ang kahirapan, at walang taong may matigás na loob na makalalaban sa
kanilang daing. Ang kalaban ni Maring ay dalawang batang lalaking
kalikut-likutan. Si Maring ay nakalaban sa isang mabangis na sargento;
at kasalukuyang lumalaban sa salot ng kahirapan, nguni’t siya’y hindi
mandin makalaban sa hibik ng dalawang batang humihingi ng pagkain.
Sa likot ng mga bata, ay kinuha ang Santo Cristo sa dambana at
pinagbali-bali nila. Dinatnan ni Maring na kagat ng bunso ang isang
paa ng nasabing Santo Cristo.
--¿Bakit sinira ninyó ang Santo Cristo?,--ang tanong ni Maring sa
mga bata.
--Ako’y nagugutom,--ang sagot ng matabil na bunso,--kaya kinakain
ko ang kaniyang paa.
Si Maring ay parang tinarakan sa puso.
Kinuha niya ang bali-baling Santo Cristo, pinulot sa sahig ang mga
paa at kamay na natanggal, iginapos sa cruz at muling ipinako.
Sa lagay na iyon ni Maring ay kahalintulad ng mga judiong nagpako
kay Cristo; ang kahigitan lamang ni Maring, bukod sa ipinako niya
ang kaniyang Cristo, ay binilibiran pa ng gapos na kawad sa Cruz,
buhat sa paa at sa kamay hangang liig.
Si Maring ay nanaog, dalá ang kaniyang Santo Cristo, at ipinagbibili
sa mga bahay-baháy.
Ngayon namán ay siya’y tulad kay Judas. Ang kaibhan lamang ay ang
pagbibilí nitó kay Cristo sa halagang tatlong puong salapi; datapuwa’t
ang Cristo ni Maring ay mura at ipinagbibili lamang sa halagang
“isang salapi”.
At sa halagá mang itó ay wala pang makabili, sapagka’t ang Cristo
ni Maring ay Cristong nagkapilay-pilay, Cristong nagkabali-bali ang
mga kamay, paa, baiwang at liig.
Si Maring ay napatungo sa Divisoria at doon niya ilinako ang kaniyang
Santo Cristo.
Siya’y nasagasaan ng isang nagtutumuling may pasáng batulang, tumapon
ang Santo Cristo sa bató at gumulong sa putik.
Pinaliguan ni Maring sa grifo ang kaniyang Santo Cristo, at
pagkatapos, ay nakita niyang tapias ang ilong, bungi ang labi at
bulag ang mata.
¡Caawa-awang Santo Cristo! Sa lahat ng Santo Cristo sa sanglibután
ay malaki ang pinagdaanang hirap ng Santo Cristo ni Maring.
Siya’y may natanawang isang kamatis na sirang nakatapon sa pangsol
(canal) sa tabi ng kabiak na tinapay. Maliksi niyang dinampot kapuwa,
tinakpan ng mangas ng baro ang kaniyang bibig, saka minsang isinubo
ang kamatis. Siya’y nahihilo na ng gutom.
Anyó na namang isubo ang tinapay, nguni’t biglang natigilan, iniurong
ang kaniyang kamay sa bibig at isinilid ang tinapay sa lukbutan.
Naalala niya ang kaniyang mga anak, at ang tinapay ay itinira sa
kanilá.
Nadaanan niya ang matong ng layak. Matuling linapitan ni Maring,
dinampót ang isang sirang bayabas na doo’y kaniyang nakitang
nakatapon; nguni’t siya’y biglang itinulak ng isang sanitario, inagaw
nito ang bayabas sa kamay ng kaawa-awang babayi, muling itinapon sa
matong, at siya pa’y pinagbantaang dadalhin sa kuartel.
Si Maring ay tumangis, hindi dahil sa siya’y nasaktán, kundi dahil
sa bayabas na hawak na niya’y sinambilat pa sa kaniyang kamay.
--Inagaw sa akin ang bayabas,--aniya sa sarili,--at ibinigay lamang
sa matong ng layak. ¡Mahal pa kay sa akin ang matong na iyan!
Mawiwika marahil ng ginoong bumabasa na si Maring ay hindí dapat
dumanas ng gayong kalaking hirap, sapagka’t dito sa Filipinas ay
marami ang madudulugan at mahihingan ng pagkain, damit at ibá pa.
Nguni’t ¿anó kaya ang magagawá natin, kung si Maring ay siyang aayaw
manghinging talaga? Si Maring ay dalá na. At bukod sa kasamaan ng
kapwa tao na kaniyang dinanas, na walang ibang adhika kundí ang siya’y
paglaruan, ay siya’y may katutubong mataas na loob, maramdaming
dangal at matibay na pananalig sa lakas niyang sarili sa laot ng
kahirapan. Ang mga taong gaya ni Maring ay maaaring mangamatay ng
gutom, nguni’t hindi maaaring kailan pa man ang sila’y sumuko sa
magdarayang biro ng buhay.
Si Maring ay nagtuloy sa sadsaran (muelle) at doon naman inilalako
ang kaniyang Santo Cristo.
Makapal ang taong umahon, galing sa isang sasakyang bagong dating.
Si Maring ay sumalubong.
--Bilhin na pó ninyó itong Santo Cristo,--aniyang sumisigaw.
Siya’y biglang niyakap ng isang lalaking payat, maputlá at
susuray-suray.
--¡Maring!,--anang lalaki.
Siya’y liningon ni Maring, at...
--¡Gonsalo! ¡¡¡Gonsalo ko!!!,--ang kaniyang matalim na sigaw, at
biglang hinimatay.
Si Maring ay madaling isinakay ni Gonsalo sa isang calesa at saká
siya inuwí ng bahay.
Ng mahimasmasan si Maring ay na sa kandungan siya ng kaniyang asawa
sa kanilang bahay.
KABANATANG V.
Asawang Mairugin
Si Gonsalo ay nangaling sa Hawaii. Malubhá ang sakit, at walang
dalang salapi kundí ang lilimang pisong napag-arimuhanan niyang
inawás unti unti sa kaniyang pamumuhay doon, sa loob ng mahigit sa
isáng taóng di kawasang pagod.
Siya’y naka-uwí dito, sapagka’t ang isá niyang kaibigang magdaragat ay
siya’y lihim na pinapasok sa sasakyan, ng ito’y malapit ng tumulak.
Si Gonsalo ay bumaón sa bunton ng uling na bato at ng sila’y malayo
na sa Hawaii at saka pa lamang umahon sa kaniyang libingan.
Ng siya’y makita ng Capitan sa sasakyán ay siya’y nakagalitan ng
di gayon lamang, nguni’t wala ng mangyari at siya’y nakasakay na,
lalo’t hindi naman mangyaring patalunin siya sa dagat, at lalong
hindi mangyari ang dahil lamang sa kaniya ay ibalik pa sa Hawaii
ang sasakyan. Dahil dito, ay nagtuloy ng paglalayag at si Gonsalo
ay kasama.
Pagdating sa Hongkong ay siya’y pinalunsad, nguni’t, gaya rin ng una,
sa pamamagitan ng isá niyang kaibigan ay siya’y lihim na nakapasok
sa isang sasakyán at siya’y nagtago sa kinalalagyan ng mga baka, at
doo’y hindi siya lumabas hanggang di sumadsad dito sa Maynila.
Kayá bagá ma’t anong hirap, si Gonsalo ay nag pumilit umuwí dito,
ay dahil nararamdaman niyang malalagot ang kaniyang hininga sa
malaking hirap na naranasan sa Hawaii, ay ninais niyang makita muna,
kahit sandali bago siya mamatay ang kaniyang sinisintang Maring at
pinakamamahal na dalawang anak.
Sa makatuwid, ang dalawang batang alaga ni Maring ay nadagdagan pa
ng isang may malubhang sakit.
Si Maring ay pumasok na alilá sa isang babaying americanang
naninirahan sa Ermita. Pinagkasunduan nilang si Maring ay tatangap
ng walong pisong bayad sa bawa’t buan, nguni’t siya’y darating ng
ika 6 ng umaga sa bahay ng kaniyang panginoon at sa ika 8 ng gabi
saká lamang siya uuwí ng bahay.
Ang anak na panganay ni Maring ay mahigit na sa limang taóng gulang,
at itó ay siyang sumisiyasat sa kaniyang amá at sa kaniyang kapatid
na bunsó.
Sa pagkapa-alila ni Maring ay doon nakita ang kaniyang saganang
kasipagan.
Madaling araw pa’y nagbabangon na’t sinisiyasat ang asawang may
sakit, ang dalawang anak, at ang boong pamamahay na iiwan sa habang
maghapon.
Pagkatapos ay siya’y matuling susugod sa Ermita. Nagbubukang liwayway
kung siya’y dumating sa bahay ng kaniyang panginoon. Pagdaka’y
sisiyasatin na niya ang pagkaing agahan.
Ang mga cubiertos, pingan, vaso, serbilyeta at ibá pang gamit sa
pagkain ay pawang maayos at malinis na lahát.
Bago magising ang kaniyang panginoon ay siya’y nagbabantay na sa
tabi ng pinto ng kaniyang silid, pagtawag sa kaniya, saka pa siya
papasok, ihahanda ang kaniyang hilamusan, hihiluran niya sa likod at
sa bisig, huhugasan ang kaniyang mga binti at paa, susuotan niya ng
medias, pakikintabin ang kanyang mga botitos, saka isusuot sa paa ng
kaniyang dakilang poon, tutulungan pa niyang magbihis at magsuklay
ng buhok, pagpapalain ang nalukot na hihigan. Paglabas ng kaniyang
panginoon, at samantalang ito ay kumakain, si Maring ay nakatayo sa
kaniyang harapán, upang sa kahit anó man lamang munting kailangan
ay siya’y maliksing makapangasiwa.
Pagkatapos nitó saka pa lamang siya kakain sa tira ng kaniyang
panginoon, malalaki ang subo hindi dahil sa siya’y gutóm, kungdi
dahil sa siya’y nagmamadali, at ibig niyang agad magawa ang lahat
ng bagay na dapat niyang siyasatin.
Bago pa lamang nakaiinom ng tubig ay kaniya ng hawak ang walís at
linilinis ang buong bahay.
Bago manaog ang kaniyang panginoon ay siya’y binibigyan ng pisong
maipamili ng pananghalian at hapunan.
Pag-alis ng kaniyang panginoon ay kukuskusin na ng basahang may
pitróleo ang sahig ng bahay, pagkatapos saka niya bubulihin ng
basahang tuyo, matuling gumagapang upang madaling kumintab na anaki’y
salamin. Sa gayong kalaking bahay nabubuli ni Maring sa loob ng
sandali. Doon ay walang ibang alila kungdi si Maring.
Pagkatapos at saka lilinisin at aayusin ang lahat ng kasangkapan.
Isa-isang inilalagay sa kani-kaniyang dapat kalagyan.
Didiligin pa ang maraming halaman ng kaniyang panginoon.
Kung matapos itó ay saka pa siya mamimili ng pagkain. Sisiw, ibon,
isda, karné ó anó man kayáng pagkaing masarap at mura, huwag na di
magkasiya lamang ang dalá niyang piso.
Pagdating ng kaniyang panginoon ay susuyuan niya sa pagkain, at
pagkatapos ay kaniyang susundan sa silid, aalisin ang kaniyang
botitos sa paa at ang kaniyang bihis sa katawán, saká pa siya kakaing
nagmamadali upang muling makapasok sa silid at mapaypayan ang kaniyang
panginoon. Kung itó ay nakakatulog na, at saka pa liligpitin ang
kinanan, at pagkatapos ay kukunin namán ang may kasiraang damit at
susulsihan.
Sa ika 2 ng hapon ay magigising ang kaniyang panginoon, at gaya rin
kaninang umaga, ay tutulungan niyang magbibihis, magsuklay ng buhok,
at susuotan pa ng butitos at hindi hinihiwalayán hangang di manaog
at pumasok sa kaniyang pangasiwaan.
Pag-alis nitó, ay bubulihin na naman ni Maring ang sahig, hangang
hapon, saka pa sisiyasatin ang pagkaing hapunan.
Si Maring ay siya pa ang utusán sa lahat ng dako.
At ang lalo pang pagod ni Maring ay kung magsidating ang mga
panauhin ng kaniyang panginoon. Siya ang tanging utusan sa pagkuha
ng sari-saring alak, pulutan, matamis, kung saan-saang almacen, at
kung sila’y langó na, ay palagi pa siyang namumura.
Ang lahat ng itó ay pinagtitiisan ni Maring, alangalang sa kaniyang
asawang nakaratay sa banig at sa kaniyang dalawang anak na mumunti.
Ang kaniyang panginoon ay isang babaying americanang hindi pangit
at hindi naman maganda: Kainaman lamang, datapuwa’t maayos magbihis
at bantog sa kalinisan ng kaniyang puri.
Gayón pa man ay madalas makita ni Maring, na siya’y nakikipagsarilinan
sa silid sa kung sino-sinong mga lalaking dalaw na kaniyang kaibigan.
Doon sila nag-iinuman ng alak, doon ang malakas na halakhakan ng
tawa, mamaya’y biglang tahimik, mamaya’y bigla na namang kaingayan
tawanan... Nguni’t ang lahat ng ito’y walang anó mang masamá: talagang
ang gayong kaugalian ay karaniwan daw sa lahi ng kaniyang panginoon.
Isang gabi, itó ay nagkaroon ng panauhin. Isang lalaking anaki’y
supling ng mga higante sa taas at laki ng pangangatawan. Ang kaniyang
mukha’y kasingpulá ng kamatis na hinog. Anim ng botelyang cerveza ang
kaniyang nainom, bukod pa ang dalawáng botelyang “wisking” kasalit.
Pagtugtog ng ika 8 ng gabi sa relos, si Maring ay nagpaalam sa
kanyang panginoon, nguni’t ang panauhin ay siyang sumagot.
--Huwag ka munang umalis,--aniya,--sapagka’t wala kaming mautusan dito.
--Hindi po mangyayari,--ang sagot ni Maring.
--¿Bakit hindi?,--ang tanong ng panauhin.
--Sapagka’t ang asawa ko po ay nakaratay sa banig,--ang tugon ni
Maring,--bukod sa ako’y may dalawang anak na maliliit na naghihintay
sa akin ngayon sa bahay.
--Lalo nang hindi mangyayari ang kami ay iwan mo ngayon,--ang ulit
ng panauhin.--Ikaw ay aming kailangan sa boong magdamag.
--Hindi po mangyayari,--ang tutol ni Maring.--Akó po’y paalam na.
Si Maring ay anyong aalis, nguni’t siya’y hinawakan sa kamay ng
panauhin.
Ang panginoon ni Maring ay humahalakhak ng tawa.
--Ako po’y bitiwan ninyó,--ani Maring sa panauhin.
--Huwag kang umalis, sapagka’t ikaw ay aming kailangan,--ang pilit
nitó, saka kinaladkad si Maring at ipinasok sa silid.
Si Maring ay lumaban.
Siya’y niyakap ng panauhin at biglang inihampas sa sahig.
Si Maring ay nabuwal; at sa pagkabiglá ay nagputok ang kaniyang ulo
sa dakong likuran.
Sa gayong kalagayan ay siya’y kinababaw noong taong malaki: siya’y
ibig gawán ng mahalay, nguni’t sa sandaling yaon ay naala-ala ni
Maring ang kaniyang lanseta sa lukbutan, madaling dinukot, lihim na
binuksan at biglang tinarakan sa dibdib yaong lalaking namimilit.
Itó ay napasigaw ng malakas.
--¡Mamamatay ako!,--aniya at binitiwan si Maring.
Naglawa sa sahig ang dugó.
Dumaló ang panginoon ni Maring at siya’y anyong hahawakan, nguni’t
si Maring, kaisang liksi ng kidlat, ay lumuksó at nagtaanan.
Sa kaniyang pagmamadali ay siya’y nahulog sa hagdanan, nguni’t hindi
tumigil kaunti man. Paglagpak niya sa lupa, ay maliksing tumindig
at tumakbó.
Siya’y nakatagpo ng isang calesang walang laman. Tinawag niya at
sinakyán.
--Sa Tundó,--aniya sa cochero.
Ang kabayo ay matuling tumakbó.
Ng ang calesa’y papaakyat na sa tulay ng Espanya, ay nasagasaan
ng isang trambia. Ang calesa ay tumapon at nagiba, ang cochero ay
nasugatan sa mukha, nguni’t si Maring ay hindi naano.
Pagdaka’y lumapit sa kanilá ang isang amerikanong pulis, at sila’y
dinaluhan ng maraming tao.
Napagmasdan ng pulis ang damit ni Maring, tigmak ng dugó. Yao’y dugo
noong malaking americanong kaniyang tinarakan sa bahay ng kaniyang
panginoon.
--¿Nasugatan ka ba?,--ang tanong ng pulis kay Maring.
--Opó,--ang sagót nitó.
--Tingnan ko ang iyong sugat,--anang pulis.
Si Maring ay nanginig ng takot, sapagka’t siya’y hindi nasugatan.
--¿Saan nandon ang iyong sugat?--ang ulit ng pulis.
--Naritó po sa loob,--ang sagot ni Maring.
--Ipakita mo,--anang pulis.
--Hindi po maaaring ipakita ko,--ang tugon ni Maring,--sapagka’t
narini sa loob.
--¿Malubha baga ang sugat mo at ganiyan na karami ang dugo sa iyong
damit?--ang usisa ng pulis.
--Malubha nga po kung kaya ako’y tigmak ng dugo,--ang tugon ni Maring.
--Kung gayon,--anang pulis,--ay sumama ka sa akin sa Hospital.
Si Maring ay lalo pang nanginig ng takot. Inakala niya na kung
siya’y sasama sa Hospital, at doo’y makitang siya’y walang sugat ay
sapilitang uusisain kung bakit tigmak ng dugo ang kaniyang damit,
at dahil dito ay walang salang di nila malalamang siya ang tumarak
sa dibdib noong amerikanong iniwan niyang naghihingalo marahil sa
bahay ng kaniyang panginoon.
Ang pulis ay lumapit sa isang telefonong na sa malapit na haligi sa
daan, at siya’y humingi ng isang “carro ambulante”.
Ang sandaling yaon ay sinamantalá ni Maring at siya’y matuling
nagtaanang umakyat sa tulay ng Espanya.
Siya’y hinabol ng pulis at siya’y anyong abutan sa kalagitnaan ng
tulay. Pagkakita ni Maring na siya’y dadaklutin na lamang ng pulis,
ay maliksing sumampa sa gabay ng tulay at lumuksó sa ilog.
Ang americanong pulis ay lumuksó rin at siya’y hinabol sa tubig.
Sa mga sandaling yaon ay bumabaha ang ilog Pasig, kaya’t ang mabilis
na agos na sinasagabalan ng tulay ng Espanya ay dumaragundong at
namimilipit sa pagpupumilit malampasan yaong makakapal na haligi ng
nasabing tulay.
Palibhasa’y kinagisnan ni Maring ang pamamalakaya, kaya’t siya’y
malakás lumangoy.
Ang pulis ay linulon ng isáng malaking uli-uli at nalunod. Datapuwa’t
si Maring ay lumaban sa dumaragundong na tubig, at sa kalalangoy, at
sa kasisisid, ay siya’y nakarating na walang nakamalay sa kaniya sa
sadsarang may hagdanang batóng malapit sa tapat ng bahay ni Yangko.
Siya’y umahon at matuling lumakad. Namimili ng madaanang madilim,
upang siya’y makubli sa liwanag ng mga ilaw sa lansangan.
Siya’y nakarating sa kanilang bahay, nangangapos ang hininga sa
pagod.
--Ako’y nakamatay ng tao,--aniya kay Gonsalo.
--¿Bakit?,--ang gulat nitó.
--Ako’y pinagnasaang gawán ng mahalay ng isang amerikano,--ang dugtong
ni Maring,--kaya’t siya’y aking tinarakan ng lanseta sa dibdib.
Si Maring ay madaling nagbihis.
Noon ding gabing iyon, si Maring ay humanap ng banka sa pampang ng ilog
at kaniyang inakay ang malubhang asawa at maliliit na dalawang anak.
Sino pa mang makakita sa anyo ni Maring ay sapilitang mahahabag.
Sunong ang nakabigkis na banig, unan at tampipi ng damit, akay ng
kaliwang kamay ang anak na bungso, kapit sa kaniyang saya sa dakong
likuran ang anak na panganay, at si Gonsalong halos hindi makagulapay
ay nakasimbabá sa kaniyang balikat na kanan.
Ang sariling bangkang dinatnán nilá sa pampang ng ilog ay tigib ng
lulang talabang may balat. Gayon pa mán, ito’y kanilang sinakyán,
sapagka’t doo’y wala ng ibang bangka.
Doo’y may iisáng lalaking pinakiusapan ni Maring upang sila’y ihatid
sa nayong Baluarte, sakop ng Bulakan.
Sa di masaway na galaw ng mga bata lalo na’t ang bangka ay tigib ng
talabang may balat, itó ay tumaob, noon pa namang siya’y malapit ng
sumadsad.
Gayón na lamang ang sama ng palad. Hindi malaman ni Maring kung sino
ang unang sagipin sa kaniyang mga anak at asawa.
Palibhasa’y siya’y may buháy na kaisipan sa mga biglang panganib,
ay agad niyang sinagip ang anak na bungso; ang panganay ay sinagip
namán ng bangkero.
Si Gonsalo ay lumubog na parang bató.
Pagkakita ni Maring na si Gonsalo ay wala, ay iniabót sa nasabing
bangkero ang anak na bunso at pagdaka’y sumisid. Kinapa sa ilalim
ng tubig ang kaniyang asawa, at ng kaniyang matuklasan ay niyakap,
at biglang sumikad sa lupa, kaya’t silang dalawa’y lumitaw.
--Ilangoy ninyo at ihahon sa pampang ang dalawang batá,--ang sigaw
niya sa mananagwan.
Halos hindí pa man natatapos ang kaniyang huling salitá, ay muling
lumubog na namán ang mag-asawa, sapagka’t si Gonsalo ay nanguyapit
sa liig ni Maring.
Hindí makatulong kay Maring ang mananagwan sapagka’t dalá nitó ang
dalawáng batá at siya naman ay halos lumubog.
Dahil dito, ay pinag-ubos ng mananagwan ang kaniyang lakas, at
bahagya ng makagulapay ng siya’y makaarok sa dako ng pampang.
Siya’y madaling umahon, binitiwan sa lupa ang dalawáng paslit at
muling lumusong sa tubig.
Siya’y sumisid sa kinalubugan ni Maring at ni Gonsalo. Nakapá niyang
nagkakayakapan ang dalawa sa ilalim. Si Maring ay hindi na mangyaring
lumitaw pa, sapagka’t mahina na ang kaniyang katawán, at hindi niya
makayang dalhin ang nangunguyapit sa kaniyang liig.
Hinawakan si Gonsalo ng mananagwan. Ito’y biglang sumikad sa lupa,
kaya silang tatlo’y lumitaw.
Si Maring ay nakahingá.
Pinag-ubos nitó ang kaniyang lakas, at silang dalawá ng mananagwan
ay pinagtulungang ilinangoy si Gonsalo hanggang sa pampang.
Sila’y umahón.
Si Gonsalo ay hindi humihingá.
Doon ay may isang dampang tirahan ng isang matandang bantay
palaisdaan. Sila’y nanuluyan sa matanda.
Si Gonsalo ay binihisan, kinumutan at nagsiga sa silong ng bahay
upang siya’y mainitan, kaya’t di nalaonan ay nanaguli ang kaniyang
hininga.
KABANATANG VI.
Tinugis ng Lisyang Palad
Hindi lubhang malayo sa dampang tinuluyan nila Maring ay may isang
malaking palaisdaan, ari ng bantog na mayamang si Capitang Juan.
Si Maring ay natangap na bantay sa palaisdaang yaon, kaya’t sila’y
madaling lumipat sa kaniyang dampa.
Isang hapon, nagtatakip-silim na, si Maring ay sumasalap ng hipon,
upang sila’y may ulamin sa hapunan.
Dumating si Capitang Juan sa palaisdaan at lumapit kay Maring.
--Maring,--aniya,--labis mo ng nahahalata marahil ang maluwat ng
mataimtim kong nais sa iyong kariktan. At yayamang ako’y mayaman,
ay ibig kong ikaw ay yumaman din naman.
--Hindi po mangyayari ang inyong nais,--ang sagot ni Maring,--batid
po ninyong ako’y may asawa.
--Paka-asahan mong walang makakaalam na sino pa man,--ani Capitáng
Juan.
--Mayroon po,--ang tugon ni Maring:--ang Maykapal at akó. Akó’y
nahihiya sa Maykapal at sa aking dangal na sarili.
--Akalain mong si Gonsalo ay may sakit,--ang ulit ni Capitáng
Juan.--Kapag siya’y namatay ay walang lilingap sa iyo at sa iyong
mga anak.
--Akó po namán ay may sariling lakás,--ang pakli ni Maring.
--Kapag hindi nangyari ang aking nais,--ang banta ni Capitang
Juan,--ay aalisin ko sa iyo ang palaisdaan.
--Ari po ninyo ang palaisdaan,--ang tahimik na sagot ni Maring,--at
magagawa ninyó ang balang ibigin.
--¡Kay-tigás namán ng loob mo!,--ang malambing na samo ni Capitang
Juan at anyong yayakapin si Maring.
Si Maring ay umurong ng dalawang hakbang.
--Capitang Juan,--ang nakangiting paklí ni Maring:--Marahan at huwag
po kayóng mangahas. May mga babaying maamo pa kay sa inakay na
kalapati, kung sila’y hindi linalapastangan; nguni’t kapag hindi
iginalang ang kanilang karapatan, ay marurunong din namang manuka
at mangamot na masahol pa kay sa lawin.
Si Capitang Juan ay napahiya, kasabay ng malaking galit na biglang
sumilakbó sa kaniyang puso at utak.
Yaong bantog na Capitáng Juan na hindi na halos mabilang ang mga
babaying kaniyang nabihag; yaong Capitang Juan na may himalang titig
na sa tuwi-tuwi na’y sinusukuan ng mga dalaga’t babaying may asawang
natitisuran sa paglakad ng kaniyang maligayang buhay, ay naroroon
ngayon at pinangdidilatan at hinahamunan ng isang marálitang bantay
palaisdaan.
--¡Napakataas ng iyong pangungusap!,--ani Capitang Juan.
--Sa katwiran po lamang,--ang sagot ni Maring.
--¿Anó bagang katwiran ang isinasatsat mo?,--ang bulas ni Capitang
Juan.--Magpasalamat ka’t ikaw ay napiling naisin ng aking pita.
Panunghan mo ang iyong kaliitan, at tingalain mo ang aking kalakhan,
saka ka magsabi kung...
--¡Oh bulag na matanda!,--ang sabat ni Maring.--¡Paslang na mayaman!
Ang kaluluwa mo’y kasing-dumi ng salaula mong kalooban. Hindi ka pa
nasiyahan sa pamumutawi sa iyong mga labi ng mga salitang mahalay,
laban sa marangal na ugali, at ngayon ay nag-anyó ka pang lumapit sa
akin, upang lapastanganin mo ang aking pagka-babayi... ¡Ulol! Akalain
mong ikaw, sa gitna ng iyong masagwang kayamanan, ay maliit ka pa
kay sa hanip nguni’t ako, sa laot ng aking marangal na kadalitaan,
ay kasinglaki akó ng kalinisan, ng karapatán at ng katwiran. At ang
katunayan ay narito.
Dinukot ni Maring sa kaniyang lukbutan ang isang lanseta, at dagling
binuksan. Ang talim nito ay kumislap.
--Lumapit ka ngayon,--ang dugtong ni Maring. Si Capitang Juan ay
nangatal ng takot. Ang katutubong tapang ng kaniyang puso at utak
ay dagling bumaba sa kaniyang talampakan, at sa katunayan ay siya’y
mabilis na lumayas.
Ng siya’y malayo na, at inakala niyang siya’y hindi na aabutan ni
Maring, sakali mang siya’y habulin, ay sumigaw ng malakas:
--Iwan ninyó ang dampa ngayon din,--aniya.
Si Maring ay umuwi. Dinatnan niyang nagkakaumpok ang tatlong mag-aama.
Si Gonsalo ay lumalakas lakas na nguni’t hindi pa makalakad.
--Gonsalo,--ani Maring,--tayo’y pinaaalis dito ni Capitang Juan
ngayon din.
--¿Bakit daw?,--ang malumbay na tanong ni Gonsalo.
--Ewan nga,--ang sagot ni Maring.
Ipinagkaila ni Maring ang dahilán, ala-ala niya’y baka lalong sumama
ang loob ng kaniyang kaawa-awang asawa.
Maluwat na di nakaimik ang dalawa.
Ngayong pinagmamasdan ni Maring ang kaniyang dalawang paslit na anak
at ang asawang may sakit, yaong puso niyang kasingtigas ng bakal
ay naging marupok, at anaki’y sasabog sa mariing hampas ng lisyang
palad.
--¿At papaano tayo ngayon?,--ang kahambal-hambal na tanong ni Gonsalo.
--Tayo ay umalis dito ngayon,--ang lalong kahabag-habag na sagot ni
Maring.
Ang dalawang bata ay nangakatanga sa pakikinig sa salitaan. Tila
wari ibig niláng mataosan ang káhulugan ng usapan ng kanilang amá’t
ina; nguni’t ang kanilang malalagong utak, ang kanilang maliliit
na puso, ay wala pang kayang lumasap ng lasong handog sa kanila ng
lahat ng bagay na nangyayari.
--¿At saan tayo titira ngayon?,--ang lubhang malungkot na tanóng ni
Gonsalo.
Si Maring ay ngumiti, ngiting pilit, ngiting malumbay pa kay sa
tangis, ngiting mapait pa kay sa apdó.
--Malapad ang lupang matitirahan,--aniya,--at maaliwalas ang langit
na masisilungan. Ang lahat ng parang, gubat at bundok ay pawang
nangaghahandog ng kamote, gabe, mga ubod, sari-saring bungang kahoy,
bukod pa ang maraming tikling at iba’t ibang ibon at hayop; gayón
din naman ang mga sapa, ilog at dagat, ay pawang nangaghahandog ng
walang katapusang biyaya, gaya ng mga suso, kabibi, palaka at laksa
laksang isdang hindi sukat maubos ng tao sa habang panahon.
--Tunay na nga,--ang pakli ni Gonsalo,--nguni’t akó ay may sakit
at... ¡Kaawa-awa ka namán, Maring!
Saka siya biglang napatangis.
--¿Bakit?,--ang masintahing tanong ni Maring.
--Kaawa-awa ka naman, sapagka’t ako’y hindi makatulong sa iyo kaunti
man,--ang himutok ni Gonsalo.
--Tatay,--anang matabil na bungso,--akó ay tutulong sa inang ko.
--Akó mán,--ang dagling dugtong ng panganay.