zij niet blootsvoets gaat,
draagt een zeer elegante losse laars van wit of geel leer, waarvan
de zolen uit één stuk gemaakt zijn. Het is een aardig gezicht,
honderden van deze witte of gele laarzen, van allerlei grootte,
des Zaterdagsmorgens op het marktpleintje uitgestald te zien, als de
makers van dit bijzondere schoeisel uit alle hoeken van het eiland
komen opdagen om hunne producten aan den man te brengen.
Om uitstapjes te maken of ook zelfs als men in Funchal eenige
bezoeken wil brengen, bedient men zich van de reeds vroeger door mij
beschreven mandensleetjes, waarvoor twee ossen zijn gespannen. Deze
mandensleetjes hebben een leeren dak en rondom witte gordijntjes;
als men deze gordijntjes een beetje op zij schuift, zit men er
in als in een hokje van een wafelkraam. Heel elegant en voornaam
ziet zoo'n equipage er niet uit. Met zoo'n voertuig gaat men steile
straten op. Voor het afgaan bedient men zich van een geheel ander
middel van vervoer, die men hier toboggans noemt. Het zijn sleetjes,
maar ze gelijken in geen enkel opzicht op de sleetjes, waarvan men
's winters in bergstreken gebruik maakt om van een hoogen sneeuwbaan
naar beneden te sullen. Het zijn ook al weer lage rieten bankjes,
waar twee of drie personen tegelijk op kunnen plaats nemen, en die
van onder rusten op het benedenstel van een slede. Op zoo'n bankje
gaat men zitten en laat zich naar beneden glijden, aan beide zijden
geflankeerd door een paar mannen, die zorgen, dat men in de goede
richting blijft. Naast deze twee prachtige vervoermiddelen is er een,
die het in comfort wint. Het zijn de hangmatten, die door twee mannen
op de schouders gedragen worden. Vooral voor groote tochten op de
bijna onbegaanbare bergwegen, zit of ligt men in zoo'n hangmat recht
genoegelijk. Als de tocht echter wat te lang duurt dan moet men nu
en dan een poosje loopen, anders houden de beenen het niet uit.
En nu komen er ook reeds zeer primitieve auto's, die in de stad
of langs de zee rijden, want het is te gevaarlijk om met deze
primitieve voertuigjes de steil oploopende, gladde bergstraten op
of af te gaan. Voor groote uitstapjes kan men zich ook zeer goed
van paarden of muildieren bedienen. Er is dan steeds een gids bij,
die geen oogenblik zijn paard uit het gezicht verliest. Er zijn
echter slechts een paar paarden in heel Funchal, zoodat men niet
ten allen tijde er over beschikken kan. Als een ander clubje op
denzelfden dag een uitstapje maakt, dan moet men eenvoudig wachten,
want dan zijn de paarden genomen. De keerzijde van al deze primitieve
eigenaardige middelen van vervoer is, dat zij zoo kostbaar zijn. Men
kan in Amsterdam met een mooie landauer met twee paarden een paar
uur gaan toeren, en betaalt dan nog niet de halve prijs wat hier
een ossenwagentje of een hangmat voor een paar uur kost. En het
is goedkooper van Madera naar Londen te reizen, dan hier voor een
uitstapje van een dag zich van een hangmat of paard te bedienen. Men
hoopt dat de nieuwe regeering ook voor den aanleg van wegen zal zorgen,
zoodat Madera begaanbaarder wordt en er trams en electrische baantjes
zullen komen, om het verkeer te bevorderen.
Vroeger bezat Madera zelfbestuur. De belastingen die door de
burgers werden opgebracht, konden ten voordeele van Madera worden
aangewend. Nog onder de vroegere regeering is hun echter dat
zelfbestuur ontnomen. Zij hebben nu rijksbelastingen op te brengen
en moeten afwachten, wat van regeeringswege voor het eiland zal
worden gedaan. De vier volksvertegenwoordigers, die Madera naar
het parlement zendt, moeten daar voor de behartiging van Madera's
belangen opkomen. Van de thans gekozenen schijnt niet veel heil te
wachten. Portugal bezit thans algemeen mannenkiesrecht,--misschien
zal blijken, dat ook algemeen vrouwenkiesrecht bedoeld is,--ieder
die den leeftijd van 21 jaar bereikt heeft, niet in de gevangenis
zit en niet onder curateele staat, kan kiezen. Nu zijn hier zeer
beslist de intellectueelen in de minderheid, als men maar nagaat, dat
men met zekerheid kan zeggen, dat de analphabeten 85% zoo geen 90%
van de bevolking uitmaken en dat deze menschen voor een deel geheel
onder de plak van de grondeigenaars zitten of onder de leiding der
priesters staan, wat vrijwel op hetzelfde neerkomt. Wat kan men in
zoo'n geval van den uitslag der verkiezingen verwachten!
Van organisatie onder het werkvolk is hier geen sprake. Hoe zou dat
ook kunnen, bij zoo weinig geestelijke ontwikkeling. Daarbij komt, dat
de huisindustrie hier nog hoogtij viert. Slechts weinige fabrieken en
groote werkplaatsen treft men aan. Een groote suikerfabriek is er. Die
behoort een Engelschman toe. Daardoor is de teelt van suikerriet in de
laatste paar jaren zeer toegenomen en zal hier waarschijnlijk spoedig
een zeer grooten omvang aannemen. Dat mag ook wel, want met den verkoop
van Maderawijn en dientengevolge met de fabricage er van, gaat het
steeds slechter. Over de geheele wereld schijnt de Maderawijn zijn
roem overleefd te hebben. Verder levert Madera zeer goed mandenwerk,
dat voornamelijk in een dorpje, Santa Anna genaamd, door mannen
en vrouwen thuis gemaakt wordt. En als ik nu nog het borduurwerk
der vrouwen opsom, waardoor Madera in de geheele wereld bekend is,
dan is daarmede alle industrieele arbeid genoemd, want wat er verder
geproduceerd wordt is het noemen niet waard en dient alleen voor het
gebruik der eilandbewoners en enkele kooplustige vreemdelingen.
Een ding is hier vreeselijk te betreuren en dat neemt veel weg van
de charme van Madera. Het staat echter geheel in verband met het
lage peil van ontwikkeling der bewoners en zal zeer zeker verdwijnen,
wanneer door betere scholen en door verbetering der sociale misstanden
een hoogere geest in de bevolking komt. Mannen, vrouwen, kinderen,
alles en allen bedelen hier! Zelfs een kind, dat nog niet praten kan,
heeft reeds geleerd zijn handje uit te steken en een biddend gezichtje
te trekken, zoodra iemand passeert. Doordat bijna alle kinderen hier,
zoo te zeggen, naakt loopen en lekkere, vuile gezichtjes hebben, kan
men moeilijk weten of armoede of gewoonte de hand doet uitsteken. Zelfs
vrouwen en meisjes, die zitten te borduren en wier huisjes en kleeding
een zekeren welstand doen vermoeden, zullen toch de hand voor een
penny uitsteken en een klagende stem opzetten, als men hen maar een
oogenblik aandacht schenkt.
Een vrouwenbeweging verwacht men natuurlijk in Madera niet; maar toch
zoo weinig als de zoogenaamd ontwikkelde vrouwen hier weten van hetgeen
onder de vrouwen in andere landen,--en zelfs in Portugal,--voorvalt,
dat gaat alle grenzen te boven. Ik heb hier reeds met zeer vele mannen
kennis gemaakt en voel mij in de straten van Funchal als een oude
bekende, doch nog geen enkele man of vrouw, die ik ontmoette, wist
eigenlijk iets van het feit, dat dr. Angelo in Lissabon, als eerste
vrouw, bij de laatste verkiezingen gestemd had en als kiezer op de
kiezerslijst was ingeschreven. Toch vinden zij het van zelf sprekend,
dat als iedere man van 21 jaar het kiesrecht mag uitoefenen, iedere
vrouw dat recht dan ook zal moeten hebben. Wat de vrouwen evenwel
met het kiesbiljet zouden moeten uitvoeren, dat weten zij al evenmin
als de mannen het hebben begrepen. Waar ik zeker het allerminst had
vermoed, dat ik over vrouwenkiesrecht zou spreken, daar kreeg ik
er zeer ongezocht een gereede aanleiding toe. Ik was namelijk in het
"Empress hospital", een ziekenhuis voor teringlijders, door de keizerin
van Brazilië in 1853 gesticht, ter nagedachtenis van haar aldaar aan
tuberculose gestorven dochtertje. Na den dood van de keizerin van
Brazilië viel deze instelling als erfdeel haar zuster, de koningin van
Zweden, ten deel. Vandaar, dat dit sanatorium onder Zweedsche protectie
staat en de katholieke zusters van de orde van St. Vincentius, die
er de alleenheerschappij voeren, door de Portugeesche regeering niet
kunnen worden weggestuurd. Toen ik daar, na afloop van het bezoek,
wat handwerkjes kocht, bij wijze van gift voor de instelling, werden
deze gewikkeld in een blad van "Votes for Women", (voor lezers, die
het niet mochten weten, zij hier vermeld, dat dit het weekblad van
de suffragettes van Londen is), en toen ik zuster Claire vroeg of dit
blad bij hen gelezen werd, gaf zij mij een bevestigend antwoord. Een
Engelsche verpleegster, die vroeger langen tijd bij hen verpleegd had
en tot de suffragettes in Londen behoort, zond hen geregeld wekelijks
het blad toe, dat daar met groote belangstelling gelezen wordt.
Van het hospitaaltje zelf wil ik hier ter plaatse niets anders zeggen,
dan dat het netjes en zindelijk onderhouden wordt, doch dat het niet
meer voldoet aan de nieuwe eischen, die men aan een herstellingsoord
voor tuberculose stelt. Het gebrek aan genoegzame hoeveelheid lucht
en licht in de ziekenkamers wordt evenwel voor een deel vergoed,
doordat de zieken bijna den geheelen dag in den grooten tuin in de
open lucht kunnen doorbrengen. Of daarvan echter het noodige gebruik
wordt gemaakt, waag ik niet te zeggen.
Vóór ik mijne brieven over Madera sluit, wil ik nog even met een
enkel woord de bijzondere hoffelijkheid en voorkomendheid vermelden
der bewoners, vooral uit de hoogere kringen. Ik heb nog in geen
land zooveel ware beleefdheid en voorkomendheid opgemerkt. Zij doen
het alles zoo eenvoudig en op zoo'n wijze, dat men zich heel niet
bezwaard gevoelt, de beleefdheden te accepteeren. Het is alsof
zij het voor eigen genoegen doen. Zonder de zoon des huizes hier
in het hotel, zouden wij zeker niet zooveel hebben kunnen zien en
doen in den korten tijd, dat wij hier zijn. Hij helpt ons in alles,
maakt plannetjes voor nieuwe tochten en begeleidt ons als wij het
wenschen. Hij bracht veertien jaren in verschillende landen door en
spreekt alle talen. Wij hebben zeer den indruk, dat hij het prettig
vindt met ons uit te gaan, maar 't kan even goed zijn, na 't geen wij
hier van anderen ondervonden, dat hij uit buitengewone voorkomendheid
dien schijn aanneemt.
Morgenochtend komt de "Saxon" en moeten wij dit heerlijke oord
verlaten. Ik ben overtuigd, dat ik steeds met een gevoel van heimwee
aan Madera zal terugdenken.