NOTE:

[486] Per le varie redazioni e per le relazioni che passan fra loro,

vedi H. BRANDES, _Visio S. Pauli, ein Beitrag zur Visionslitteratur mit

einem deutschen und zwei lateinischen Texten_, Halle, 1885.

[487] Il racconto varia alquanto nelle varie redazioni della Visione,

ma è in sostanza quale l'ho riferito.

[488] Una ne pubblicò P. VILLARI, _Alcune leggende e tradizioni

che illustrano la Divina Commedia_, nel t. VIII degli _Annali delle

Università toscane_, Pisa, 1866, pp. 129-33; le altre sono inedite. Per

notizie circa le versioni volgari di varie letterature, vedi D'ANCONA,

_I precursori di Dante_, Firenze, 1874, pp. 43-4, e BRANDES, _Op.

cit_., pp. 42-62.

[489] Uno studio comparativo degli Inferni immaginati dalle varie

religioni, non sarebbe certo senza interesse, e importerebbe anche

all'argomento nostro; ma tale studio non si può dire che sia stato

fatto ancora. Il libro di O. HENNE-AM-RHYN, _Das Jenseits_, Lipsia,

1881, è assai manchevole, e più è quello di O. DELEPIERRE, _L'Enfer,

Essai philosophique et historique sur les légendes de la vie future_,

Londra, 1876.

[490] Chi desiderasse conoscere un po' più da vicino i termini

della questione e le opinioni dei teologi, vegga: TEOFILO RAYNAUD,

_Heteroclita spiritualia caelestium et infernorum, Opera_, Lione,

1665-9, t. XV, pp. 429-31; VINCENZO PATUZZI, _De futuro impiorum

statu_, 2ª ediz., Venezia, 1764, lib. III, c. 12; A. BERLAGE, _Die

dogmatische Lehre von den Sakramenten und letzten Dingen_, Münster,

1864, pp. 890-902; J. BAUTZ, _Die Hölle_, Magonza, 1882, pp. 197-210, e

i numerosi scritti speciali registrati dal GRAESSE, _Bibliotheca magica

et pneumatica_, Lipsia, 1843, pp. 12-3.

[491] I _Cor_., XV, 22; cf. _Rom._, V, 19.

[492] XVI, 24.

[493] XIV, 11.

[494] _Apocalypses apocryphae_, Lipsia, 1866, pp. 84-69. Notizie

concernenti il testo greco ivi stesso, pp. XIV-XVIII. Una versione

siriaca si conserva in parecchi codici.

[495] XII, 1 sgg.

[496] _Cathemerinon_, inno V. Di questi versi molti ebbero a far

parola: vedi ROESLER, _Der katholische Dichter Aurelius Prudentius

Clemens_, Friburgo i. B., 1886, p. 455. Errava il Patuzzi quando

affermava (_Op. e loc. cit._) le parole di Prudenzio doversi intendere

solo poeticamente.

[497] Nel cap. 113 dello stesso libro si leggono quest'altre parole:

«Manebit ergo sine fine mors illa perpetua damnatorum, idest alienatio

a vita Dei, et omnibus erit ipsa communis. quaelibet homines de

varietate poenarum, de dolorum relevatione vel intermissione pro suis

humanis motibus suspicentur».

[498] _Homil in epist. ad Philip._, III, 4.

[499] _Acta sanctorum_, t. II di gennajo, p. 1011.

[500] _Opera_, Parigi, 1644, t. I, pp. 790-3.

[501] _De officiis ecclesiasticis_, lib. II, in fine.

[502] _Acta sanctorum_, t. III di marzo, p. 573.

[503] DUEMMLER, _Poetae latini aevi carolini_, t. II, p. 270. Questa

particolarità si ritrova nel racconto in prosa di Heitone; ma sparisce

dal poema che sulla Visione compose Valafredo Strabone, _ibid._, p.

314.

[504] Per le relazioni delle versioni latine e volgari, e della siriaca

col testo greco, vedi BRANDES, _Op. cit._, pp. 2 sgg., e _Ueber die

Quellen der mittelenglischen Paulus-Vision_ dello stesso, Halle, 1883

(estratto dagli _Englische Studien_, vol. VII). Il Brandes non parla

delle versioni italiane e sembra non le abbia conosciute.

[505] _Dies dominicus dies est electus, in quo gaudent angeli et

archangeli maior diebus ceteris_. (Redazione latina II pubblicata

dal BRANDES, _Op. cit._, p. 75). _Lo die della domenicha è grande da

temere e da guardare di tutte le rie opere_ ecc. (Testo pubblicato dal

VILLARI). _Lo dia del dimenge es elegutz del cal s'alegron tug li angel

e li archangel e li sant car major es de totz los autres dias_. (Testo

provenzale pubblicato dal BARTSCH, _Denkmäler der provenzalischen

Litteratur_, Stoccarda, 1856, p. 313).

[506] _I precursori di Dante_, p. 48.

[507] _Prologus in psalmos; De civitate Dei_, lib. XXII, c. 30.

[508] EISENMENGER, _Entdecktes Judenthum_, Königsberg, 1711, vol. II,

pp. 347 sgg.

[509] Cfr. DE-VIT, _Come si possa difendere la Chiesa cattolica nelle

sue preghiere pei defunti incriminate dagli eterodossi_, Prato, 1863.

Vedi pure DURAND, _Rationale divinorum officiorum_, Venezia, 1577, lib.

VII, c. 35.

[510] Illud etiam, quod Humberti Archiepiscopi, summae videlicet

auctoritatis viri, narratione cognovi, silentio tradendum esse

non arbitror. Nam cum a finibus reverteretur Apuliae, asserebat in

regionibus quae Puteolis adiacent, inter aquas nigras et foetidas,

promontorium eminere saxosum et scrupeum. Ex quibus videlicet

exhalantibus aquis consueto more teterrime videntur aviculae repente

consurgere et a vespertina sabbati hora usque ad ortum secundae feriae

solitae sunt humanis aspectibus apparere. Quo indulti temporis spatio

videntur hinc inde per montem velut solutae vinculis libere spatiari.

Alas extendunt, plumas rostro prosequente depectunt, et in quantum

datur intelligi, concessa ad tempus refrigerii se tranquillitate

resolvunt. Quae profecto volucres nec unquam videntur vesci, nec

quolibet aucupis valent ingenio capi. Dilucescente igitur matutina

secunde feriae hora, ecce magnus ad instar vulturis corvus post

praefatas aviculas incipit concavo gutture graviter crocitare. Illae

protinus sese aquis immergentes abscondunt, nec ultra videndas se

humanis oculis offerunt, donec advesperascente iam sabbati die, de

sulphurei stagni voragine rursus emergunt. Unde nonnulli perhibent

eas hominum esse animas ultricibus gehennae suppliciis deputatas.

Quae nimirum reliquo totius hebdomadae tempore cruciantur, dominico

autem die cum adiacentibus ultra citroque noctibus pro dominicae

resurrectionis gloria refrigerio potiuntur. _Epistola IX, ad Nicolaum

II pontificem maximum_. _Opera_, Parigi, 1663, t. III, p. 186.

[511] Videntur circa eumdem locum qualibet die sabbathi, circa horam

nonam, volucres in quadam valle nigrae et sulphureo fumo deturpatae,

quae ibi quiescunt per totum diem dominicum, et in vespere cum

maximo dolore et planctu recedunt, numquam nisi in sequenti sabbatho

reversurae, et descendunt in lacum ferventem. Quas quidam afflictas

animas arbitrantur vel daemones. Ap. LEIBNITZ, _Scriptores rerum

brunsvicensium_, t. II, p. 698.

[512] _Speculum historiale_, lib. XXVI, c. 62.

[513] Vedi per ciò il mio studio intitolato _Demonologia di Dante_, nel

volume seguente.

[514] _Acta sanctorum_, t. X di ottobre, pp. 566-71. Vedi addietro pp.

84 sgg.

[515] _Dialogus miraculorum_, Colonia, 1851, dist. XII, c. 14.

[516] LUZEL, _Légendes chrétiennes de la Basse-Brétagne_, Parigi, 1881,

vol. II (_Les littératures populaires de toutes les nations_, vol.

III), pp. 169-70: _Le fils du diable_.

[517] _Op. cit._, pp. XXVII-XXX. Quale sia non si rileva nemmeno

dall'analisi del GIDEL, _Étude sur une apocalypse de la Vierge Marie,

Annuaire de l'Association pour l'encouragement des études grecques en

France_, anno V (1871), pp. 92 sgg.

[518] Vedi nel volume seguente il già citato studio _Demonologia di

Dante_.

[519] JUBINAL, _La légende latine de S. Brandaines, avec une traduction

inédite en prose et en poésie romanes_, Parigi, 1836; SCHROEDER,

_Sanct Brandan, ein lateinischer und drei deutsche Texte_, Erlangen,

1871; FRANCISQUE-MICHEL, _Les voyages merveilleux de saint Brandan_,

Parigi, 1878 ecc. Com'è naturale, le varie versioni e redazioni

non concordano sempre nei particolari. In una versione tedesca, la

pena assegnata a Giuda nei giorni di refrigerio è molto più aspra:

l'apostolo traditore gela nell'una metà del corpo, abbrucia nell'altra

ecc. (SCHROEDER, _Op. cit._, p. 178). In una delle versioni francesi

crescono e si moltiplicano i tormenti a cui soggiace il dannato sei

giorni della settimana; ma si moltiplicano pure e si prolungano i

riposi: egli ha alleviamento di pena per quindici giorni a Natale, e

tutte le feste della Madonna (MICHEL, _Op. cit._, pp. 63 sgg.). Nella

versione italiana pubblicata dal VILLARI (_Op. cit._, p. 149) Giuda ha

alleviamento anche il dì d'Ognissanti; ma brucia sulla pietra che lo

regge in mezzo all'onde.

[520] Il racconto dell'_Image du monde_ è riferito dal DU MÉRIL,

_Poésies populaires latines du moyen âge_, Parigi, 1847, pp. 337-40. Si

tratta propriamente della redazione rimaneggiata del poema. Vedi FANT,

_L'Image du monde, poème inédit du milieu du XIIIe siècle_, Upsala,

1886, p. 26.

[521] _Op. cit._, pp. 236 sgg.

[522] Cod. L, II, 14 della Nazionale di Torino, f. 360 _r_ e _v_.

[523] DUNLOP-LIEBRECHT, _Geschichte der Prosadichtungen_, Berlino,

1851, pp. 128; _History of Prose Fiction_, nuova ediz., Londra, 1888,

vol. I, p. 305.

[524] _Histoire littéraire de la France_, t. XXV, p. 595.

[525] Epistola X, in JAFFÈ, _Monumenta Moguntina, Bibliotheca rerum

Germanicarum_, t. III, Berlino, 1866, pp. 56-7.

[526] Ap. PERTZ, _Monumenta Germaniae, Scriptores_, t. V, p. 458.

[527] Cum autem modicum precederent, uiderunt domum mirabiliter

ornatam, cuius parietes et omnes structure ex auro erant et argento et

ex omnibus lapidum preciosorum generibus; sed fenestre ibj non erant

nec hostium, tamen omnes qui intrare uolebant intrabant. Erat uero

domus intus tam splendida ac si non dico unus sol sed quasi ibi soles

multi splenderent. Verum ipsa domus erat ampla nimis atque rotunda,

multis columpnis fulta, et cum auro et lapidibus preciosis totum

corpus eius uestibulum erat stratum. Cum autem illa anima in talibus

delectaretur edificijs, circumspiciens uidit unum sedile aureum cum

gemmis et serico et omnibus ornamentis ornatum, et uidit dominum regem

Chomarcum in ipso throno sedere talibus uestimentis uestitum, qualibet

nec ipse nec aliquis regum terre umquam uestiri potuit. Dum ipsa igitur

admirans aliquantulum staret, uenerunt plurimi cum muneribus in illam

domum ad regem, et illi singuli offerebant cum gaudio munera sua. Et

cum diucius ante dominum suum regem starent (erat enim dominus eius,

dum uterque uiueret), uenerunt multi sacerdotes et leuite, uestiti

sollempniter sicut ad missam cum sericis casulis et ceteris ornatibus

ualde bonis, et ornabatur undique regia domus mirabili ornamento.

Ponebant etiam ciphos et calices aureos et argenteos et eburneas

pixides supra paxillos et tabulas, et sic domus ornabatur, ita ut, si

maior gloria in regno dei non esset, ista sufficere posset. Omnes ergo

illi qui ministrabant uenientes ante regem, coram eo genua flectebant

dicentes ‘Labores manuum t[uarum] qui mand[ucabis] beatus es, et bene

tibi erit’. Tunc anima dixit ad angelum ‘Miror, mi domine, unde huic

domino meo tot ministri, inter quos nec unum de suis, dum esset in

corpore, possum cognoscere’. ‘Non sunt isti (ait angelus) de eius

familia, quam habebat cum esset in corpore. Nonne audis (ait), quomodo

isti clamant dicentes labores ma[nuum] t[uarum] qui m[anducabis] beatus

es et bene tibi erit? Isti enim quos tu uides omnes sunt pauperes

Christi et peregrini, quibus ipse rex largiebatur bona temporalia

dum illic esset in corpore, et ideo per manus ipsorum retribuitur

ei merces eterna hic sine fine’. ‘Vellem (ait anima) scire, si iste

dominus meus rex passus est umquam tormenta, postquam relicto corpore

uenit ad requiem’. ‘Passus est (ait angelus) et cottidie patitur ed

adhuc pacietur’. Et adiunxit ‘Prestolemur paululum et uidebimus eius

tormentum’. Et cum non diu expectarent, obscurata est domus, et omnes

habitatores eius illico contristati sunt, et contristatus est rex,

flensque surrexit et exiuit. Cumque illa anima sequeretur eum, uidit

hanc multitudinem, quam intus antea uiderat, expansis in celum manibus

deuotissime deprecantem deum atque dicentem ‘Domine deus, sicut uis

et scis, miserere serui tui!’ Et respiciens uidit ipsum regem in

igne usque ad umbilicum et ab umbilico sursum cilicio indutum. Ait

autem anima ad angelum ‘Quam diu ista anima hoc pacietur?’ Et angelus

‘Cottidie per trium horarum patitur spacium et per spacia XX et unius

requiescit horarum’. ‘Domine (inquit anima) quare hijs et non alijs

dignus iudicatur supplicijs?’ Angelus respondit ‘Ideo ignem patitur

usque ad umbilicum quia legittimi coniugij maculauit sacramentum; et

ab umbilico sursum patitur cilicium quia iussit interficere comitem

iuxta sanctum Patricium et preuaricatus est iusiurandum. Exceptis

hijs duobus cuncta eius crimina sunt remissa quo ad culpam et penam’.

_Visio Tnugdali_, ed. Schade, Halle, 1869, pp. 17-8. Il luogo, dove

Tundalo trova l'anima del re Comarco, è, a dir vero, una specie di

luogo intermedio fra il Purgatorio e il Paradiso, o, se così piace,

un secondo Purgatorio, dove sono molte delizie, e dove _habitant boni

non valde, qui de inferni cruciatibus erepti nondum merentur sanctorum

consorcio coniungi_. Ricorderò che un luogo di consimile natura ammise

pure il BELLARMINO, _De Purgatorio_, l. II, c. 7.

[528] BARZABAN-MÉON, _Fabliaux et contes_, Parigi, 1808, vol. III, p.

128.

[529] Vedi ancora la citata edizione della _Visio Tnugdali_ a p. 24.

[530] Vedi intorno ad essa G. PARIS, _La légende de Trajan_, nel fasc.

XXXV della _Bibliothèque de l'École des hautes études_, 1878, pp.

261-98, e il mio libro _Roma nella memoria e nelle immaginazioni del

medio evo_, Torino 1882-8, vol. II, pp. 1 sgg.

[531] _De origine animae_, I, 10.

[532] SAN PIER DAMIANO, _Vita S. Odilonis, Opera_, ediz. cit., t. II,

p. 183.

[533] _Op. cit._, dist. XII, c. 23: vedi anche dist. I, c. 32.

[534] _Roma nella mem. e nelle immag. del m. e._, vol. II, pp. 41-2 _n_.

[535] DU MÉRIL, _Poésies populaires latines antérieures au douzième

siècle_, Parigi, 1843, p. 213.

[536] BARBAZAN-MÉON, _Op. cit._, vol. III, p. 282.

[537] SAN TOMMASO chiama la opinione contraria _opinio praesumptuosa,

utpote sanctorum dictis contraria, et vana, nulla auctoritate fulta et

nihilominus irrationalis. Summa theol., Suppl._, q. 71, a. 5.

[538] _In quadragesima, sermones in psalmum_ XC, _sermo_ VIII.

[539] _Inf._, V, 72, 140-1; VI, 58-9; VII, 36.

[540] _Inf._, XX, 19-30.

[541] _Inf._, IV, 7-21.

[542] _Inf._, V, 31, 44-5, 96.

[543] _Inf._, VI, 7-9, 20-1.

[544] _Inf._, XXII, 22-4.

[545] _Inf._, IX, 97-9.

[546] _Inf._, VI, 103-11.

[547] OZANAM, _Dante et la philosophie catholique au treizième siècle_,

Parigi, 1845, p. 345; D'ANCONA, _Op. cit._, p. 45. Gli è cosa degna

di nota che nella versione siriaca dell'_apocalypsis_ greca è menzione

di dannati i quali non furono propriamente nè giusti, nè peccatori, ma

consumarono la vita in neghittosa spensieratezza, simili molto alla

setta de' cattivi

A Dio spiacenti ed a' nemici sui.

Ci son buone ragioni per credere che questa particolarità fosse già

nel testo greco, e non è fuor del possibile che essa passasse in alcuna

versione latina, ora perduta, ma conosciuta da Dante

Miti, leggende e superstizioni del Medio Evo, vol. I · 第 35 / 46 题