Al la historio de la provoj de lingvoj tutmondaj de Leibniz ĝis la
nuna tempo
Publika parolado, havita en la Nurnberga klubo de instruistoj la
11an de Novembro 1884 de L. _Einstein_[1]
Jam de 200 jaroj kun rilate malgrandaj interrompoj estis farataj
provoj krei lingvon internacian, kaj la deziro de komuna lingvo por
ĉiuj homoj estis esprimita eĉ jam antaŭ pli ol 2000 jaroj de la
profeto Zefanja. Tiu ĉi deziro havas ankaŭ tre gravan fundamenton;
ĉar de ĉiam la babilona konfuzo de lingvoj estis granda malhelpo
al la spirita komunikiĝo inter la nacioj. En nia tempo, kiam la
interkomunikiĝo de la popoloj per la telegrafoj, vaporŝipoj kaj
fervojoj grandiĝis en maniero neniam supozita, ankaŭ la ellernado
de la lingvoj de ĉiuj tiuj ĉi popoloj fariĝis bezono de la bone
edukitaj kaj precipe de la komercistoj; sed tiu ĉi lernado estas
tiel malfacila kaj tempon deprenanta, ke ĝi pleje devas esti farata
kun perdo por la aliaj regionoj de scienco, kaj tial la postulado de
unu lingvo komuna, akceptita de ĉiuj edukitaj homoj, anstataŭanta
ĉiujn aliajn fremdajn lingvojn, montras sin des pli pravigita. Oni
povus tial atendi, ke tia elpenso estos de la homaro akceptita kun
la plej granda plezuro! Sed tiu ĉi ideo entute en la publiko ne
estas tiel hejme, kiel ĝi devus esti, kontraŭe, ni renkontas, eĉ
en sferoj, kie ni devus ĝin atendi la plej malmulte, antaŭ ĉio la
antaŭjuĝon, ke enkonduki unu lingvon por ĉiuj homoj estas simple
afero neebla. Tamen la argumentoj, per kiuj oni kontraŭ tio ĉi
batalas, estas aluzeblaj nur por lingvoj naturaj kaj neniel por
lingvo arta, kiun oni devas rigardi nur kiel arte laŭ la modeloj
de la lingvoj naturaj kreitan »elekton de la plej bona«. Cetere
mi trovis, ke vera kompreno de tiu ĉi objekto nur tiam povas esti
atingita kun utilo, kiam ni antaŭe okupos nin iom je la preparaj
laboroj, kiuj antaŭiris al la nuna sistemo de lingvo tutmonda.
Tie ĉi ne estas al mi eble doni detalan priskribon de tiuj ĉi
ĉirkaŭ 60 provoj; estas sufiĉe, se ni nur enkomune vidos, kio ĉio
estis farita en tiu ĉi rilato, kaj kiajn rimedojn oni ĉiufoje volis
uzi, por ĉiujn homojn lingve unuigi. Dume el ĉiuj tiuj ĉi penoj
montriĝas la instruo, kiu ankaŭ en aliaj aferoj pruviĝas, ke la
grandajn verojn oni atingas ne per tre malgranda kosto, sed ke al
tio, kion oni fine konfesas kiel »mirinde simpla«, oni proksimiĝis
ĉiam per malrapidaj kaj malfacilaj flankaj vojoj nur iom post iom
kaj paŝo post paŝo.
Oni vidas ordinare en _Leibniz_ la patron de la »ideo de lingvo
tutmonda«; tiu ĉi publikigis sian ideon pri la »Pazigrafio aŭ
la arto fari sin komprenebla per komunaj skribaj signoj al ĉiuj
nacioj de la tero, en kiaj ajn malegalaj lingvoj ili parolas, se ili
nur konas tiujn ĉi komunajn signojn« la unuan fojon en la jaro
1666 en latina disertacio (Dissertatio de arte combinatoria, Lipsiae
1666). Tiu ĉi ideo ankaŭ okupis la grandan pensanton ĝis la fino
de lia vivo, kvankam li en tio ĉi venis al nenio, krom senfruktaj
iniciatoj. Tamen oni povas jam la hieroglifojn rigardi kiel specon de
pazigrafio, kiel ankaŭ la ĥinajn signojn de skribado, kiujn uzas
pli ol triono de la tuta homaro, malgraŭ iliaj preskaŭ nevenkeblaj
malfacilaĵoj. Ĉar tiu ĉi idea skribado, konsistanta el ĉirkaŭ 40
000 signoj, en kiu per unu komuna simbola signo estas esprimata tiu
sama penso aŭ komprenaĵo, kiu, estante elparolata, en ĉiu lingvo
sonus alie, povas tial esti legata en ĉiu lingvo, kaj la Ĥino tial
ankaŭ legas siajn skribajn signojn ĉiam en sia dialekto, kaj la
aliaj popoloj de Azio legas tiujn samajn signojn en ilia lingvo.
Tiuj ĉi popoloj reciproke sin tiel ne komprenas per sia lingvo,
sed komprenas sin per sia skribado, oni povus diri, per la Azia
pazigrafio[2].
Tiaj kredeble estis la konsideroj, kiuj jam en la jaro 1668 igis
la episkopon John _Wilkins_[3] eldoni sian grandiozan pazigrafian
provon, kiun prezentas al ni en bonega maniero Max Müller en la 2a
volumo de siaj »Lekcioj pri la scienco de la lingvo«, el kiuj ni
vidas, ke tie la ideoj kun siaj signoj estis orditaj laŭ specoj kaj
dividitaj en klasojn, tiel ke de la komuna oni venadis al la aparta
kaj de tie ĉi per ĉiam pli precizaj specialigadoj oni venadis fine
al la plej speciala, kion oni volis esprimi en tia maniero.
Sed jam Leibniz esprimas sin malfavore pri ĝi pro la multego da
signoj kaj pro la malfacileco de ilia uzado por la intencita celo,
kaj Max Müller mem montras al ni, kiel Wilkins fine, kvazaŭ
kondukita de natura instinkto, venis al la vera, nome al »lingvo
vorta«, kaj tiun ĉi vojon oni devus nur iri plu, por ŝpari al la
homaro ducentjaran vanan penadon kun fantomo pazigrafia.
Sed kiel eĉ tia granda pensanto, kiel Leibniz, sin movadis ankoraŭ
en mallumaj antaŭsentadoj, oni vidas el tio, ke li ankoraŭ eĉ
ne povis klare sin esprimi pri sia ideo de lingvo tutmonda; ĉar
li diris pri la laboroj de Wilkins kaj de _Dalgarno_, ke la ĉefa
afero, kiu tie ĉi estas bezona, la eltrovo de komunaj signoj por
ĉiu objekto kaj ĉiu ideo, al ili ankoraŭ ne prosperis. Tiaj signoj
laŭ lia opinio devis esti similaj je la signoj de la algebro, kaj
ŝajnis al li necese, se oni volis tute atingi la celon, elpensi
ion en la maniero de alfabeto de la homaj pensoj[4], el kio cetere
Immanuel Niethammer (1808) volas tiri la konkludon, ke Leibniz per
tio ĉi jam pensis »fonetikan lingvon vortan«.
Jam antaŭ Wilkins D-ro Joh. Joach. _Becher_ (1661) proponis numeri
la vortojn de tuta vortaro kaj tiujn ĉi nombrojn uzi kiel komunan
lingvon de skribado. Sed sendube estas pruvite, ke nur de la tempo
de Leibniz la ideo krei pazigrafion ricevis dece radikojn kaj okupis
parte apartajn instruitulojn, parte instruitajn akademiojn kaj
registarojn. En Germanujo, Francujo, Anglujo, Hispanujo, Hungarujo,
Rusujo, Danujo k. c. estis faritaj multaj provoj kaj proponoj por la
atingo de tiu ĉi celo, kaj ankoraŭ en la jaro 1811 la akademio de
sciencoj en Kopenhago difinis premion por la plej bona prezento de
facila kaj praktike efektivigebla pazigrafio.
Sed tiel same kiel Wilkins kaj Dalgarno, ne venis al la celo ankaŭ
Anastasius _Kirchner_ (1665), Peter _Porele_ (1667) aŭ Joh.
_Upperdorf_ (1679-80), ankaŭ Andreas _Müller_ (1681), kiu havis la
intencon krei universalan lingvon, fonditan sur la Ĥina lingvo kaj
ĝiaj signoj de skribado, kaj ne pli bone prosperis al Joh. Caramuel
von _Lobkowitz_ (1687), kiel ankaŭ al lia antaŭiranto la jezuito
_Besuier_ (1684), aŭ al lia postiranto David _Solbrig_ (1725). En la
jaro 1772 la Hungaro Kalmar de _Taboltzafö_ en sia verko reduktis
la tutan sumon de la homaj ideoj al ĉirkaŭ 500 fundamentaj kaj
komunaj, ĉe kio li uzis skribajn signojn de ĉiuj popoloj, sed
precipe Malabarajn. Tiu ĉi universala signa skribado, kiu sekve
prave portis la nomon »pazigrafio«, estis tamen tiel malfacila, ke
nur la senlaca Boyle povis ĝin tute ekposedi.
Post tiu ĉi verko sekvis ankoraŭ multaj, kiel ekzemple de Chr. G.
_Berger_ »Plan zu einer allgemeinen Rede- und Schriftsprache für
alle Nationen« (Berlin 1779) kaj _Delormel_ (1795), la pazigrafio de
_Vater_ (Wien 1795), la pazigrafio de M. de _Maimieux_ (Paris 1797),
kiu ankaŭ estas fondita sur la numerado de la vortoj, kiel ankaŭ en
tiu sama tempo M. _Budet_ kaj M. _Chambry_.
Ĉiuj tiuj ĉi havis nenian sukceson, ĝis en la jaro 1796 la glora
instruisto de surdamutuloj, _Sicard_, kun granda pompo antaŭanoncis
oportunan pazigrafion, kiu, atendita kun granda senpacienco, estis
eldonita en la oficejo de pazigrafio en Parizo en la lingvoj Germana
kaj Franca du jarojn post ĝia antaŭanonco. Kvankam li certigis,
ke li bezonas nur 12 signojn, nomitajn »gamoj«, li tamen uzis da
ili multe pli multe, por ordigi multajn vortojn, helpajn verbojn
kaj ideojn, kiujn li dividis en 3 ĉefajn apartaĵojn kaj poste
ankoraŭ en klasojn kaj subklasojn, kaj al kiuj estis ankoraŭ
bezonaj diversaj linioj kaj punktoj. La vortaro servas al ĉiu en
lia propra lingvo, sed estas en sia konstruo tre vasta, kaj kiel ajn
genia la sistemo estas--ĉar nenia havis tian difinitecon--, ankaŭ
tie ĉi la ellernado kostis multan kaj grandan laboradon.
Post tio ĉi la bone konata en sferoj pedagogaj lingvisto _Wolke_[5],
profesoro de la universitato en S. Peterburgo, publikigis en la
jaro 1797 en Dessaŭ sian propran elpenson de interkomunikiĝa
skriba lingvo, kiu konsistis en tio, ke ĉiu lingvo postulis
apartan leksikonon, kiu devis enhavi ĉiun vorton kun ĝiaj formoj
deklinaciaj kaj konjugaciaj; la vortoj sur ĉiu paĝo estis numeritaj
per 1, 2, 3 k. c., kaj al ĉiuj sur la flanko estis aldonitaj la
nombroj de la paĝoj kaj numeroj, sub kiuj tiu sama vorto estas
trovebla en ĉiuj aliaj vortaroj. Oni tiel en kiu ajn dezirita lingvo
devis ion nur anstataŭ per literoj skribi per nombroj de paĝoj
kaj numeroj de la vortoj, tiam ĉiu, kiu volis legi la skribitan en
alia lingvo, devis serĉi la enhavon en la vortaroj de tiu aŭ alia
lingvo. Sed se ni konsideros, kiel mallerta, malfacila kaj multekosta
tio ĉi devis esti, ni ne devas miri, ke tia sistemo ne povis trovi
amikojn. Ĉar se oni volus pretigi vortarojn de nur ĉirkaŭ 16
lingvoj, tiam, alkalkulante la nombron kaj la komon necesan apud ĉiu
el ili, estus necesa loko de 135 literoj tipografiaj. Kaj tiu ĉi
laboro, plendas Wolke, pli multe lin okupis, ol kiom li volus pro
siaj aliaj laboroj. Al tio ĉi li eĉ ne pensis pri la sintakso de la
lingvoj.
El la ceteraj pazigrafiaj sistemoj, kiuj aperis ĉirkaŭ la fino
de la 18a centjaro, de _Fry_ en London, de G. E. _Busch_
en la »Jahrbuch des Fortschrittes der Wissenschaften«, kiel
ankaŭ de _Grotenfeld_ en Göttingen, la verko »Pasigraphie und
Antipasigraphie« de J. S. _Vater_ (Weißenfels kaj Leipzig 1799)
estas la sola, kiu havas indon; ĉar la aŭtoro jam esprimas en ĝi
la opinion, ke la pazigrafio estas rimedo por la interkomunikiĝo kaj
komerco en malproksimaj landoj, kies lingvojn ni ne komprenas, kaj ke
tio ĉi estas la plej bona parto, kiun la pazigrafio povas atingi.
En la komenco de la 19a centjaro ni trovas antaŭ ĉio _Näther_-on
en Görlitz, kiu en la jaro 1805 publikigis verkon[6], en kiu li
faras la proponon uzi karakteran skribadon, kiu estus figura kaj
prenita el la naturo. Sed ĉar ne facile estas ellerni senfinan
nombron da figuraj signoj, tial tiu ĉi simbola skribado, tute
malegala je la ĝistiamaj sistemoj, estas tre maloportuna kaj
malfacile uzebla. Prave sin levas kontraŭ tiu ĉi, kiel ankaŭ
kontraŭ ĉiuj aliaj ĝistiamaj sistemoj, en bonege skribita kritika
polemiko, la tiama reĝa Bavara centra konsilano de instruado ĉe
la sekreta ministraĵo de internaĵoj en Munĥeno, Friedr. Immanuel
_Niethammer_[7], kiu tute vere venas al la konkludo, ke sur vojo
simbola, ĉu ĝi estos signoj hieroglifaj aŭ nombraj aŭ signoj
de sonoj (literoj), uzataj kiel signoj de pensoj, oni neniam povos
veni al la celo. Sed tute ne intencante forĵeti la penson de
norma lingvo, li fine venas al la prudenta opinio, ke nur imitita
al la lingvoj naturaj »fonetika vorta lingvo« povas solvi la
problemon de lingvo tutmonda; ankaŭ pli: tiu ĉi natura iro de
ideoj alkondukas lin eĉ al la penso, ke devas esti eble elpensi
skribadon, kiu permesus, »pensadi sur la papero«, t. e. skribadi
kun la rapideco de la pensado, sekve »tempoŝparantan ideoskribadon
aŭ pensodesegnadon«, kiun li nomis »Ideografiko«. Kiel oni
tamen vidas el la pluaj partoj de lia traktato, tiu ĉi ideografiko
devus kvankam elveni el la ideofoniko kaj per tio ĉi tuj fariĝi
ideolaliko, tamen ankaŭ lia idealo ŝajnas iri pli malproksimen, ol
nia nuna stenografio kaj la Volapük de Schleyer; sed estas sendube,
ke per sia skribado li pensas nian alfabetan skribadon de sonoj, kiel
per sia lingvo li pensas lingvon vortan, similan je tiu, por kiu ni
batalas.
Ĉiuj tiuj ĉi kaj aliaj provoj rilate la praktikan utilon alkondukis
tiel same malmulte al ia rezultato, kiel la jam dirita voko de la
Kopenhaga akademio, kaj de tiu tempo (1811) ĝis la nuna (esceptinte:
»Le polyglotte improvisé ou l'art d'écrire les langues sans les
apprendre« de A. _Renzi_ en Parizo 1840 kaj la pazigrafio de
_Sunderwall_ en Svedujo kaj la »New universal cipher language«
1874 de unu ne nomita aŭtoro en Londono) ni havas nenion pli
por noti. Por tio la plej novaj pazigrafiistoj, pri kiuj ni nun
parolos, nome: barono de Gablenz, Moses Paic, Don Sinibaldo de Mas
kaj Anton Bachmaier, kiel ankaŭ Albert Walter--staras pli alte, ol
iliaj antaŭirantoj, aŭ en rilato de la konstruo, aŭ en rilato de
facileco de la metodo.
La konstruo de la »Gablenzografia kaj Gablenzolalia« de barono de
_Gablenz_ estas grandioza. Antaŭ ĉio li penis per aparta alfabeto
laŭ 33 diversaj lingvoj en tiom same da ŝlosiloj solvi la problemon
por la mondo lingvista skribadi tiel, kiel oni parolas. Li verkis
gramatikon kaj vortaron, kiu pleje konsistas el vortoj unusilabaj.
Sed kiel ajn bonega lia laboro estus, tre granda estas la malfacileco
ellerni la 33 kaprompantajn ŝlosilojn. Al tio ĉi li tamen ne turnis
atenton, ke la popoloj Orient-Aziaj ne tre facile povas elparoladi
la Eŭropajn konsonantojn, nome la »r«, kiun li precipe multe uzas
en siaj nomoj de nombroj (ra 1, re 2, ri 3, ro 4, ru 5). Kvankam la
provoj de la pazigrafio de Gablenz por la praktika vivo ne taŭgas,
li tamen montris, ke li bone konas la spiriton de la lingva scienco.
En la jaro 1863 samtempe kun la proponoj de _Grimm_ en Konstantinopolo
aperis la verko de Don _Sinibaldo de Mas_, pri kiu ankaŭ estas iom
parolite en la jam diritaj lekcioj de Max Müller; ĝi aperis samtempe
en Londono, Parizo kaj Leipcigo kaj meritas atenton pro sia sistemo.
Sed jam la difino, kiun li donas al ni pri ideografio: »L'idéographie
est l'art d'écrire avec des signes qui représentent des idées et non
avec des mots (sons) d'une langue quelconque« ankoraŭ unu fojon
montras, ke oni ĉiam ankoraŭ sin movadis sur la malvera vojo, kiu
ĝis nun ne kondukis al la celo kaj ankaŭ neniam al ĝi kondukos.
Elirante el la penso, ke la signoj de nombroj en la aritmetiko kaj
algebro por tiuj popoloj, kiuj ilin uzas, estas nenio alia, ol
signoj ideografiaj, li penas elmontri, ke 500 milionoj da homoj,
la Japanoj, Koĥinĥinanoj, Tonkinanoj sin komprenas reciproke nur
per unu sama skribado kaj uzas ĝin ĉiutage. Kaj kio ĝi estas alia,
ol signoj ideografiaj? Ĉu oni tiel povos ankoraŭ dubi la eblecon
de tiu ĉi sistemo? Ĉu ni estus nekapablaj fari tion, kion faras
la Azianoj, kiam ni ja kredas, ke ni staras multe pli alte, ol
ili?--La eblecon de la uzado ankaŭ ni ne dubas, sed ni ankaŭ ne
dubas la malfacilecon de la enkondukado. La Ĥinoj laboru multajn
jarojn super la lernado de sia skriba lingvo kun ĝiaj 40000
diversaj signoj--ni okcidentuloj jam de antaŭe havas nian
hereditan de la Feniko-Hebreoj fonetikan skribadon alfabetan,
kiu donas al ni la eblon, el 23 literoj formi multajn milionojn da
sonoj, kiuj, estas vere, ne povas esti nomataj vortoj, se kun ili
ne estas ligataj difinitaj ideoj (komprenaĵoj). Sed el tio ĉi
almenaŭ sekvas, ke ni povas krei al ni neniajn pli riĉajn kaj pli
praktikajn reprezentantojn por la grandioza diverseco de niaj ideoj,
ol la vortojn de lingvo, kiuj ĉiuj estas kunmetitaj nur el malmultaj
sonoj fundamentaj. Kaj ni devus nun ree nin turni al la senmovaj
Egiptaj aŭ Ĥinaj signoj figuraj, kiuj estas fonditaj ankoraŭ sur
la primitiva senta pririgardado kaj nur kun grandaj malfacilaĵoj
permesas la prezentadon de abstraktaĵo!--Don Sinibaldo de Mas prenas
por ĉiu »ideo« unu signon, pruntitan el la muzika nota sistemo,
nur kun la diferenco, ke li donas ne efektivajn notojn en ĉiuj iliaj
nuancoj. La signon fundamentan formas noto kvarono, kaj laŭ tio,
ĉu ĝi staras sur tiu aŭ alia linio, ĝi ŝanĝas sian signifon
kiel substantivo, verbo, adjektivo k. c., kaj en simila maniero estas
esprimataj ĉiuj formoj de la gramatiko. Kiel ajn facila tiu ĉi
sistemo ŝajnas je la unua rigardo, tamen tre baldaŭ montriĝas, ke
la signoj por universala uzado estas tro komplikitaj.
Unu jaron poste Moses _Paic_, Serbo el Zemlin, publikigis pazilalion
kaj pazigrafion[8]. Li uzis sole ciferojn, por esprimi ĉiujn vortojn
laŭ iliaj elementaj ideoj, tiel ke difinita vorto aperas ĉiam
esprimata per difinita cifero. Tiel li uzas la nombrajn signojn de
1 ĝis 999 por ĉiuj gramatikaj fleksioj; la nombroj komencante de
1000 estas la pazigrafiaj signoj de ideoj. La apudaj komprenaĵoj de
komuna ideo, la vortaj aliformaĵoj kaj devenaĵoj estas formataj
per aldonado de pluaj nombroj al la nombroj de la ideoj per signoj
de aldonado aŭ deprenado. Tiel ekzemple 3243 signifas la komunan
ideon de aĉetado, kaj tiam 3243 + 10 = aĉetanto, 3243 + 13 = la
aĉetanto, 3243 + 101 = la aĉetantoj k. c. El sia pazigrafio M.
Paic faras pazilalion per tio, ke li por la apartaj nombroj metas
literojn kaj por »+« »m«, por »-« »n«; ekzemple: 3243 + 10 =
aĉetanto= »fegimanos«, 3243 + 20 = aĉetantino = »fegimenos«,
3243 + 40 = aĉeto = »fegimonos« k. c. k. c.
Oni tiel vidas, ke ankaŭ Paic fine en simila maniero kiel Wilkins
venus al la ĝusta, nome al skribado kaj lingvo sona, kvankam Wilkins
tuj en la komenco laboris kun literoj, dum Paic kun ciferoj. Li
ankaŭ pensis, ke por la ordinaraj aferoj de la vivo estas sufiĉa la
ellernado de 1000 signoj de ideoj, kiuj kun la plej granda facileco
per helpo de la devenigitaj apudaj ideoj povas esti alkondukitaj
al 10000. Sed jam D-ro Wild rimarkis, ke tiu ĉi sistemo postulas
tro grandan pripensadon, por povi esti enkondukita en la ordinaran
interkomunikiĝon kun malproksimaj popoloj. Li opiniis ankaŭ, ke
se la pazigrafio estus enkondukebla ĉe la Aziaj popoloj, oni devus
preni por fundamento ne la ellaboritajn lingvojn Eŭropajn, sed ni
devus por tio ĉi krei pazigrafion multe pli facilan, ol eĉ la
Ĥina; kaj, apogante sin sur tiun ĉi principon, la lasta partiano de
la ideo pazigrafia, Anton _Bachmaier_ en Munĥeno, ĉefo de unu tiea
granda komerca firmo, jam en la jaro 1852 konstruis novan sistemon
de pazigrafio, kiu en komparo kun la antaŭe nomitaj distingas sin
per ekstrema simpleco. Bachmaier ankaŭ fondis sian sistemon sur
la signoj de la nombroj, ĉar ĉiuj komercaj popoloj posedas la
sistemon de la 10 signoj de nombroj, kvankam iliaj formoj eĉ estas
malegalaj. Ankaŭ tiuj ĉi signoj povas esti skribataj laŭ ĉiuj
direktoj, ne sole horizontale de maldekstre al dekstre, kiel ĉe
la Eŭropanoj, sed ankaŭ de dekstre al maldekstre, kiel ĉe la
Mahometanoj, aŭ de supre al malsupre, kiel ĉe la Orientazianoj, kaj
al tio ĉi ili estas facile prezenteblaj per skribado, presado kaj
telegrafo. Bachmaier esprimas ĉiun komprenaĵon per nombro, ne uzas
difinitan artikolon, sed por la artikolo nedifinita la nombron 1,
kaj signas la multenombron per substrekado de la nombro de la ideo.
La substantivoj estas sen sekso kaj deklinacio. La gradoj de komparo
estas distingataj per unu aŭ du punktoj metitaj super la nombro de
la ideo, la nombronomoj fundamentaj per supre metitaj, la nombronomoj
ordaj per malsupre metitaj punktoj. La verbo estas uzata nur en la
modo nedifinita (infinitivo), la estonta tempo estas esprimata per
superstrekado, la tempo pasinta per trastrekado de la nombro de la
ideo k. c. La plej konataj nomoj propraj kaj geografiaj ricevis en
la vortaroj apartajn nombrojn. Bachmaier lasis jam en 18 lingvoj
prepari provajn ekzemplerojn de tiaj vortaroj, super kiuj laboris
la konata lingvisto profesoro Ignatz Gaugengigl kaj la privata
instruitulo Wilh. Stephanus. Al tio ĉi formiĝis en Munĥeno centra
societo por pazigrafio, al kiu apartenis unuaklasaj instruituloj,
kiel la Germana Mezzofanti: Prof-ro Richter, kiu paroladis en 34
lingvoj, Prof-ro Lauth, la glora egiptologo, D-ro Wild, la bonega
naciekonomiisto kaj statistikisto kaj multaj aliaj, kiel ankaŭ la
barono von Gablenz en Dresdeno, Don Sinibaldo de Mas kaj Paic estis
honoraj membroj de ĝi.
Malgraŭ ke la sistemo de Bachmaier estis ekstreme simpla, uzante
nur 9 komunajn kaj 6 apartajn signojn, kaj eĉ jam turnis sur sin
la okulojn de la registaroj, tiel ke jam estis intencita universala
kongreso, kiu devis havi lokon en Parizo, tamen la entrepreno ree
perdiĝis sen rezultato. Kaj kial?--Se ĝin ankaŭ sonoraj kaŭzoj,
la elsekiĝo de materialaj fontoj, antaŭ ĉio pereigis, tamen la
veran kaŭzon oni devas serĉi pli profunde, ĝi kuŝas en la sistemo
mem. Ĝi nome estis konstruita sur sablo, kiel la sistemoj de ĉiuj
antaŭirantoj de 200 jaroj, ĉar la plej simplan kaj plej facilan oni
la plej malfacile trovas.
Tamen oni ne devas pensi, ke sistemo en tiel alta grado simpligita,
kiel la sistemo de Bachmaier, kvankam ĝi ne portis en si la
fundamenton por lingvo tutmonda, foriris el la mondo, alportinte
nenian utilon. Bachmaier diris mem en la antaŭparolo al siaj
pazigrafiaj vortaroj: »Estas kompreneble, ke tiu ĉi skriba maniero
de komunikiĝo neniam estos egala al la bonaĵoj de lingvo; tamen
por la komunikiĝo kun tiuj, kies lingvon oni ne komprenas (kiu
homo komprenas ĉiujn lingvojn!) ĝi estas ekstreme grava helpo«.
Efektive tiu ĉi sistemo por mallongaj notoj komercaj, por sciigoj
de gazetoj kaj precipe por telegramoj al ĉiuj landoj de la mondo
montriĝis uzebla.
La »Sistemo ĉifrada kaj telegrafada« de A. _Walter_ en Winterthur,
kiu en trimembraj kunigoj de literoj de »aaa« ĝis »zzz« kune kun
kelkaj ciferoj por la plej necesaj gramatikaj rilatoj, en maniero de
sekreta skribado prezentas ĉiujn necesajn ideojn en formo tabela,
donas en ĉiu okazo por ĉifraj telegramoj ŝparon de kostoj ĝis 40%
en komparo kun vortaj telegramoj en la lingvo Germana; sed por lingvo
tutmonda, kiel por parolado, tiel ankaŭ por skribado, ankaŭ al ĝi
mankas la natura fundamento, ĉar eĉ Mezzofanti ne povus teni en
la kapo tiujn ĉi kunligojn de literoj, kiuj ankaŭ tie ĉi devas
servi anstataŭ vortoj. Al tio ĉi ili estas neelparoleblaj kaj tial
por la buŝa interkompreniĝado tute ne uzeblaj. Ankaŭ la verkado
de vortaroj jam en unu lingvo estas ligita kun grandegaj laboroj kaj
malfacilaĵoj, ne parolante jam pri kelkaj kaj multaj lingvoj...