[486] Per le varie redazioni e per le relazioni che passan fra loro,
vedi H. BRANDES, _Visio S. Pauli, ein Beitrag zur Visionslitteratur mit
einem deutschen und zwei lateinischen Texten_, Halle, 1885.
[487] Il racconto varia alquanto nelle varie redazioni della Visione,
ma è in sostanza quale l'ho riferito.
[488] Una ne pubblicò P. VILLARI, _Alcune leggende e tradizioni
che illustrano la Divina Commedia_, nel t. VIII degli _Annali delle
Università toscane_, Pisa, 1866, pp. 129-33; le altre sono inedite. Per
notizie circa le versioni volgari di varie letterature, vedi D'ANCONA,
_I precursori di Dante_, Firenze, 1874, pp. 43-4, e BRANDES, _Op.
cit_., pp. 42-62.
[489] Uno studio comparativo degli Inferni immaginati dalle varie
religioni, non sarebbe certo senza interesse, e importerebbe anche
all'argomento nostro; ma tale studio non si può dire che sia stato
fatto ancora. Il libro di O. HENNE-AM-RHYN, _Das Jenseits_, Lipsia,
1881, è assai manchevole, e più è quello di O. DELEPIERRE, _L'Enfer,
Essai philosophique et historique sur les légendes de la vie future_,
Londra, 1876.
[490] Chi desiderasse conoscere un po' più da vicino i termini
della questione e le opinioni dei teologi, vegga: TEOFILO RAYNAUD,
_Heteroclita spiritualia caelestium et infernorum, Opera_, Lione,
1665-9, t. XV, pp. 429-31; VINCENZO PATUZZI, _De futuro impiorum
statu_, 2ª ediz., Venezia, 1764, lib. III, c. 12; A. BERLAGE, _Die
dogmatische Lehre von den Sakramenten und letzten Dingen_, Münster,
1864, pp. 890-902; J. BAUTZ, _Die Hölle_, Magonza, 1882, pp. 197-210, e
i numerosi scritti speciali registrati dal GRAESSE, _Bibliotheca magica
et pneumatica_, Lipsia, 1843, pp. 12-3.
[491] I _Cor_., XV, 22; cf. _Rom._, V, 19.
[492] XVI, 24.
[493] XIV, 11.
[494] _Apocalypses apocryphae_, Lipsia, 1866, pp. 84-69. Notizie
concernenti il testo greco ivi stesso, pp. XIV-XVIII. Una versione
siriaca si conserva in parecchi codici.
[495] XII, 1 sgg.
[496] _Cathemerinon_, inno V. Di questi versi molti ebbero a far
parola: vedi ROESLER, _Der katholische Dichter Aurelius Prudentius
Clemens_, Friburgo i. B., 1886, p. 455. Errava il Patuzzi quando
affermava (_Op. e loc. cit._) le parole di Prudenzio doversi intendere
solo poeticamente.
[497] Nel cap. 113 dello stesso libro si leggono quest'altre parole:
«Manebit ergo sine fine mors illa perpetua damnatorum, idest alienatio
a vita Dei, et omnibus erit ipsa communis. quaelibet homines de
varietate poenarum, de dolorum relevatione vel intermissione pro suis
humanis motibus suspicentur».
[498] _Homil in epist. ad Philip._, III, 4.
[499] _Acta sanctorum_, t. II di gennajo, p. 1011.
[500] _Opera_, Parigi, 1644, t. I, pp. 790-3.
[501] _De officiis ecclesiasticis_, lib. II, in fine.
[502] _Acta sanctorum_, t. III di marzo, p. 573.
[503] DUEMMLER, _Poetae latini aevi carolini_, t. II, p. 270. Questa
particolarità si ritrova nel racconto in prosa di Heitone; ma sparisce
dal poema che sulla Visione compose Valafredo Strabone, _ibid._, p.
314.
[504] Per le relazioni delle versioni latine e volgari, e della siriaca
col testo greco, vedi BRANDES, _Op. cit._, pp. 2 sgg., e _Ueber die
Quellen der mittelenglischen Paulus-Vision_ dello stesso, Halle, 1883
(estratto dagli _Englische Studien_, vol. VII). Il Brandes non parla
delle versioni italiane e sembra non le abbia conosciute.
[505] _Dies dominicus dies est electus, in quo gaudent angeli et
archangeli maior diebus ceteris_. (Redazione latina II pubblicata
dal BRANDES, _Op. cit._, p. 75). _Lo die della domenicha è grande da
temere e da guardare di tutte le rie opere_ ecc. (Testo pubblicato dal
VILLARI). _Lo dia del dimenge es elegutz del cal s'alegron tug li angel
e li archangel e li sant car major es de totz los autres dias_. (Testo
provenzale pubblicato dal BARTSCH, _Denkmäler der provenzalischen
Litteratur_, Stoccarda, 1856, p. 313).
[506] _I precursori di Dante_, p. 48.
[507] _Prologus in psalmos; De civitate Dei_, lib. XXII, c. 30.
[508] EISENMENGER, _Entdecktes Judenthum_, Königsberg, 1711, vol. II,
pp. 347 sgg.
[509] Cfr. DE-VIT, _Come si possa difendere la Chiesa cattolica nelle
sue preghiere pei defunti incriminate dagli eterodossi_, Prato, 1863.
Vedi pure DURAND, _Rationale divinorum officiorum_, Venezia, 1577, lib.
VII, c. 35.
[510] Illud etiam, quod Humberti Archiepiscopi, summae videlicet
auctoritatis viri, narratione cognovi, silentio tradendum esse
non arbitror. Nam cum a finibus reverteretur Apuliae, asserebat in
regionibus quae Puteolis adiacent, inter aquas nigras et foetidas,
promontorium eminere saxosum et scrupeum. Ex quibus videlicet
exhalantibus aquis consueto more teterrime videntur aviculae repente
consurgere et a vespertina sabbati hora usque ad ortum secundae feriae
solitae sunt humanis aspectibus apparere. Quo indulti temporis spatio
videntur hinc inde per montem velut solutae vinculis libere spatiari.
Alas extendunt, plumas rostro prosequente depectunt, et in quantum
datur intelligi, concessa ad tempus refrigerii se tranquillitate
resolvunt. Quae profecto volucres nec unquam videntur vesci, nec
quolibet aucupis valent ingenio capi. Dilucescente igitur matutina
secunde feriae hora, ecce magnus ad instar vulturis corvus post
praefatas aviculas incipit concavo gutture graviter crocitare. Illae
protinus sese aquis immergentes abscondunt, nec ultra videndas se
humanis oculis offerunt, donec advesperascente iam sabbati die, de
sulphurei stagni voragine rursus emergunt. Unde nonnulli perhibent
eas hominum esse animas ultricibus gehennae suppliciis deputatas.
Quae nimirum reliquo totius hebdomadae tempore cruciantur, dominico
autem die cum adiacentibus ultra citroque noctibus pro dominicae
resurrectionis gloria refrigerio potiuntur. _Epistola IX, ad Nicolaum
II pontificem maximum_. _Opera_, Parigi, 1663, t. III, p. 186.
[511] Videntur circa eumdem locum qualibet die sabbathi, circa horam
nonam, volucres in quadam valle nigrae et sulphureo fumo deturpatae,
quae ibi quiescunt per totum diem dominicum, et in vespere cum
maximo dolore et planctu recedunt, numquam nisi in sequenti sabbatho
reversurae, et descendunt in lacum ferventem. Quas quidam afflictas
animas arbitrantur vel daemones. Ap. LEIBNITZ, _Scriptores rerum
brunsvicensium_, t. II, p. 698.
[512] _Speculum historiale_, lib. XXVI, c. 62.
[513] Vedi per ciò il mio studio intitolato _Demonologia di Dante_, nel
volume seguente.
[514] _Acta sanctorum_, t. X di ottobre, pp. 566-71. Vedi addietro pp.
84 sgg.
[515] _Dialogus miraculorum_, Colonia, 1851, dist. XII, c. 14.
[516] LUZEL, _Légendes chrétiennes de la Basse-Brétagne_, Parigi, 1881,
vol. II (_Les littératures populaires de toutes les nations_, vol.
III), pp. 169-70: _Le fils du diable_.
[517] _Op. cit._, pp. XXVII-XXX. Quale sia non si rileva nemmeno
dall'analisi del GIDEL, _Étude sur une apocalypse de la Vierge Marie,
Annuaire de l'Association pour l'encouragement des études grecques en
France_, anno V (1871), pp. 92 sgg.
[518] Vedi nel volume seguente il già citato studio _Demonologia di
Dante_.
[519] JUBINAL, _La légende latine de S. Brandaines, avec une traduction
inédite en prose et en poésie romanes_, Parigi, 1836; SCHROEDER,
_Sanct Brandan, ein lateinischer und drei deutsche Texte_, Erlangen,
1871; FRANCISQUE-MICHEL, _Les voyages merveilleux de saint Brandan_,
Parigi, 1878 ecc. Com'è naturale, le varie versioni e redazioni
non concordano sempre nei particolari. In una versione tedesca, la
pena assegnata a Giuda nei giorni di refrigerio è molto più aspra:
l'apostolo traditore gela nell'una metà del corpo, abbrucia nell'altra
ecc. (SCHROEDER, _Op. cit._, p. 178). In una delle versioni francesi
crescono e si moltiplicano i tormenti a cui soggiace il dannato sei
giorni della settimana; ma si moltiplicano pure e si prolungano i
riposi: egli ha alleviamento di pena per quindici giorni a Natale, e
tutte le feste della Madonna (MICHEL, _Op. cit._, pp. 63 sgg.). Nella
versione italiana pubblicata dal VILLARI (_Op. cit._, p. 149) Giuda ha
alleviamento anche il dì d'Ognissanti; ma brucia sulla pietra che lo
regge in mezzo all'onde.
[520] Il racconto dell'_Image du monde_ è riferito dal DU MÉRIL,
_Poésies populaires latines du moyen âge_, Parigi, 1847, pp. 337-40. Si
tratta propriamente della redazione rimaneggiata del poema. Vedi FANT,
_L'Image du monde, poème inédit du milieu du XIIIe siècle_, Upsala,
1886, p. 26.
[521] _Op. cit._, pp. 236 sgg.
[522] Cod. L, II, 14 della Nazionale di Torino, f. 360 _r_ e _v_.
[523] DUNLOP-LIEBRECHT, _Geschichte der Prosadichtungen_, Berlino,
1851, pp. 128; _History of Prose Fiction_, nuova ediz., Londra, 1888,
vol. I, p. 305.
[524] _Histoire littéraire de la France_, t. XXV, p. 595.
[525] Epistola X, in JAFFÈ, _Monumenta Moguntina, Bibliotheca rerum
Germanicarum_, t. III, Berlino, 1866, pp. 56-7.
[526] Ap. PERTZ, _Monumenta Germaniae, Scriptores_, t. V, p. 458.
[527] Cum autem modicum precederent, uiderunt domum mirabiliter
ornatam, cuius parietes et omnes structure ex auro erant et argento et
ex omnibus lapidum preciosorum generibus; sed fenestre ibj non erant
nec hostium, tamen omnes qui intrare uolebant intrabant. Erat uero
domus intus tam splendida ac si non dico unus sol sed quasi ibi soles
multi splenderent. Verum ipsa domus erat ampla nimis atque rotunda,
multis columpnis fulta, et cum auro et lapidibus preciosis totum
corpus eius uestibulum erat stratum. Cum autem illa anima in talibus
delectaretur edificijs, circumspiciens uidit unum sedile aureum cum
gemmis et serico et omnibus ornamentis ornatum, et uidit dominum regem
Chomarcum in ipso throno sedere talibus uestimentis uestitum, qualibet
nec ipse nec aliquis regum terre umquam uestiri potuit. Dum ipsa igitur
admirans aliquantulum staret, uenerunt plurimi cum muneribus in illam
domum ad regem, et illi singuli offerebant cum gaudio munera sua. Et
cum diucius ante dominum suum regem starent (erat enim dominus eius,
dum uterque uiueret), uenerunt multi sacerdotes et leuite, uestiti
sollempniter sicut ad missam cum sericis casulis et ceteris ornatibus
ualde bonis, et ornabatur undique regia domus mirabili ornamento.
Ponebant etiam ciphos et calices aureos et argenteos et eburneas
pixides supra paxillos et tabulas, et sic domus ornabatur, ita ut, si
maior gloria in regno dei non esset, ista sufficere posset. Omnes ergo
illi qui ministrabant uenientes ante regem, coram eo genua flectebant
dicentes ‘Labores manuum t[uarum] qui mand[ucabis] beatus es, et bene
tibi erit’. Tunc anima dixit ad angelum ‘Miror, mi domine, unde huic
domino meo tot ministri, inter quos nec unum de suis, dum esset in
corpore, possum cognoscere’. ‘Non sunt isti (ait angelus) de eius
familia, quam habebat cum esset in corpore. Nonne audis (ait), quomodo
isti clamant dicentes labores ma[nuum] t[uarum] qui m[anducabis] beatus
es et bene tibi erit? Isti enim quos tu uides omnes sunt pauperes
Christi et peregrini, quibus ipse rex largiebatur bona temporalia
dum illic esset in corpore, et ideo per manus ipsorum retribuitur
ei merces eterna hic sine fine’. ‘Vellem (ait anima) scire, si iste
dominus meus rex passus est umquam tormenta, postquam relicto corpore
uenit ad requiem’. ‘Passus est (ait angelus) et cottidie patitur ed
adhuc pacietur’. Et adiunxit ‘Prestolemur paululum et uidebimus eius
tormentum’. Et cum non diu expectarent, obscurata est domus, et omnes
habitatores eius illico contristati sunt, et contristatus est rex,
flensque surrexit et exiuit. Cumque illa anima sequeretur eum, uidit
hanc multitudinem, quam intus antea uiderat, expansis in celum manibus
deuotissime deprecantem deum atque dicentem ‘Domine deus, sicut uis
et scis, miserere serui tui!’ Et respiciens uidit ipsum regem in
igne usque ad umbilicum et ab umbilico sursum cilicio indutum. Ait
autem anima ad angelum ‘Quam diu ista anima hoc pacietur?’ Et angelus
‘Cottidie per trium horarum patitur spacium et per spacia XX et unius
requiescit horarum’. ‘Domine (inquit anima) quare hijs et non alijs
dignus iudicatur supplicijs?’ Angelus respondit ‘Ideo ignem patitur
usque ad umbilicum quia legittimi coniugij maculauit sacramentum; et
ab umbilico sursum patitur cilicium quia iussit interficere comitem
iuxta sanctum Patricium et preuaricatus est iusiurandum. Exceptis
hijs duobus cuncta eius crimina sunt remissa quo ad culpam et penam’.
_Visio Tnugdali_, ed. Schade, Halle, 1869, pp. 17-8. Il luogo, dove
Tundalo trova l'anima del re Comarco, è, a dir vero, una specie di
luogo intermedio fra il Purgatorio e il Paradiso, o, se così piace,
un secondo Purgatorio, dove sono molte delizie, e dove _habitant boni
non valde, qui de inferni cruciatibus erepti nondum merentur sanctorum
consorcio coniungi_. Ricorderò che un luogo di consimile natura ammise
pure il BELLARMINO, _De Purgatorio_, l. II, c. 7.
[528] BARZABAN-MÉON, _Fabliaux et contes_, Parigi, 1808, vol. III, p.
128.
[529] Vedi ancora la citata edizione della _Visio Tnugdali_ a p. 24.
[530] Vedi intorno ad essa G. PARIS, _La légende de Trajan_, nel fasc.
XXXV della _Bibliothèque de l'École des hautes études_, 1878, pp.
261-98, e il mio libro _Roma nella memoria e nelle immaginazioni del
medio evo_, Torino 1882-8, vol. II, pp. 1 sgg.
[531] _De origine animae_, I, 10.
[532] SAN PIER DAMIANO, _Vita S. Odilonis, Opera_, ediz. cit., t. II,
p. 183.
[533] _Op. cit._, dist. XII, c. 23: vedi anche dist. I, c. 32.
[534] _Roma nella mem. e nelle immag. del m. e._, vol. II, pp. 41-2 _n_.
[535] DU MÉRIL, _Poésies populaires latines antérieures au douzième
siècle_, Parigi, 1843, p. 213.
[536] BARBAZAN-MÉON, _Op. cit._, vol. III, p. 282.
[537] SAN TOMMASO chiama la opinione contraria _opinio praesumptuosa,
utpote sanctorum dictis contraria, et vana, nulla auctoritate fulta et
nihilominus irrationalis. Summa theol., Suppl._, q. 71, a. 5.
[538] _In quadragesima, sermones in psalmum_ XC, _sermo_ VIII.
[539] _Inf._, V, 72, 140-1; VI, 58-9; VII, 36.
[540] _Inf._, XX, 19-30.
[541] _Inf._, IV, 7-21.
[542] _Inf._, V, 31, 44-5, 96.
[543] _Inf._, VI, 7-9, 20-1.
[544] _Inf._, XXII, 22-4.
[545] _Inf._, IX, 97-9.
[546] _Inf._, VI, 103-11.
[547] OZANAM, _Dante et la philosophie catholique au treizième siècle_,
Parigi, 1845, p. 345; D'ANCONA, _Op. cit._, p. 45. Gli è cosa degna
di nota che nella versione siriaca dell'_apocalypsis_ greca è menzione
di dannati i quali non furono propriamente nè giusti, nè peccatori, ma
consumarono la vita in neghittosa spensieratezza, simili molto alla
setta de' cattivi
A Dio spiacenti ed a' nemici sui.
Ci son buone ragioni per credere che questa particolarità fosse già
nel testo greco, e non è fuor del possibile che essa passasse in alcuna
versione latina, ora perduta, ma conosciuta da Dante