ang pagdalaw n~g dalawa, upang huwag siyang mapintasan sa
pakikipagkapwa, at upang mabatid tuloy ang sadya, at malaman kung
ano't kung bakit si Gervasio ay kasama ni Pablo.
Sa pamamagitan ni Serafina, ang dalawa'y ipinatuloy.
At nagsipanhik.
=VII=
Sa haráp din n~g sulatan ni Mauro, pagkatapos n~g m~ga
kailan~gang batian ay nagkaibayo sila n~g upo.
Si Serafina, pagsunod sa isang anyaya ni Mauro, ay naupo rin sa piling
nito.
--¿Anó, kumusta, m~ga kasama...?--ang unang bati ni Mauro na
nakan~giti--¿Anó ang inyong layon...?
Nagkatin~ginan muna ang dalawang panauhin at pagkatapos ay ibinaling
ang m~ga matá kay Serafina.
Ang gayon ay di nalin~gid sa kaalaman ni Mauro, at nahulaan mandin ang
pagaatubili n~g dalawa, kaya't muling sinabi:
--Sabihin ninyo, m~ga kasama, ang sanhi n~g inyong ipinarito; huwag
kayong magalinlan~gan at sa haráp n~g aking asawa ay makapagsasalitaan
tayo; huwag kayong magalaala ... siya nama'y mapagkakatiwalaan ...
--¡Oh, hindi naman sa gayon!--ang sambót agad ni Gervasio.
--Kung gayon ay sabihin na ninyo.
At si Pablo ang nagpasimula.
--Kami ay naparito, kaibigang Mauro, upang kausapin ka sa isang
mahalagang bagay.
--Siya n~ga:--ang ayon ni Gervasio.
--Ipatuloy ninyo--ani Mauro naman.
--Ang sanhi,--ani Pablo--ay upang amukiin kang sumama na sa amin sa
pagpasok.
--¿Saan?--ang nabiglang tanong ni Mauro na kumabakaba ang dibdib.
--Sa ating Pagawaan--ang tugon ni Gervasio.
--¿Sa Pagawaan natin?
--Oó,--ani Pablo naman.
Isang matunog mang "bomba" ang lumagpak sa harapan ni Mauro ay di pa
marahil ikagugulat nito na gaya nang marinig ang katatapos na sabi
n~g dalawa.
Napatindig sa kinauupán; at noo'y ibig na sanang daluhun~gin ang
dalawang panauhin upang maipakilala sa kanila ang bigát n~g sinabi;
subali't nakapagpigil din sanhi sa pagaalaala sa m~ga pangyayaring di
pamumun~gahan n~g anomang buti at sa pagaalaala rin naman na siya'y
nasa kanyang sariling tahanan, at di nararapat na gumawa n~g anomang
malalabag sa magandang kaugalian; kaya't namayapa pa rin at ang wikang
kasabay n~g pagupong muli.
--Mga kasama: ¿sa inyo bagang sinabi at iniaamuki sa akin ay nalalaman
ninyong may isang mahalagang bagay na napapagitna?
--Oó, nalaláman namin--ani Pablo.
--¿Alin?
--Ang aklasan.
--Kung gayo't nalaláman ninyo, ay ¿anong m~ga matwid ang mailalahad
ninyo sa akin upang kayo'y ayunan ko?
--Ang sarili mo ring kagalin~gan--ang nakan~giting tugón pa ni Pablo.
--Salamat, kasamang Pablo; pinasasalamatan ko n~g marami ang iyong
mabuting han~gad; subali't ipahintulot mo, na sabihin kong hindi ko
matatanggap kailan man ang anomang han~garing makapagpapabuti lamang
sa aking sarili, n~guni't sa kapan~ganyayaan naman n~g marami.
--¿Bakit mo iisipin at aalalahanin ang kapakanan n~g iba? Sukat mong
alamin, kasamang Mauro, na ang inyong aklasan ay di magtatagumpay.
Walang pangyayarihan kundi ang pagkabigo at pagkasayang lamang n~g
panahon; kaya't ¡bayaan mo na sila't harapin mo ang sarili mong
kagalin~gan, yayamang isang pagkakataóng dapat mong samantalahin ang
pan~gakong binitiwan n~g may Pagawaan!
--Siya n~ga naman--ang paayon ni Gervasio.
--¿At ikaw ba, kasamang Gervasio, ay umáyon na?--ang tanong ni Mauro
dito.
--Oó;--ang tugóng may kasiglahan n~g tinanong.--ako'y umayon na,
sapagka't nakikita kong wala rin lamang pangyayarihan ang ating
pagmamatigás; tayo, sa ating kahirapan, ay walang magagawa.
--Gervasio, Gervasio ...--ang ulitulit na tawag na may kahalong
pagiring ni Mauro.--Hindi ko akalain, na ikaw, ikaw na inaasahan pa
naman n~g marami mong m~ga kapatid at kamanggagawa sa pagtatanggol,
ang siya ngayong unaunang magpapawalang kabuluhan sa lakas n~g
pagiisá; ikaw na pinagkatiwalaan nila n~g lahat nilang pagasa ay siya
n~gayong maglalagpak sa karan~galang malinis na dapat sanang dalhin at
tamuhin nating lahat sa aklasang ito. Hindi ko hinihintay, oó; hinding
hindi n~ga, na sa iyo'y mamugad ang isang pusong may tiwali at di
wastong paniniwala. ¡Sayang! Oó; hindi ko inaasahan, na ikaw pala ay
may isang puso at damdaming marupok, upang huwag kong sabihing imbi.
--Mauro; hindi rin naman lubos na gaya n~g paniniwala mo ...--ang
nakan~giti pa ring tugon n~g kinakausap.
--¿At ano ang maitatawag sa iyong inaasal?
--Pagliligtas sa isang bagay na di katatamuhan n~g tagumpay--ang salo
naman ni Pablo.
--M~ga kasama; ipahintulot ninyo, na ako pa rin ay tumugon. Sa ganang
akin, kailan man ay di ko magagawa ang magtaksil sa aking m~ga
pananalig. Pinanaligan kong ang kilusan namin ay nararapat kong
katigan at ipagtanggol, kaya naririto ako't hangga n~gayon ay
nananalig pa rin, kung hindi man sa tagumpay ay sa kadakilaan n~g
layon at simulaing ipinakikipaglaban.
--Oó na n~ga--ang putol pa ni Gervasio sa nagsasalita--datapwa't ang
lahat nang iyan ay kailan~gang in~gatan kung nakikitang may tagumpay
na inaasahan sa huli ...
--¿At paanong ibig ninyong makaasa sa tagumpay, kung may m~ga taksil
at walang kaluluwang nagbibili sa pamamagitan n~g isang pan~gako n~g
lalong dakila at mahalagang kilusan? ¿Paanong ibig ninyo, na ang alin
mang aklasan ay magwagí, kung ang m~ga nan~gun~gulo at
nagsisipan~gasiwa sa kapalaran at buhay n~g libolibong m~ga kapatid ay
siyang unang nagsisipagtaksil sa dakilang pagiisa n~g m~ga manggagawa?
¡Oh! hindi, makalilibong hindi.
--¡Mauro! ¡Mauro!--ang nagkapanabay n~g dalawa.
--Ipatawad ninyo--ani Mauro--ang kaunting kabigatan n~g aking sinabi;
subali't ang puso ko ang siyang naguutos; kaya't ...
--Huwag kang magalaala n~g anoman--ang tugon ni Pablo.--Kung sa bagay
ay dapat na sana naming ipagdamdam ang iyong m~ga binitiwang
pan~gungusap; n~guni't ipinagpapaumanhin na namin, sa paniniwalang
makukuha pa rin namin na ikaw ay maliwanagan, at sa huli ay makikilala
mo ang kahalagahan n~g aming layon.
--¡Salamat! Subali't, huwag na kayong magpagod--ang matigas ding tugon
ni Mauro.
--Alalahanin mo, na ang sarili mong kapakanan ang siyang dapat
unahin.
--Lalong hindi ko matatanggap ang sinabi ninyong iyan; sapagka't
nananalig pa rin ako, na samantalang ang pagmamahal sa sariling
kapakanan at kagalin~gan n~g m~ga manggagawa sa Pilipinas ay di
isinasailalim n~g kapakanan at kagalin~gan n~g marami, ang kabusabusan
ay di mawawala at ang liwayway n~g katubusan ay di mamamanaág ...
--¿At ikaw ba ang babago sa kapalakarang iyán?--ang nakatawang tugón
agad ni Gervasio.
--Kung hindi man gayon ang mangyari ay maging pasimulang hakbang man
lamang sa pagbabagong buhay n~g m~ga manggagawa sa Pilipinas.
--¡Ha, ha, ha, ha,...!--ang halakhakang nagkapanabay n~g dalawa, at
saka ang sabi ni Pablo:
--Alalahanin mong may asawa ka at m~ga anák, na madadamay sa
paghihikahos.
Ang sandaling yaon, para kay Serafinang nakikinig at malaon na ring
ibig na sumagót sa paguusap n~g tatlo; ang sandali n~gang yaon ay
inakala niyang isa nang pagkakataóng dapat samantalahin upang
maipakilala sa dalawa ang kaniyang linoloob; kaya't pagkatapos na
matingnan si Mauro ay boong siglang sinabi:
--M~ga ginoo: Dumating ang sandali, na sa kapahintulutan ninyo at ni
Mauro ay kinakailan~gan kong magsalita, yayamang nabanggit na rin
lamang ninyo sa inyong m~ga pan~gan~gatwiran ang kanyang asawa't m~ga
anak. Dinaramdam ko nang labis, na sabihin sa inyo n~gayon, na sa
pan~galan din n~g inyong m~ga nabanggit na asawa't anák ni Mauro, ay
siya'y hindi maaaring magtaksil sa kanyang m~ga pananalig.
Makalilibong nanasain kong dumating ang hinuhulaan ninyong
paghihikahós, huwag lamang ang sandaling siya'y matawag na taksil at
mamamátay sa m~ga dakilang kilusan n~g m~ga manggagawa. Hindi namin
kinakailan~gan ang anomang ginhawa, kung ang ginhawang iyan ay
magiging kapalit n~g karan~galang malinis na dapat ipamana sa aming
m~ga anák. Si Mauro ay hindi makagagawa n~g gayon. Ang karan~galan
muna, bago ang lahat, m~ga ginoo. At ang lalaki ó amáng hindi marunong
magtanggol sa karan~galang naaapi, magpakailan ma'y busabos, alipin at
apiapihan.
Ang m~ga huling pan~gun~gusap na ito ni Serafina ay parang m~ga
palasong tumímo sa puso n~g dalawa; hindi nan~gakakibo at mandin ay
nan~gatubigan sa pagkakaupo.
Hindi nila inaantabayanang marinig sa asawa ni Mauro ang gayong m~ga
pan~gun~gusap; m~ga pangungusap na labis n~g sakláp at paít.
Sa pagkabanggit nila sa asawa't m~ga anák ni Mauro ay inaasahan nilang
sila'y matutulun~gan n~g babai sa paglalahad n~g m~ga katwirang sukat
makapagpabago n~g loob sa hinihikayat at kailan ma'y hindi nila
inakala, na si Serafina ay magkaroón n~g tápang at sigla n~g puso sa
paghahayag n~g m~ga damdaming pangbihira sa m~ga babaing pilipina.
--Kayo po ang bahala ...--ang naitugón na lamang ni Pablo, pagkatapos
n~g pagsasalita n~g babai.
--Ginagawa po lamang namin ang lahat nang magagawa, upang kayo'y
mailigtas sa paghihikahós--ang naisagót naman ni Gervasio.
--Salamat sa inyong nasa, m~ga kasama:--ang tugon ni Mauro.--Datapwa't
narinig na ninyo ang m~ga katwirang pinanghahawakan ni Serafina; at
m~ga pan~gan~gatwirang lubos kong sinasangayunan sapagka't nasasalig
sa aking m~ga paniwala at sa m~ga simulaing pinanghahawakan; kaya't
ipatawad ninyong tapusin ko na ang paguusap na itó.
--Kami'y sadyang magpapaalam na naman--ang nagkapanabay na tugón n~g
dalawa sabay n~g pagtitindigan.
Nagkamayan at parang walang anomang nangyari sa kanila, ay malugod
ding inihandog ni Mauro at ni Serafina ang kanilang tulong sa bawa't
bagay na makakaya.
Liban sa m~ga pusong walang anomang karan~galan, na gaya n~g taglay
na n~ga n~g dalawang magkakasama, ay wala ni sinomang makalalasap sa
m~ga pananalitang binitiwan ni Serafina sa pagtatanggol sa
napapan~ganib na karan~galan ni Mauro, na di tatablán n~g isang
malaking kahihiyán.
Pagkaalis na pagkaalis n~g dalawa, si Serafina ay lumapit sa asawa;
inaloalo n~g matatamis na pan~gun~gusap na sukat bagang makapagpatibay
sa loob ni Mauro sa m~ga nangyayari, at sabay sa m~ga pagsasalita
niya'y pinagbibiyayaan n~g matutunog na halik, halik na ginaganti
naman n~g lalaki n~g gayon ding tanda n~g walang maliw na pagiibigan.
¡Mapalad na lalaki ang magkaasawa n~g ganitong m~ga babai!
At m~ga babaing gaya ni Serafina, ay bihira nating makikita.
=IIX=
Sumapit ang kinabukasan.
Ang pagawaang pinagaklasán, nang umagang yaón ay pinapasukan na n~g
maraming manggagawa.
Ang lahat halos n~g m~ga manggagawang ito ay pawang nan~gahikayat ni
Pablo sa ibang m~ga pagawaan.
At siya, si Pablo, na pinan~gakuan n~g m~ga mamumuhunan n~g kung
anoanong katan~gian, ay lalong napamahal sa m~ga ito, dahil sa kanyang
ginugol na sipag at tiyaga sa paghahanap n~g m~ga tao; sipag na
nakatulong nang malaki upang silang m~ga mamumuhunan ay magwagi sa
ibabaw n~g m~ga nagsiaklás.
At, ang m~ga pulés, na buhat pa sa unang araw n~g aklasan ay tumatanod
sa pagawaan, sa kahilin~gan n~g m~ga may-ari, ay naroón pa rin at di
nagsisialis.
Sa may dulaang Rizal, pook na pinagtitipunan, ay nan~garoon ang m~ga
nagsiaklás.
Ang lahat ay nakatin~gin sa maluwang na pinto n~g pagawaan, at
pinagmamasdan ang m~ga lumalabas at pumapasok.
At ang ilan sa kanila ay boong n~gitn~git na sumasaksi sa gayong
pagkapariwara n~g aklasan, dahil sa pagtataksil n~g m~ga kapatid din
nila; subali't ang lalong marami ay waring nan~gaiinggit na sa
nagsisipasok.
Sa lipunang ito n~g lalong marami ay pinaguusapan ang pagbabalik na sa
pagawaan, yayamang wala na rin lamang magagawa, sa dahilang pinapasok
na n~g marami ang pinagaklasan nila, at dahil dito ay nagaalaalang
baka kung sila'y magpapaumatumat ay hindi na tanggapin n~g m~ga,
mamumuhunan, at sila naman ay wala nang iba pang mapapasukan dahil sa
ang karamihan n~g m~ga pagawaan n~g tabako ay inaabot n~g malaking
panghihina sa kalakal.
Nang m~ga unang sandali pa ay ibig na n~g ilan ang pumasok; subali't
walang makapan~gahas na man~guna; ang kaunti pang karan~galang
nalalabi sa bawa't isa sa kanila ay siyang pumipigil, lubha na't
magunita nilang ang ilan sa m~ga kasama ay mahigpit na tumututol.
Itó ang sanhi n~g di matuloytuloy nilang pagsasagawa n~g m~ga
binabalak na panunumbalik sa Pagawaan.
Subali't sadya manding masasawi ang aklasang yaon, sapagka't noón, ay
nagsilabas sa Pagawaan sila Pablo at Gervasio, at sa pinagtitipunan
n~g marami ay nagsitun~go.
Pagdating n~g dalawa ay niligid na n~g marami, at kay Gervasio ay
tinanong ang nararapat na gawin.
Ipinabatid n~g tinanong, na siya'y umayon na sa pagbabalik sa
pagawaan, sapagka't sa ganang kanya, ay wala na rin lamang mapapala
ang pagmamatigás laban sa mamumuhunan; at kasabay na rin ang
paghikayat sa marami upang magsipasok na.
Pagkatapos n~g ilang sandaling pagpapaliwanagan, ang lipunang yaón na
binubuo n~g marami ay sumang-ayon na rin sa hikayat n~g dalawa,
bagama't ang lipunan n~g ilan, na binubuo lamang yata n~g anim ó walo
katao, ay nagmamatigás at ayaw sumang-áyon.
Magsisialis na sana ang maraming yaón upang magsisama sa dalawa, nang
dumating si Mauro at siyang ikinahinto muna.
Inantabayanan nilang makalapit.
--M~ga kasama:--ang unang bati ni Mauro pagkalapit.--¿Saan ang inyong
tun~go?
--Sa Pagawaan--ang sagutan n~g marami.
--¿Magbabalik kayo? ¿at bakit?--ang may malaking panggigilalas na
tanong pa ni Mauro.
--Pagka't wala na rin lamang magagawa ang ating aklasan--anang ilan pa
rin.
--Kung gayon, m~ga kasama, ang aklasan ay tinatapos na ninyo?
Oó;--ang sigawan n~g marami.
--M~ga kapatid: ¡Kayo ang masusunod! Kung ibig na ninyong magbalik ay
hindi ko kayo pinipigilan: hari kayo n~g inyong loob. Subali't
alalahanin lamang ninyo na kayo ay may malaking sagutin na dapat
taglayin sa m~ga darating na araw, sa harap n~g bayan, sa harap n~g
Diyos at sa haráp n~g inyong sariling budhi. ¡Gawin n~g sino man ang
maibigan! Datapwa't, ¡bumagsák sa ulo n~g m~ga may sala ang sumpa!...
--¡Ulól! ¡Ulól!--ang sigaw n~g isang tinig.
Si Mauro ay napalin~gon. Sa poók na pinagbuhatan n~g gayong sigaw ay
pinagalagala ang m~ga matá niya.
Isang bagay ang kanyang namalas.
Si Gervasio at si Pablo ay ligíd n~g ilang lalaki, at ang ilang itó ay
nakilala niyang m~ga kaibigan, at siyang m~ga sumusunod sa madlang
simulaing pinananaligan niya.
Hawak n~g ilan, sa m~ga bisig ang dalawa, at anyong nagkakainitan sa
paguusap.
Si Mauro ay lumapit, at sa gitna ay tumayo.
--Ang m~ga taong ito po ay siyang sumigaw sa inyó n~g ulól--ang wika
n~g isang may hawak sa bisig ni Pablo, sabay n~g pagbibitiw dito.
--¿Totoó n~ga ba, kaibigang Pablo, na ikaw ang sumigaw?--ang
nakan~giti pa ring tanóng ni Mauro.
--Oó; ¿anó ang ibig mong gawin?--ang may pangdidilat pang tugón ni
Pablo.
--Wala--ani Mauro pa rin n~g boong kalamigan.--Subali't, ¿anó ang
dahil at ako'y tinawag mong ulól?
--Sapagka't ibig namin--ang tugón naman ni Gervasio
--Ulól ka n~ga at sampu n~g iyong m~ga kasama--ang sigaw pang muli ni
Pablo.
Sukat itó, upang ang higing n~g isang malakas na suntók na lumagpag sa
mukha n~g isang tao, ay marinig n~g lahat.
Nagkagulo; at ang munting lipunang yaon ay nagpanuntukan. Subali't
ilang sandali pa at ang panuntukang yaon ay naging panglahat.
Ang pangkat n~g iilán, na kinabibilan~gan ni Mauro, ay nagigitna sa
pangkat n~g karamihan na kinabibilan~gan naman nina Pablo at Gervasio.
Sigawan at panakbuhan n~g m~ga babai at in~gay n~g m~ga nagaaway ang
siyang sa m~ga pulés na bantay sa Pagawaan ay nakapagpadalo.
At ang lahat ay ibig na magpulasan; subali't hindi nagawa, sanhi sa
pagbabala n~g m~ga tanod n~g kapayapaan.
Nang magkahiwahiwalay ang dalawang pangkat, ay dalawa ang may sugat sa
bisig at dalawa naman ang nakatimbuwang na naliligo sa sarili nilang
dugo ang nakita n~g lahat.
Si Mauro at isa pang kasama nitó ay siyang may m~ga sugat sa bisig at
ang dalawa namang nakatimbuwang ay dili iba't sila Gervasio at Pablo,
na kapwa may sugat sa dibdib at sa mukha....
Sa gitna n~g gayong paglalaban ay si Mauro ang siyang unang tumanggap
n~g isang saksak na sa dibdib sana niya umabot kundi natutuhang
salagin n~g bisig na kaliwa, kaya't ito ang nasaktan din naman n~g
malaki.
May sugat na si Mauro; subali't gayon man, ay hindi rin nasira ang
loob; kaya't nang makita niyang ang may patalim na kanang kamay ni
Pablo'y babagsak na muli sa kanyang katawan ay maliksi at kasingliksi
mandin n~g lintik na sinagupa ang kamay na mamamátay at mahigpit na
hinawakan.
Nagpan~gagawan sila sa patalim, at sa kabutihang palad naman ni Mauro
ay nakuha sa kamay ni Pablo ang kortapluma.
Ang dugong umaagos halos sa sugatang bisig niya ay siyang
nakapagpadilim sa m~ga panin~gin ni Mauro; umakyat halos sa kanyang
ulo ang dugo at siyang nakapagpasubo sa malamig niyang puso ...
Kinakailan~gan na niya ang magtanggol, upang mailigtas ang sariling
buhay na sa m~ga sandaling yao'y sumasapan~ganib.
Kaya't pagkapasakamay niya n~g patalim na hawak ni Pablo ay maliksi na
rin sanang itatarak dito; subali't isa pa ring bisig na may patalim
ang namalas niyang lalagpak sa katawan niya, kaya't itó na ang
hinaráp; si Gervasio naman ang kanyang pinakipagtunggalian.
Sa pagsasagupaan nila, sa unang saksak na ibinigay in Gervasio, si
Mauro ay nakailag; kaya't lumihis ang saksak na yaon. At pagkatapos,
si Mauro naman ang gumanti.
Sa dibdib ni Gervasio, at sa dakong susong kanan, ay doon tumarak ang
patalim ni Mauro.
At sabay sa pagbagsak n~g duguang katawan ni Gervasio ay lumagpak din
naman ang katawan ni Pablo sa isang saksak na ibinigay n~g isang di
nakilala.
At ang lahat ay naganap sa loob n~g isang kisapmatá lamang.
At nang ang m~ga pulés ay dumating, nakita pang hawak ni Mauro ang
naagaw na kortapluma at puno n~g dugo.
Pinabitiwan sa kanya n~g pulés ang hawak at siya ang unaunang
binantayan.
At sunod sa kanya ay ang lima pang kaayon ni Mauro, na ipinagturo n~g
m~ga kasama at kapanalig nila Gervasio, nang ang m~ga ito'y ligid na
rin n~g ibang pulés na gumibik.
Dalawang "ambulancia" ang dumating na maliksing tinawag n~g isang
_detective_ at sa isang laan sa m~ga may sugat ay doon isinakay ang
m~ga ito, at sa isá pa ay ang m~ga malalakas naman ...
¡¡Kakilakilabot na bun~ga n~g di pagkakaunawaan n~g m~ga manggagawa sa
kapwa manggagawa...!!
=IX=
Tatlong buwan ang lumipas buhat nang m~ga huling pangyayari.
Sa tulong n~g malaking pagsisikap n~g m~ga manggagamot, ang buhay nila
Pablo at Gervasio ay nailigtas sa kamatayan.
At si Mauro at ang kasama naman nito sa pagamutan, pagkatapos n~g may
mahigit na isang linggong paggamot sa m~ga sugat nila, ay mayroon nang
dalawang buwan naman sa Bilibid, na naghihintay n~g araw n~g
paglilitis.
Ang ilan sa m~ga kasama pa nila ay pinakawalán na ring matagal,
pagkatapos na makunan muna n~g ilang; m~ga tanóng na siyang ihaharap
na, saksi sa araw n~g paglilitis.
Ang ilan sa m~ga kasama naman nila Gervasio at Pablo ay gayon din; ang
m~ga sagot nila at salaysay, ay siyang gagawing katibayan naman n~g
paguusig sa sakdal na nalalaban sa dalawa ni Mauro.
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................
Ang araw n~g paglilitis ay sumapit.
At ang maluwang na bulwagang yaon n~g Hukumang Unang Dulugan ay napuno
sa dami n~g taong nanoód n~g paglilitis.
Si Serafina, asawang kulang palad ni Mauro at sampu n~g tatlong anák
nila ay kasama sa Hukuman, upang makita man lamang at makausap ang
asawang sa loob n~g panahong ikinapiit muna sa Bilibid ay hindi man
nangyaring kausapin.
Sa Hukuman n~ga ay doon niya pinaroonan, nang malamang sa araw na yaon
gagawin ang paglilitis sa kanyang asawa.
Sa pamamagitan n~g m~ga abuloy na tinanggap niya sa maraming kaibigan
at kakilala nilang mag-asawa, at gayon n~g buhat sa m~ga kamaganakan
nila, ay nangyaring si Serafina ay makakuha n~g isang _abogado_ upang
magtanggol sa usapin ni Mauro sa harap n~g Hukuman.
Sa haráp n~g kagalanggalang na Hukom ang lahat n~g kailan~gan ay
ginawa at isinakatuparan n~g Tagausig-sala, at gayon din n~g
Tagapagtanggol sa dakong nauukol sa kanyang tungkulin ...
Ang paglilitis ay natapos. Subali't ang Hukuman ay hindi nagpasya.
Ipinagpaliban ang kanyang hatol, upang sa mataman niyang pagsusuri ay
idaan ang lahat.
Ang madla ay nagsiuwi; at bago nagkahiwalay si Mauro at si Serafina,
ay maraming pagod muna ang ginugol n~g m~ga bantay; sapagka't si
Serafina ay halos ayaw nang humiwalay sa kanyang asawa na noón ay
isasakay uli sa "ambulanciang" naghihintay.
--¡Katitiís ka, asawa ko...!--ang habol pa ni Mauro kay Serafina nang
sumasakáy na sa "ambulancia."
--¡Mauro! ¡Mauro!--ang sigaw naman n~g kaawaawang babai.
--¡¡Tatay!! ¡¡Tatay!!--ang habol naman n~g m~ga anák.
--¡Huwag kayong man~gahapis!--ang sa wakas ay nasabi na lamang ni
Mauro sa boong pagdaramdam.
At ang sasakyang ay matuling tumakbo.
At si Serafina at ang kanyang m~ga anák ay nagsiuwi na rin.
¡¡Kaawaawang magiiná!!
* * * * *
Samantalang tumatakbo ang m~ga pangyayari, ang m~ga manggagawang
tabakero ay patuloy naman sa kanilang pagpasok sa arawaraw at sa
halagang naging sanhi n~g aklasan ay sumailalim.
At hindi lamang yaon. Kundi ang may pagawaan, sa pagsasamantala
marahil sa gayong m~ga pagkakataon na walang magagawa ang alin mang
kilos na gawin n~g m~ga manggagawa nila, ay ipinagbawal pa sampu n~g
pagtatatag n~g anomang kapisanan sa loob n~g pagawaan. Ibinaba pang
muli ang halagang mababa na, na kanilang itinanggap sa bawa't "vitola"
at ang lahat nama'y walang kibong sumunod at yuko ang ulong tumalima
sa gayong m~ga bagong utos at kapalakarang pinaiiral n~g may pagawaan.
Silang lahat ay walang magawa. Sapilitang sumailalim sila sa lahat n~g
bagay na magalin~gin n~g puhunan ...
Ang pagsisisi, ang paghihimutók n~g lahat at pagsusumpaan ay dumating.
At ang lahat sa katayuan nila n~gayon, ay nagbibigay matwid kay Mauro
sa m~ga pagmamatigas nito noón, at sa lahat n~g m~ga ginawa niya sa
pagtataguyod n~g aklasan.
Subali't ang lahat ay huli na. Nagawa na nila ang malaking
pagkukulang; naganáp na ang napakalaking pagkakasalang magagawa n~g
sinoman sa haráp n~g isang dakilang layon at adhika.
¡N~gayon nila natutuhang panghinayan~gan ang m~ga pagsusumikap ni
Mauro...!
¡Oh...! Ang pagsisising Hudas ay sumapit na sa m~ga taksil at walang
pusong m~ga manggagawang yaon!
¡Datapwa't wala na silang magagawa!
.......................................................................
.......................................................................
.......................................................................
.......................................................................
At ang araw n~g paghatol ay dumating.
At ang minarapat n~g Hukuman, pagkatapos na mapagaralan n~g boóng
pagiin~gat ang m~ga pangyayari at naging sanhi n~g sigalot na
namagitan sa nasasakdal at ang pagkakasugat nitó sa dalawa, ay
ipinasyang mabilanggo n~g siyam na buwan at isang araw si Mauro at ang
kanyang kasama ay tig-aanim na buwan naman.
--¡Siyam na buwan at isang araw!--ang napabulalás na sabi ni Serafina,
pagkarinig sa hatol, at sabay na nanan~gis.
--Huwag mong ikahapis ang pagkabilanggo ko, ni ang katagalan n~g araw
na ipaglulumagak ko sa bilangguan ...--ang wika ni Mauro sa kanyang
asawa sa buháy na tinig--alalahanin mo, asawa ko, na isang dakilang
simulain ang ipinagtatanggol natin, at ang simulaing itó, sa malao't
madali ay inaasahan kong magwawagi sa ibabaw n~g lahat. Sa harap n~g
m~ga batás ay maaaring ako'y nagkasala; datapwa't sa haráp n~g aking
bayan at sa haráp n~g aking budhi ay malinis ang aking pagkatao ...
--¡Mauro! ¡Mauro! ¡Ang m~ga anák mo!--ang panan~gis ni Serefina.
--Sa iyong katalinuhan ay ipinagkakatiwala ko sila.
At noón din pagkatapos na mahagkan si Serafina at gayon din ang m~ga
anák niya ay si Mauro na rin ang nagyayang sumakay sa naghihintay na
_ambulancia_....
At mula noón si Mauro ay naging isang bilanggo.
Siyam na buwan at isang araw ang hihintayin upang siya'y makalaya.
¡Oh, ang tadhana!