Sonder carre ende sonder wagen
Ouer dach ende ouer nacht,
Mit al gader mire cracht.
Mi halp mijn vrouwe Ermeline.
Doe dogede wi dicke grote pine,
Eer wi den manliken scat
Brachten in een ander stat,
Dar hi [bet] lach tonsen gelage.
Wi droegen onder enen hage
Jn een hol verholenlike.
Doe was ic van scatte rike.
Nv hoert wat si hijr binne daden
Die [den] coninc hadden verraden.
Bruun, die here, hi sende wt
Verholenlike sijn saluut
Achter lande ende geboet
Al den gonen rikeit groet,
Die dienen wilde om sout.
Hi geboet hem siluer ende gout
Te geuen mit milder hant. [316]
Mijn vader liep in al dat lant
Ende droech des heren Brune brieue.
Hoe luttel wisti dattie dieue
Te sinen scatte waren geraect,
Dies hem quite hadden gemaect.
Dat hijs · iij · hellinge ne had gewonnen,
Al had hire mede de stat [317] van Lonnen (fo. 117 rb.)
Alte male mogen [318] copen.
Dus wan hi an sijn omme lopen.
Doe mijn vader al omme ende omme
Tusschen die Elue entie Ronne
Hadde gelopen al dat lant,
Ende hi menigen sariant
Had gewonnen mit sinen goude,
Die hem te hulpen comen soude,
Alse die somer quame int lant,
Doe keerde mijn vader dar hi vant
Brunen entie gesellen sine.
Doe telde hi hem die grote pine
Entie menichfoude sorge,
Di hi vor die hoge borge
Jnt lant van Sassen had geleden,
Dar die iagers an reden
Alle dage mit haren honden,
Diene verraden te menigen stonden.
Dat telde hi hem te spele al gader.
Dar na togede hem mijn vader
Die Brunen, den bere, wel bequamen:
Dat xij c al bi namen,
Dar Ysegrims mage an stonden,
Mit scarpen clawen mit widen monden,
Al sonder die catzen entie beren,
Die al in Brunes soute waren,
Entie vosse mitten dassen
Van Doringen ende van Sassen,
Die alle hadden gesworen,
Jn dien datmen hem gaue te voren
Van · XX · dagen har sout,
Die souden Brunen mit gewout
Comen mittien yersten bode.
Dit benam ic, danc gode!
Doe mijn vader had gedaen
Sine boetscap, soude hi gaen
Ende scouwen sinen scat.
Ende als hi quam te seluer stat
Dar hine had gelaten te voren,
Doe was die scat al verloren (fo. 117 va.)
Ende sijn hol was tebroken. [319]
Wat holpe hijr af vele gesproken?
Doe mijn vader dat vernam,
Wart hi droeuich ende gram,
Dat hi van torne hem seluen hinc.
Dus bleef al achter Brunen dinc
Mit mire behendicheden al.
Nv hort hier mijn ongeual:
Ysegrim ende her Brune, [320] die vraet,
Hebben nv den nausten raet
Mitten coninc openbare,
Ende arm man Reynaerde stat et sware!
Die coninc entie coninginne,
Die beide hoepten ten gewinne,
Si leiden Reynaert buten te rade
Ende baden hem dat hi wael dade
Ende hi hem wijste sinen scat.
Alse Reynaert horde dat,
Sprac hi: 'soudic wisen mijn goet
Den gonen die mi anxt doet,
So waric buten minen sinne.'
'Neen, Reynaert,' sprac [321] die coninginne:
'Mijn here sal v laten leuen,
Ende sal v vriendeliken vergeuen
Al gader sinen euelen moet,
Ende gi sult vorwaert meer sijn vroet
Ende wesen goet ende getrouwe.'
Reynaert sprac: 'dit doe ic, vrouwe,
Jn dien dat mi die coninc nv
Vaste geloue hier vor v,
Dat hi mi gheue sine hulde
Ende hi al mine sculde
Wil vergeuen, ende om dat
So wil ic wisen minen scat
Den coninc, al dar hi leget.'
Die coninc sprac: 'ic waer al ontweget,
Wildic Reynaerde wel gelouen.
So suete es hem stelen ende rouen
Ende [liegen] geboren int been.' (fo. 117 vb.)
Die coninginne sprac: 'neen,
Ghi moget Reynaerde gelouen wel:
Al was hi hier te uoren fel,
Hi nes niet dat hi was.
Ghi hebt gehort hoe hi den das
Ende sinen vader heft bedragen
Mit morde ende mit magen,
Ende mocht hebben bedragen ander liede,
Wil hi wesen meer van quaden diede.'
Doe sprac die coninc: 'lieue vrouwe,
Es hi fel ofte ongetrouwe,
Sint dat ghijt mi dorret raden,
Al waendic dat mi soude scaden,
So wil ic laten op een couent
Dese worde ende dit genent
Op Reinaers trouwen laten staen.
Mar ic seg v sonder waen:
Doet hi meer archede,
Alle die hem ten tienden lede
Sijn belanc sullent becopen.'
Reynaert sach den coninc belopen
Ende wart blide in sinen moet
Ende sprac: 'here, ic ware onvroet,
Ne louedict niet wel also.'
Doe nam die coninc ene stro
Ende uergaf Reynaerde al gader
Den wanconst uan sinen uader
Ende sines selues mesdaet altoe.
Al was Reynaert blide doe,
Dat ne dunket mi gheen wonder [322] wesen:
Jane was hi vander doet genesen?
Doe Reynaert quijt was gelaten
Doe was hi blide vtermaten,
Ende sprac: 'coninc, edel here,
God moet v lonen al der ere,
Die gi mi doet ende mijn vrouwe,
Die houesch is ende getrouwe.
Jc merke wel dat gi mi doet
So groet ere ende so groet goet,
Dat nieman es onder die sonne,
Dien ict also wale onne, (fo. 118 ra.)
Als ic v doe ende mire vrouwen,
Entes scattes, bi mire trouwen.'
Reynaert nam een stro vor hem
Ende sprac: 'here coninc, nem!
Hier geuic v op dien scat,
Dien wilen Ermeric besat.'
Die coninc ontfinc dat stro
Ende dankes Reynaerde also
Ende [323] alse quansijs: 'dese mach mi doen ere.'
Reynaerts herte loech so sere,
Datment wel anhem vernam,
Doe hem die coninc gehorsam
Algader was te sinen wille.
Reynaert sprac: 'here, swiget stille.
Merket waer mijn reden gaet.
Jnt hoghestende van Vlaendren staet
Een berchstaet [324] ende hiet Hulsterloe.
Coninc, gi moget wel wesen vroe,
Mogedi onthouden dit:
Een trompboem, [325] hiet Criecpit,
Staet int suutwest niet verre danen.
Here coninc, gine droeuet niet wanen
Dat ic der waerheden misse:
Dats een der meester wildernisse,
Datmen weet in enich rike.
Jc seg v gewaerlike
Dat som wile lijt eenhalf iaer,
Dat toten bome ne comet daer
No weder man no wijf
No creature die heuet lijf,
Sonder die vle entie scuufwt,
Die dar nestelen indat cruut
Of enich ander vogelijn,
De elwaer gherne wilt sijn
Ende daer biauenture lidet:
Coninc, dar leit mijn scat gehidet.
Coninc, die stede hiet Criekeputte:
Verstaet dit wel et is v nutte:
En weet nieman so getrouwe.
Ghi sult dar gaen gi ende v vrouwe. (fo. 118 rb.)
Niemen laet sijn v bode
No bi gebede no bi gebode:
Mar gaet dar selue, ende alse gi
Ten seluen putte comet bi,
Ghi sult vinden ionge berken.
Here coninc, dat suldi merken:
Die alre naest den putte staet,
Coninc, tot dien berge gaet.
Dar leit die scat onder begrauen.
Dar suldi deluen ende scrauen
Een luttel mos in dene side.
Dar suldi vinden menich gesmide
Van goude rikelic ende scone.
Ghi sult oec vinden mer [326] die crone,
Die Ermeric, die keyser, droech,
Ende ander sierheden genoech:
Edel stene, guldijn werc.
Men cochter niet om · m · marc.
Ay coninc, als gi hebt dat goet,
Hoe dicke suldi in vwen moet
Gepensen: 'Reynaert, [327] getrouwe vos.
Die hier groeues in dit mos
Desen scat bi dire list,
God geue di goet al war du bist!'
Doe antworde die coninc saen:
'Reynaert, sal ic die vaert bestaen,
Ghi moet sijn an onse vart, [328]
Ende gi moet ons, Reynaert,
Helpen vwen scat ontdeluen,
Jnne wane niet bi mi seluen
Aldar nemmermeer geraken.
Jc heb gehort genoemen [329] Aken
Ende Parijs: ist dar niet na?
Ende ist also als ict versta,
So smeecti, Reynaert, ende roemet,
Criekeput dien gi dar noemet,
Wanic, is een geuenst naem.'
Dese tale was Reynaerde ombequaem,
Ende verbalch ende sprac: 'ia, ia,
Ghi siter, coninc, also na, (fo. 118 va.)
Alse van Coelne tote mere.
Waendi dat ic v die lere
Wil wisen indie Jordane?
Jc sal v togen, als ic wane,
Orconde genoech al openbare.'
Hi riep lude: 'Cuwart, gaet hare,
Comt voerden coninc, Cuwart!'
Die dire sagen darwart
Ende wonderden alle wat dar ware.
Cuwart ghinc beuende [330] ende in vare,
Hem wonderde wat die coninc woude.
Reynaert sprac: 'wat, Cuwart, hebdi coude?
Ghi beuet, sijt blide sonder vaer,
Segt minen here, den coninc, waer!
Des manic v bider trouwen
Die gi ver Genten, [331] mire vrouwen,
Ende hem seluen sculdich [332] sijt.'
Doe sprac Cuwart: 'vermaledijt
So moetic werden, al wistic wel
Dat mi costen soude mijn vel,
Oft ic liege enich wort
Al waert van enige mort,
Want gi mi manet bider trouwen
Die ic mire lieuer vrouwen
Enten coninc sculdich ben.'
Doe sprac Reynaert: 'so sech hem,
Weetstu waer Criecput steet?'
Cuwart sprac: 'of ic dat weet.
Ja ic, hoe soude dat wesen so?
Ne statet niet bi Hulsterloe [333]
Optie moer, in die woestine?
Jc hebbe gedoget so menige pine
So menigen honger ende so menige coude
Ende armoede menichfoude
Op Criekeput so menigen dach,
Dat ics vergeten niene mach.
Hoe mochtic vergeten dies,
Aldar Symon, die Sies,
Sine valsche penninge sloech,
Dar hihem scone mede bedroech
Ende die gesellen sine.
Dat was eer ic mit Rijne [334]
Mine [335] geselscap maecte vast,
Die mi gequijt heft menigen past.'
'O wi,' sprac Reynaert: 'suete Rijn,
Lieue gespele, suete hondelijn,
Vergaue god, wardi nv hier!
Ghi sout orconden vor dit dier
Mit sconen worden, waers [336] te doene.
Dat ic noyt ne was so coene,
Dat ic enige sake dede,
Dar ic den coninc mochte mede
Te mi waert [337] belgen doen mit rechte.
Gaet weder onder gone knechte,'
Sprac Reynaert: 'haestelike, Cuwart!
Mijn here, de [338] coninc, en heft tuwart
Ne geen dinc te spreken meer.'
Cuart dede enen wederkeer
Ende ginc van sconinx rade dar.
Reynaert sprac: 'coninc here, ist waer
Dat ic seide?' 'Reynaert, iaet. [339]
Vergeuet mi, ic seide quaet,
Dat ic v mestroude iet.
Reynaert, goede vrient, nv siet
Ende doet, dat gi mit ons gaet
Ten putte, dar die berke [340] staet,
Dar die scat leit begrauen onder.'
Reynaert sprac: 'here, gi segt wonder.
Waendi inne wars alte vro,
Coninc, oftu stonde so
Dat ic mit v wandren mochte
Also alst ons beiden dochte,
Ende ghijs waert, here, sonder sonde?
Nv ist als ic v orconde,
Ende ic v segge, al ist scame:
Doe Ysegrim (in sduuels name)
Jn die ordine ginc te voren
Ende hi te monke wart bescoren,
Done conste hem die prouende niet genuegen,
Dar hem ses monke mede bedroegen (fo. 119 ra.)
Hine clagede van honger ende carmde
So sere, dats mi ontfarmde.
Doe hi crancte ende wart traech,
Doe droech ic rouwe als . i . sijn maech,
Ende gaf hem raet dat hi ouer ran,
Dar om ben ic ins pawes ban.
Morgen, als die sonne op gaet,
Wil ic te Romen om aflaet.
Van Romen wilic ouer zee.
Sone keric dan nemmermee,
Eer ic so uele hebbe mesdaen [341]
Coninc, dat ic mit v mach gaen
Tuwen eren ende tuwen vrome, [342]
Of ic weder te lande come.
Et ware een onscone dinc,
Soudi, here coninc,
Maken vwen wanderinge
Mit enen verwatenen ballinge,
Als ic nv bin, god betere mi!'
Die coninc sprac: 'Reynaert, sidi
Jet lange verbannen?' doe sprac Reynaert:
'Ja et is · iij · iaer, dat ic wart
Jn vollen seende gedaen te banne
Vorden deken Harmanne.
Die coninc sprac: 'sint dat gi sijt
Te banne, men sals mi doen verwijt,
Reynaert, liet ic v mit mi wandren.
Jc sal Cuaerde oft enen andren
Toten scatte doen gaen mit mi,
Ende oec radic v, Reynaert, dat gi
Niet ne latet gine varet,
Dar gi v vanden banne claret.
'So doe ic, here,' sprac Reynaert,
'Jc ga morgen te Rome waert,
Gatet na den wille mijn.'
Die coninc sprac: 'gi dunket mi sijn
Beuaen in harde grote dingen.
God onne v dat gijt moget volbringen,
Reynaert, als v ende mi
Ende ons allen nutte si!' [343]
Doe [344] dese tale was gedaen, (fo. 119 rb.)
Doe ginc Nobel, die coninc, staen
Op enen sitten hoge van steene,
Dar hi op plach te staen allene,
Als hisat ten gedinge.
Die dire saten tenen ringe
Al omme ende omme op dat gras,
Nadien dat elc geboren was.
Reynaert stont bider coninginnen.
Nv hort hoe hier sal beginnen
Die coninc spreken coninclike:
'Mine dire, arm ende rike,
Beyde luttel ende groet,
Mine baroene, mine genoet!
Reynaert die es hier comen te houe
Ende wil hem, des ic gode loue,
Betren uan allen euelen sinne.
Ende mijn wijf, die coninginne,
Heuet gebeden so uele vor hem,
Dat ic sijn vrient worden bem, [345]
Ende hi versoenet es iegen mi,
Ende ic hem vergeue vri
Beide vor lieue ende vor lede.
Reynaerde gebiedic vollen vrede,
Anderwarue gebiedic hem [346] vrede,
So doe ic derdewarve mede, [347]
Ende gebiedu allen bi vwen liue
Dat gi Reynaerde ende sinen wiue
Ende sinen kindren ere doet,
War so si comen in v gemoet,
Jst bi nachte, ist bi dage.
Jnne wil meer engene clage
Van Reynaerts dinge horen.
Al was hi rokeloes te voren,
Hi wilt betren, hi secht v hoe:
Reynaert wil morgen vroe
Palster ende scorpe ontfaen
En wil tote Romen gaen.
Van Romen wil hi ouer zee.
Danen wil hi nemmermee,
Eer hi heeft vol aflaet (fo. 119 va.)
Van alre sonderliker daet.'
Dese tale heft Necelijn vernomen
Ende vloech tes hi es comen
Dar hi vant die drie gesellen.
Nv hort wat hi hem sal vertellen.
Hi sprac: 'keitiue, wat doedi hijr?
Reynaert es meister ende bottelier
Jnt hof mogende vtermaten.
Die coninc heften quijt gelaten
Van alle sine grote mesdaden,
Ende gi sijt alle · iji · verraden.'
Ysegrim began te antworden
Te Neceline, ende alsi dat horden:
'Jc wane gi lieget, her rauen.'
Ende mittien worde ging hi scauen [348]
Ende Brune volgede mede.
Si gingen recken har lede
Ende liepen ten coninc waert.
Tibert wart so sere uervaert,
Dat hi bleef sittende op die galge.
Hi wart van sinen ruwen balge
Jn sorgen so groet vtermaten,
Dat hi gaerne [349] wilde laten
Sijn oge uaren om niet,
Dat hi ins papen huus liet,
Jn dien dat hi versoenet ware.
Hine wiste wat doen openbare,
Dan hi saet optie micke.
Hi clagede gode vele dicke
Dat hi Reinaerde nie bekende.
Ysegrim quam mit genende
Gedrongen vor de coninginne
Ende sprac mit enen fellen sinne
Te Reinaerde waert so uerre,
Dattie coninc wart so erre,
Dat hi Ysegrim hiet vaen
Ende Brunen mede also saen.
Si worden geuangen ende gebonden.
Ghine saget nie verwoerden honden
Doen meerren laster dan men hem dede, (fo. 119 vb.)
Brunen ende Ysegrime mede.
Men voerdse alse lede gaste:
Men bantse beide also vaste,
Dat si binnen ere nachte
Mit enigherhande crachte
Een lit ne mochten ruren.
Nv hort hoe hise sal vuren!
Reynaert, die hem was te wreet,
Hi dede datmen Brunen sneet
Van sinen rugge [een] velspot af,
Datmen hem tere scurpen gaf,
Voets lanc ende [350] voets breet.
Nv ware Reynaert gereet,
Hadde hi · iiij · scoen.
Nv hort wat hi hier sal doen,
Hoe hi vier scoen sal gewinnen.
Hi runede toter coninginnen:
'Vrouwe, ic ben v pelgrim.
Ende hier is mijn oem, her Ysegrim,
Hi heuet · iiij · vaste scoen.
Woudier mi twee lenen doen,
Jc name [351] v ziele in mijn plecht.
Et is pelgrims recht
Dat hi gedinket in sijn gebede
Alles goedes datmen hem oyt dede.
Ghi moghet vwe ziele wel an mi scoyen.
Doet mi Erswinen, mire moyen,
Gheuen van haren twee [352] scoen.
Si macht wel mit eren doen:
Si bliuet thuus in har [353] gemac.'
Gente, die coninginne, sprac:
'Reynaert, gine moget niet onbaren,
Ghine hebt scoen, gine sult varen
Vten lande in gods gewout
Ouer die berge ende dur dat wout,
Treden struke ende harde stene.
Ghine moghet hebben scoen ne gene
Die v waren bat gemicke:
Si sijn so uaste [354] ende so dicke
Die Ysegrim draget ende sijn wijf. (fo. 120 va.)
Al sout hem gaen an sijn lijf
Harlijc [355] moet v geuen twee scoen,
Dar gi vwe uaert mede moget doen.
Dus heuet die valsche pelgrim
Beweruet dat har Ysegrim
Altoe den knien heft verloren
Van beiden sinen uoeten uoren
Dat vel al toten clawen.
Ghine saget enen uogel noyt brawen,
Die stilre hilt an sinen leden
Dan Ysegrim die sinen deden,
Doemen also ontscoide,
Dat bloet vten benen uloide.
Doe Ysegrim ontscoyet was,
Doe ginc [356] liggen opt gras
Ver Erswine, die vulvinne,
Mit enen uele droeuen sinne
Ende liet har af doen dat uel
Entie clawen also wel
Achter uan haren uoeten.
Dese daet die dede soeten
Reynaerde sinen droeuen moet.
Hort wat clagen hi nochtan doet!
'Moye,' seide hi: 'wel lieue moye,
Jn hoe menigen vernoye
Hebdi dur minen wille gewesen!
Dats mi al leet, sonder van desen
Jst mi lief, ic seg v twi.
Ghi sijt (des gelouet mi)
Een die liefste uan minen magen:
Bidien sal ic v scoen andragen.
God weet, dat es dur vwe bate:
Gi sult andie hoge aflaete
Deel nemen ende an [357] alt paerdoen,
Dat ic, lieue moye, in v scoen
Sal beiagen ouer zee.'
Ver Erswinden was harde wee
Dat si cume mochte spreken:
'Ay Reynaert, god moet ons wreken,
Dat gi ouer ons siet vwen wille!' (fo. 120 rb.)
Ysegrim, hi sweech al stille
Ende sine geselle Brune, mare
Hem beide was te moede harde sware.
Si lagen gebonden ende gewont.
Hadde oec doe ter seluer stont
Tibert, die cater, gewesen daer,
Jc dar wel seggen [358] ouer waer:
Hi hadde gedaen so uele te uoren,
Hine wert niet bleuen sonder toren.
Wat holpe dat ict maecte lanc!
Des ander dages te sonne opganc
Dede Reynaert sine scoen smaren,
Die Ysegrims te uoren waren
Ende sines wiues, Erswinden, [359]
Ende hadse sere vaste doen binden
Om sine [360] uoete, ende ghinc
Dar hi uant den coninc
Ende sijn wijf, die coninginne.
Ende sprac te hem mit enen bliden sinne:
'Here, god geue v goeden dach
Ende mire vrouwen, die ic mach
Gheuen prijs mit groten rechte.
No doet geuen Reynaerde, vwen knechte,
Palster, scorpe ende laet mi [361] gaen.'
Doe dede de coninc eischen saen
Den cappellaen Bellijn, den ram.
Ende als hi vor den coninc quam,
Sprac hi: 'her Bellijn, hier es
Dese pelgrim, leset een les,
Ende geuet hem scorpen ende staf.'
Bellijn den coninc antworde gaf. [362]
'Heer, en dar des doen niet.
Reynaert heft selue gegiet,
Dat hi es ins pawes ban.'
Die coninc sprac: 'Bellijn, wattan?
Meister Gelijs doet ons verstaen:
Hadde een man allene gedaen
Also uele alse alle die leuen,
Ende wil hi archeit begeuen
Ende te biechten dar af gaen (fo. 120 va.)
Ende penitencie ontfaen,
Dat hi ouer zee wilde uaren,
Hi mochte wel hem seluen claren.'
Bellijn sprac ten coninc echt:
'Jnne doe Reynaerde no crom no recht
Van geesteliken dinge altoes,
Ghine wilt mi quiten scadeloes
Jegen bisscop ende deken.'
'Jnne bid v niet in · vij · weken,'
Sprac die coninc: 'also uele.
Oec had ic lieuer dat vwe kele
Hinge, dan ics v bat.'
Ende alse Bellijn horde dat,
Dattie coninc balsch te hem wart,
Wart Bellijn also sere uervaert
Ende ginc gereiden [363] sijn outare,
Oec beuede hi uan vare
Ende ginc singen ende lesen
Aldat hem best dochte wesen.
Doe Bellijn, die cappellaen,
Omoedelike had gedaen
Dat getide uanden dage,
Doe hinc hi Reynaerde an sinen crage
Ene scorpe uan Brunes uelle.
Oec hinc sine [364] geselle
Een palsterkijn dar bi.
Te sinen geuoege was hi
Al gereit te sire uaert.
Doe sach hiten coninc waert.
Hem liepen die geuensde trane
Neder neuen sine grane,
Als of hem iamerde in sijn herte.
Had hi uan iamer enige smerte,
Dat was bidien ende anders niet
Dat hi hem allen, die hi dar liet,
En hadde beraden sulke pine
Alse [365] Brune ende Ysegrime,
Had hem wel mogen geuallen.
Nochtan stont hi ende bat hem allen
Dat si uor hem bidden souden
Also getrouwelike alsi wouden (fo. 120 vb.)
Dat hi vor hem allen bade.
Dat orlof nemen docht hem te spade,
Want hi gherne dane ware:
Hi was altoes in vare, [366]
Alse die hem seluen sculdich weet.
Die coninc sprac: 'mi es harde leet,
Reynaert, dat gi dus haestich sijt.'
'Neen,' sprac hi · 'here ets tijt,
Men sal gene weldaet sparen.
Vwen orlof, here, ic wil varen.'
Die coninc sprac: 'hebt gods orlof!'
Doe geboet die coninc al sijn hof
Mit Reynaerde wtwaert te gane
Sonder allene die geuane.
Nv wart Reynaert pelgrim.
Ende sijn oem, her Ysegrim,
Entie bere liggen gebonden
Ende siec van seren wonden.
Mi dunket ende ic wane des [367]
Dat nieman [so] onspellic es
Tusschen Palanen ende Scouden,
Die hem van lachen had onthouden
Van rouwen die hem mochte gescien,
Had hi Reynaerde doe gesien:
Hoe wonderlike hi hene ginc,
Ende hoe gemeenlike hem hinc
Scorpe ende palster om sinen hals,
Entie scoen, als ende als,
Die hi droech an sijn been
Ghebonden, daden dat hi sceen
Pelgrim gelijc genoech.
Reynaert van binnen loech, [368]
Dur dat si alle mit hem gingen
Mit so groter sameningen,
Die hem te uoren waren wreet.
Doe sprac hi: 'coninc, mi es leet
Dat gidus verre mit mi gaet:
Jc vruchte, et mach v wesen quaet.
Ghi hebt geuaen · ij · mordenaren. (fo. 121 ra.)
Gheuallet dat si v ontfaren,
Ghi hebt v te wachten meer
Dan gi v hadt oyt eer.
Blijft godeuolen, laet mi varen.'
Na dese tale stont hi twaren
Op dachterste [369] · ij · poten
Ende maende de dire, clene ende groten,
Dat si alle vor hem baden
Oft si an sine weldaden [370]
Recht deel hebben wouden.
Si seiden alle dat si scouden [371]
Sijns gedenken in har gebede.
Nv hort vort wat hi dede,
Doe hi uanden coninc sciet:
So droeuelike hihem geliet,
Dats some sere ontfarmde.
Cuart, de haze, hi becarmde:
'O wi, Cuaert, sulwi sceiden!
Of gi wilt, gi sult mi leiden
Ende mijn vrient Bellijn, de ram:
Ghi twee ne maecten mi noit gram.
Ghi twe moet mi vort bringen.
Ghi sijt suet vanwandelinghen,
Onbegrepen ende goedertieren
Ende onclaget uan allen diren.
Gheistelic is uwer beider zede,
Ghi leuet beide als ic dede
Doe ic clusenare was.
Hebdi louer ende gras,
Ghine doet genen eisch
No om broet no om vleisch
No om sunderlinge spise.'
Mit aldustanigen prise
Heft Reynaert dese twe verdoert, [372]
Dat si mit hem gingen vort
Tote hi quam vor sijn huus
Ende vorde porte te Maperthuus.
Alse Reynaert voer de poerte quam,
Doe sprac hi: 'neue Bellijn, de ram,
Ghi moet allene buten staen, (fo. 121 rb.)
Jc moet in [373] mine ueste gaen;
Cuart sal in gaen mit mi.
Her Bellijn, bit him dat hi [374]
Troeste veren Ermeline
Mit haren armen welpekine, [375]
Als ic uan har orlof neme.'
Bellijn sprac: 'ic bits heme,
Dat hise vertroeste wale.'
Reynaert ginc [376] mit scoenre tale
So smecken ende losengiren [377]
Jn so menige manire,
Dat hi bibarate brochte
Cuarde in sine acdochte.
Alsi in dat hol quamen,
Cuart ende Reynaert te samen,
Doe uonden si uer Ermelinen
Bi haren clenen welpekinen.
Si was in sorgen ende in vare,
Want si waende dat Reynaert ware
Verhangen, ende alsi uernam
Dat hi weder thuus quam
Ende palster ende scorpe droech:
Dat dochte har wonderlic genoech.
Si wart blide ende sprac saen:
Lieue Reynaert, hoe sidi ontgaen?'
'Jc moet werden pelgrim:
Har Brune ende Ysegrim
Si worden gysel ouer mi.
Die coninc heft ons (danc heb hi!)
Cuarde gegeuen op rechte soene,
Al onsen wille mede te doene.
Die coninc liede selue das,
Dat Cuart de eerste was
Die ons verriet iegen hem.
Ende bider trouwen die ic bem
V sculdich, vrouwe Ermeline,
Cuart naket sware pine.
Jc ben mit rechte op hem gram.'
Alse Cuwart dit vernam,
Keerde hihem om ende waende vlien: (fo. 121 va.)
Mar dat en conste hem niet gescien,
Want Reynaert hadden ondergaen
Die porte ende grepene saen
Bider kele mordelike.
Ende Cuaert riep genadelike:
'Help mi, Bellijn, waer sidi?
Dese pelgrim dodet mi.'
Dat roepen was scire gedaen,
Want Reynaert had hem saen
Sine kele ontwe gebeten.
Doe sprac Reynaert: 'nu gawi eten
Desen goeden vetten hase.'
Die welpekine liepen toten ase
Ende gingen eten al gemene
Har rouwe was harde clene
Dat Cuart had verloren tlijf
Ermelijn, Reinaerts wijf,
At vanden vleische ende dranc des bloets.
Ay, hoe dicke bat si [378] goedes
Den coninc, die dur sine doget
Har kindre hadden verhoget
So wel mit enen goeden male!
Reynaert sprac: 'hi gan ons wale.
Jc weet wel, moet die coninc leuen,
Hi soude ons gherne gifte geuen,
Die hi selue niet en woude
Hebben om · vij · marc van goude.'
'Wat giften es dat?' sorac Ermeline.
Reynaert sprac: 'ets een line
Ende een vorst ende twe micken.
Mar mach ic · ic sal hem onstricken,
Malichte eer liden dage twee,
Dat ic om sijn dreigen niet mee
Ne geue dan [hi] om tmijn.'
Si sprac: 'Reynaert, hoe mach dat sijn?'
Reynaert sprac: 'vrouwe, ic seg v,
Jc weet een wiltenisse ru
Van langen gagel ende van hede.
Dar es een deel wel gerede
Van goeden legere van spisen. (fo. 121 vb.)
Dar sijn hoenre ende patrisen [379]
Ende menigherhande vogeline.
Wildijt, ver Ermeline,
Dat gi gaet mit mi dar,
Wie mogen dar wonen · vij · iaer,
Wilwi, wandren onder den scade
Ende hebben goet ende genade,
Eer wie dar werden verspiet.
Al seidic langher, ic en loge niet.'
'Ay', sprac Reynaerts vrouwe Ermeline:
'Dit dunket mi wesen ene pine
Die al gader ware verloren.
En hebdi dit lant versworen
Jnte woenen mit Ermeline [380]
Ende nemmermeer inte sine,
Al noch seide Ermelijn mee, [381]
Eer gi comet ouer zee,
Ende hebt palster ende scorpe ontfaen.'
Reynaert antworde har saen:
'So meer gesworen, so meer verloren.
Mi seide een goet [382] man hier te uoren
Jnrade dar hi mi riet,
Bedwongen eet en [383] dade niet.
Al uoldadic dese vaert,
En holpe mi niet,' sprac [384] Reynaert:
'Mi waers een ey niet te bat.
Jc heb den coninc enen scat
Belouet, [385] die mi es ongereet.
Ende alse hi des de wareit weet
Dat ic hem al heb gelogen
Ende hi bi mi dus es bedrogen,
Hi sal mi haten vele te meer
Dan hi dede oit eer.
Dar pensic in minen moet,
Dat sculen es mi alte goet
Alse dat varen,' sprac Reynaert:
'Ende gods had heb mijn rode baert
(Ghedoe oec hoe ic gedoe),
Oft mi meer uertroest dar toe
No de cater no de das (fo. 122 ra.)
No Brune, die om mi comen was,
No dur gewin no dur scade,
Dat ic meer in des connx genade
Ne come, dat ic lide lanxt!
Jc heb gedoget so menigen anxt.'
Ho sere balsch hem de ram Bellijn,
Dat Cuart, die geselle sijn,
Jn dat hol so lange merrede.
Hi riep als een die hem errede:
'Cuart, lates den duuel wouden!
Hoe lange sal v Reynaert dar houden?
Wane comdi wt ende laet ons gaen?'
Alse Reynaert dit heft [386] verstaen,
Doe ginc hi wt tot Belline
Ende sprac al stillikine:
'Ay, lieue here, twi belgedi?
Al spreke C[uar]t [387] iegen mi
Ende iegen sire moyen,
War om mach v des vernoyen?
Cuart dede mi uerstaen: