[Paliwanag ng Tagapagsalin: Ang mga bahagi ng teksto na may makakapal
na titik (boldface) ay ipinaloob sa mga =simbolong panumbas=.]
[Larawan: AURELIO TOLENTINO]
MARING
Kung dapat mang busugin ang =SIKMURA=, ay lalo na ang =PUSO= at ang
=UTAK=. Ang nobelang =MARING= ay napakasarap na pagkain ng damdamin
at ng pag-iisip.
HALAGA 40 CENT.
MARING
(DAÑGAL AT LAKAS)
MARING
(DANG̃AL AT LAKAS)
ULIRANG BUHAY TAGALOG
SINULAT NI
AURELIO TOLENTINO
IKATLONG PAGKALIMBAG
Kung ibig ninyong bumili ng iba’t ibang yaring damit o nobelang
Maring at iba pa ay pumarito kayo sa Mercado Yanco 237 Int. Tabora,
Maynila.
TAGUBILIN:
Ang aklat na ito ay aring tunay ng tatlong magkakapatid na Tolentino
(anak) at wala sino pa mang makapagpapalimbag nito kung wala silang
lubos na kapahintulutan.
Ang Tagapangasiwa,
N. HILARIO.
PATUNGKOL
Sa inyó, mga kapatid kong bulaklak ng Pilipinas, sinag ng buhay,
sibol ng lambing at pagibig, hiwaga ng saganang bait at banal na
pagtitiis, mga babaying dangal ng kalinisan sa sangkatauhan, sa
inyo ko ipinatutungkol itóng walang kabuluhang aklat. Maliit na
lubha, palibhasa’y talagang maliit yaring pag-iisip. Gayon pa man,
kung inyong nanamnamin ang pinagdaanang buhay ni Maring si Maring
na diwa nitong kasaysayan, ay inaasahan kong kayo’y may kaunting
kabutihang pakikinabangan. Sa munting aklat na handog ko, ay inyong
makikitang maliwanag, na ang isang babaying marangal at may malakas
na kalooban, ay kahalintulad ng araw: sa kabila ng mga makakapal na
dilim at maraming bagyo ng ligalig at kahirapan, ay sumisikat na
maluningning, ligid ng puri, ligid ng biyaya, ligid ng lualhating
di mahulilip.
ANG KUMATHA.
Ang taong walang ibang binubusog kungdi tanging ang sikmura lamang,
ay hindi nabubuhay: tumutubo lamang parang damó. Upang magpakatao
ay kailangang busugin din ang puso at ang utak, sa pamamagitan ng
pagbása sa mga mabubuting aklat.
=Aurelio Tolentino.=
DANGAL AT LAKAS
Ó
MARING
KABANATANG I.
Napitas Ang Bulaklak
Noong taong 190... ay nanirahan sa nayon ng B., sakop ng Maynila
ang mag-asawang Pedro at Julia.
Marálita ang kaniláng pamumuhay palibhasa’y walang ibáng paghahanap
kungdi ang mamalakaya sa mga ilog at sa look ng Maynila.
Sila ay may bugtong na anak, uliran ng bait, si Maria na tinagurian
ng Maring.
Kung kaaya-aya man ang gandá ng kalooban ni Maring, ay lalo pa namán
kaaya-aya ang gandá ng kaniyang anyo, anyo ng bagong bumubukang
kampuput, at lalong-lalo pa yaong mukha niyang anaki’y mukhang angel,
mukhang pinagkalooban ng langit ng lubhang mapanghalinang dikit na
bihirang ipagkaloob sa taong kinapal.
Ang kaniyang mapupungay na mata ay anaki’y salamin ng pag-ibig,
anaki’y sibol ng lambing, anaki’y larawan ng bait.
At dahil nga sa gayón, ay pinag-ingatan yatang talagá ng palad, kaya’t
pinalamutihan sa dakong noó ng masinsin, nguni’t makitid na kilay
na hubog tari, at binakuran ng mayabong at malantik na pilikmatá,
akala marahil ng Maykapal ay upang huwag manganib sa puwing man
lamang yaong mga matáng kaniyang pinagpalang talaga.
Ang kaniyang mga ngiti ay ngiting langit: naghahandog sa kaharap ng
lugod na di mahulilip at walang hanggang tamis ng maamong kalooban,
lalo’t talagáng maririkit yaong kaniyang mga maliliit at masinsing
ngiping kinaiinggitan ng tunay na garing, at sinalitan ng isang
ngiping gintong ipinasadya ng kaniyang amá, upang malubos mandin
ang ganda noong napakatamis na bibig.
Kung lugay ang kaniyang mayabong na buhok, ay uma-abot hangang
sakong, malinis, maitim at makinang na anaki’y sarampuli ng mga
Lakhang-dalaga sa unang panahon.
Si Maring ay kayumangging maligat na namumula-mulá, at ang kaniyang
pangangatawán ay katatágan sa taas at sa bilog. Ang kaniyang mga
kilos ay mabining pawa, mahinhin at kalugod-lugod sa lahat ng bagay.
May isáng binata, bagong-taong basal na nagngangalang Gonsalo. Ito ay
maralita ring gaya nilá Maring, palibhasa’y gaya rin nilang walang
ibang paghahanap kungdi pamamalakaya sa mga ilog at dagat.
Si Gonsalo ay may mga tatlong taón ng nananhik ng ligaw kay Maring,
nguni’t hindi pinansin nitó ang kaniyang matapat na pagsuyo, at
kadalasang isagot sa kaniya ay ang kaniyang nais na makasuyo muna
sa kaniyang mga magulang.
Gayon pa man ay hindi tumatamlay ang pag-ibig ni Gonsalo, at sa
tuwing sábado, gaya rin ng dati, ay siya’y nananhik ng ligaw.
Isáng gabi ay nanhik din ng ligaw kay Maring si D. Eduardo Sanchez,
bagong-taong may mga dalawang puo’t-limang taóng gulang, makisig at
bantog sa bait, sa dunong at sa yaman.
Mga ilang buan pa lamang ang kaniyang panunuyo kay Maring ay sila’y
nagkaibigan.
Nahahalata ni Gonsalo ang gayon, kaya siya ay naglubay ng pagdalaw
kay Maring. Nguni’t palibhasa’y taimtim ang kaniyang pagsinta, ay
along nauuhaw ang kaniyang puso, ngayon hindi nakikita ang hantungan
ng kaniyang mga nais.
Isáng sábado si Gonsalo ay muli na namang nanhik ng ligaw kay Maring.
--Maring,--ang kaniyang samong anaki’y hibik.
--May mga tatlong taón nang ikaw ay aking dinadalanginan, saka
ngayon...
Hindi naituloy ang kaniyang malumbay na samo, at pagdaka’y biglang
namalibis yaong nabubungad na luhang kanina pa gumigilid sa kaniyang
mga pilik-mata.
Nai-inis ang kaniyang puso.
Bagá ma’t siya’y hindi sinisinta ni Maring, ay nahabag din ang
kaniyang kalooban sa kaawaawang binata.
--Ipagpaumanhin mo na sana sa akin ang hindi ko paglingap sa iyong
pag-ibig,--ang tugon ni Maring.--Akó’y hindi na maaring suminta
sa iyo.
--¿Bakit?,--ang tanong ni Gonsalo.
--Sapagka’t ako’y may sinisinta na,--ang pakli ni Maring.
--Oo nga,--ang sagot ni Gonsalo.--Si D. Eduardo Sanchez. Siya’y
mayaman at marunong, nguni’t ako’y dukha at mangmang.
--Hindi namán sa gayon,--ang amo ni Maring.--Pantay-pantay sa aking
balak ang lahat ng tao. Nguni’t ¿ano kaya ang gagawin, kung talagang
hindi isinagi ng palad sa puso ko ang sa iyo’y umibig? Kita’y
magmahalan na lamang na parang tunay na mag-kapatid.
--Hindi mangyayari,--ani Gonsalo.
--¿Bakit?,--ang tanong ni Maring.
--Ewan,--ang tugón ni Gonsalo,--nguni’t ikamamatay ko yata ang aking
pagkabigo sa iyo.
Maluwat na di nakaimik ang dalawa.
Si Maring ay nakayuko at kaniyang ginuguniguni si Eduardong minumutya
ng kaniyang puso; si Gonsalo ay nakayuku rin, at ginuguniguni namán
niya ang kaniyang nabigong pagsuyo kay Maring.
Itinalaghay ni Gonsalo ang kaniyang ulo at pinagmasdan ang kaniyang
kaharap.
--Maring,--aniya.--Ito’y kahuli-hulihan ko nang pagpanhik dito.
Nguni’t isinusumpa ko, na kung hindi rin lamang ikaw ang magiging
poon ng aking abang kapalaran, ay hindi na akó mag-aasawa kailang pa
man, at paka-asahan mo, na bagá ma’t ako’y malayo sa iyo, ay ikaw
at ikaw din ang dadalanginan ko habang buhay.
Si Gonsalo ay nagpaalam, at samantalang siya’y nananaog doon sa
hagdanang tatlong taóng pinapanhik niya tuwing sabado, ay matuling
namamalisbis sa kaniyang pisngi ang luha ng kaniyang nabigong pag-ibig.
--Kaawa-awa namán--ang buntong hiningá ni Maring.
Sapul noon ay hindi na nga nanhik ng ligaw si Gonsalo kay Maring;
nguni’t gabi-gabi ay nagdadaan siya sa tapat ng kaniláng bahay,
kungdi tatayo-tayo sa malayo, at kapag natanawan niya si Maring ay
saka pa lamang uuwi ng bahay. Siya’y parang nauulol mandín.
Isáng gabí ay dumalaw si D. Eduardo kay Maring at pinagkasunduan
niláng ipagtapat sa mga magulang ang kaniláng pagsisintahan, at
tuloy isamo ang kanilang kapahintulutan sa kanilang pag-iisang puso
sa harapán ng dambana ng Maykapal.
Noon ding gabing yaón ay pinakiharapan ng mag-asawang matanda si
D. Eduardo.
--Ipagpapaumanhin po nila,--ang simula nito,--ang aking kapangahasan
sa pag-harap sa inyo at pagtatapat ng aking nais.
--¿Anó yaón?,--ang tanong ng matandang Pedro.
--Marahil po,--ang sagot ni Eduardo,--huwag ko mang sabihin ay
batid na ninyo ang aking pagsuyo kay Maring, na kung ilán ng buwan
ngayong aming inaalagaan at binabakuran ng malinis na pagmamahalan;
at dahil sa gayón, ay hindi namin ikinahihiyang ipakiharap, maging
sa Maykapal, maging sa inyó po, at maging sa lahat ng tao.
“Akó po ay ulila sa ama’t sa ina. Kapatid ko ma’t kamaganak ay wala
ng natitira isá man kaya ako’y sabik na magkaroon ng magulang na
sukat suyuan habang buhay. Kung ito pong kaliitan ay inyóng maging
dapatin, at tangaping maging parang tunay na anak na kaisang-puso ni
Maring, ay pakaasahan po ninyóng wala ng mapalad na lalaking gaya
ko sa sang sinukuban”.
Tinawag ni matandang Pedro si Maring.
--Nagtapat si D. Eduardo,--aniya,--at sinabing kayo raw ay
nagkakasintahan. ¿Tunay nga baga?
Si Maring ay hindi nakasagot: siya’y dinaig ng alang-alang at
kahihiyang sa matandá.
--Sumagot ka,--ang ulit ng amá--¿Tunay nga bang kayo’y nagkakasintahan?
Linakasan ni Maring ang kaniyang kalooban.
--Tunay nga po,--ang kaniyang nahihiyang sagot.
--Isinamo niya,--ang dugtong ng matanda,--ang aming kapahintulutan
sa inyóng pag-iisang puso. ¿Anó ang balak mo sa gayong?
--Kayó po ang masusunod,--ang tugon ni Maring.
--Kung kami lamang ang masusunod,--ang dugtong ng matanda,--ay ibig
naming ikaw ay makitang dalaga habang buhay sa aming piling, upang
huwag kang mawalay ng kahit sandali sa aming mga matá. Gayón pa man
ay nababatid naming ang pakikipag-isáng puso ay katutubong talaga
ng tao, gaya ng aming pag-iisang puso ng iyong iná, at dahil dito,
ay hindi maaring ipagkait sa inyó ang aming kapahintulutan.
¿Sabihin pa kaya ang tuwa ng nagkakasintahang Maring at Eduardo? Para
na nilang nakikitang nabubuksán ang pintuan ng langit sa panahong
sasapitin.
Naganap ang tatlong sunod-sunod na tawag sa simbahan.
Samangtalang inihahanda ang lahat ng bagay na kailangan sa pagkakasal
ni Maring kay D. Eduardo ay parang linalason naman ang puso ni
Gonsalo.
Dalawang araw bago sumapit ang takdang araw sa kasal, ay dinalhán
ni D. Eduardo si Maring ng mga hiyas na pawang tinampukan ng mga
batóng brilyante at isang kabihisang damit na sadyang ipinasukat
kay Maring.
Kinagabihan, samangtalang sinisiyasat ang lahat na gagamitin sa
malaking piging na ihahanda, si Maring ay biglang nawala. Kinayag
ni Gonsalo ang dalawa niyang kaibigang matapat, inabangan nilá si
Maring at pagpanaog nitó ay kanilang biglang inagaw at dinala sa
bundok ng S. Mateo sa lalawigang Rizal.
¿Sabihin pa kaya ang tangis ng kaawa-awang Maring? Noong nakikita na
niyang nagliliwayway ang araw ng kaniyang buhay, ay biglang lumubog
at ang humalili ay dilim na tila wari walang katapusán.
Sa loob ng unang buwang pakikisama ni Maring kay Gonsalo sa bundok,
ay wala siyang ibang binabalak kungdi ang paghihiganti. Pinakataimtim
niya sa kalooban ang nasang patayin ang lalaking kumaladkad sa kaniya
sa burak ng kapangayayaan.
Isang gabí, si Gonsalo ay naidlip na nakahilig sa kandungan ni Maring.
Nasulyapan nitó ang isáng sundang na malapit sa kaniya, biglang
dinampot at anyong tatarakan sa dibdib ang natutulog, nguni’t
nangatal ang kaniyang bisig, gaya ng pangangatal ng kaniyang puso
at kaluluwa.
--¡Dius ko!,--ang kaniyang buntong hininga.--Masama nga sana si
Gonsalo, nguni’t sa lagay na itó ay siya’y akin ng asawa.
Siya’y nagmuni-muni.
--Hindi mangyayari,--aniyang sarili.--Ang lalaking ito ay hindi ko
sinintá kailan pa man; ako’y kaniyang inagaw at pinaslang... Ang
taksil ay dapat ding pagtaksilán.
Muling itinaas ang kamay at muling ákmang tarakan ng sundang ang
dibdib ni Gonsalo. Nguni’t gaya rin ng una, nanginig ang kaniyang
kamay at hindi naituloy.
Si Maring ay may malakas na loob sa paggawa ng magaling, nguni’t
napakahina kung sa gawang kapaslangan.
Muling ibinaba ang kaniyang kamay.
--¿Ano kaya ang aking gagawin?--ang tanong niya sa sarili.--Kung
ako man ay umuwi sa amin ngayon, ¿ay may magsasabi kayang hindi pa
nalugso yaong wagas na puring katutubo ng aking pagkatao? Tunay nga at
nalalaman kong ako’y hindi sumisinta kay Gonsalo, nguni’t nalalaman
ko rin namang siya’y sumisinta ng taimtim sa akin. ¡Kaawa-awa naman!
Naglalabanang mahigpit sa kaniyang balak ang lunos kay Gonsalo at
ang nais na maipaghiganti ang kaniyang puring nagibá.
--Ang puri ng tao,--aniya sa huli,--ay katimbang ng buhay. At yayamang
inilugso niya ang aking puri, ay kailangang ilugso ko rin namán ang
kaniyang buhay.
Muling itinaas ang kaniyang kamay, hawak ang sundang, pinag-ubos
ang lakas ng kaniyang loob at anyo na namang tarakan si Gonsalo sa
dibdib. Nguni’t katakataká. Hindi sundang ang lumagpak kay Gonsalo,
kungdi matuling luhang namalisbis sa mga matá ni Maring at pumatak
sa kaliwang pisngi ng nakakatulog.
Si Gonsalo ay nagising. Nakita niya ang sundang na naka-akma sa tapat
ng kaniyang dibdib, nguni’t hindi tuminag kaunti man, at bagkos pang
ngumiti at nagsalita ng ganitó:
--Maring, ituloy mo ang sundang. Ikaw ay aking pinagtaksilan, kaya
kailangang ikaw ay maghiganti. Ituloy mo ang sundang.
--Kailangan nga,--ang sagot ni Maring,--nguni’t ewan kung bakit,
makaitlo ko ng iakma ang sundang at hindi ko naituloy: nanginginig
ang aking kamáy.
--Nanginginig ang iyong kamay sapagka’t kamay ng anghel;--ang pakli
ni Gonsalo;--datapuwa’t ang kamay ko ay kamay ng buhong: makita mo
kung hindi magtuloy.
Siya’y maliksing naupo, inagaw ang sundang kay Maring, saka anyong
isasaksak sa kaniyang sariling dibdib.
--¡¡¡Gonsalo!!!,--ani Maring, saka hinagkan.
Yaon ay siyang kauna-unahang halik ni Maring kay Gonsalo.
--Maring,--ani Gonsalo,--inagaw kitang hindi ko sinadya. Ako’y
binulag na lubos ng masidhing pagsinta ko sa iyo. Nguni’t ngayong
ako’y pagsaulan ng dating kalooban at pag-iisip, ay pinagsisisihan
kong mataimtim ang kapaslangang ginawa ko sa iyo. Kaya nga, at dahil
sa ako’y sumumpang mahigpit sa sarili, magbuhat pa man noong unang
araw na ikaw ay aking sintahin, na papatayin ko ang sino mang sa
iyo’y tumaksil: at yayamang dili iba’t kungdi ako na rin nga ang
sa iyo’y pumaslang, kaya kailangang patayin ko ang aking sariling
katawán, upang sa gayón ay matupad ang aking mahigpit na sumpa.
Muling iniakmang isaksak sa kaniyáng dibdib ang sundang, nguni’t
muli rin siyáng niyakap ni Maring at tumangis.
--¿Ngayon pa bagang nailugso mo na ang aking puri, saka mo ako
lilisanin?--ang kaniyáng hibik.
Si Gonsalo ay tumangis din.
Noon gabing yaon ay hindi silá nakatulog. Magdamag na humihingi ng
kapatawaran si Gonsalo sa kapaslangang kaniyáng ginawa.
Palibhasa’y si Maring ay may banal na kalooban kaya pinatawad ang
sa kaniya’y nagtaksil.
Sa kaluwatan ng kanilang pagsasama ay unti-unting nagkaroon ng
pagmamahal si Maring kay Gonsalo.
Lumipas ang limang taon. Si Maring ay nagkaroon ng dalawang anak.
Isáng araw si Gonsalo ay umuwi ng bayan, at siyá’y nagbili ng kahoy
at yantok. Nabalitaan niyang nangamatay na ang ama’t ina ni Maring.
¿Sabihin pa kaya ang tangis nito ng kanyang maalaman ang malumbay
na balita?
Gayon pa man, at sapagka’t sila’y wala ng sukat pangilagan sa bayan,
silá’y nagbalik sa nayong B. na kanilang pinanggalingan, at sila’y
namuhay na tahimik sa bahay na naiwan ng mga nasirang magulang ni
Maring.
KABANATANG II.
Simula ng Kahirapan
Si Gonsalo ay kinayag ng isa niyang kaibigan, upang sila raw ay
mamili ng kabayo sa Pulong Mindanaw. Alinsunod sa balita ay mura
doon ang kabayo at malaking lubha ang kanilang tutubuin. Ang sagot
ni Gonsalo ay hindi siya maka-aalis, sapagka’t wala siyang salaping
iiwan sa kaniyang asawa’t mga anak, nguni’t siya’y binigyan ng limang
piso, at pinangakuan pa siyang sa kanilang pagbabalik, mga ilang
araw lamang ay siya’y bibigyan pang muli, at di kailangang hintayin
pang mabili ang kanilang kabayong kalakal.
Si Gonsalo ay natuwa ng di gayon lamang.
Ang limang pisong kaniyang tinanggap ay ibinigay kay Maring ng
walang bawas kaunti man.
Kinabukasan, pagkatapos niyang hinagkan ang kaniyang dalawang anak,
ay niyakap si Maring, nanaog at sumakay sa isang daong.
Si Maring ay tumangis pagtalikod ni Gonsalo: siya’y kinabahan sa
pag-alis nito.
Si Gonsalo ay nadaya. Ang daong na kaniyang sinakyan ay hindi
napatungo sa Mindanaw, kungdi sa Hongkong, saka nagtuloy sa Hawaii.
May mga dalawang buwan pa lamang ang pag-alis ni Gonsalo, ay
naipagbili na’t naisanglang lahat ni Maring ang kaniyang damit, at
wala ng natitira kungdi ang kaniyang suot sa katawan at ang isang
kabihisang nakababad sa batya.
Araw-araw ay siya’y nakapangalumbaba sa durungawan, at kaniyang
hinihintay si Gonsalo, nguni’t ito ay hindi dumarating, at wala man
lamang balitang tinatanggap hinggil sa kanya. Bawa’t maghapong lumipas
ang damdam ni Maring, ay maluat pa kay sa isang taong pagtitiis.
Ang anak na panganay ni Maring ay may pag-iisip na’t kaya ng alagaan
ang kaniyang kapatid na bunso.
Isáng gabi, si Maring ay napatungo sa bahay ng isáng matandang babaing
dati niyáng kakilala, at ipinakiusap niyang siyá’y ihanap ng bahay
na mananahian.
Noon din ay siya’y ipinagsama ng matanda sa isáng bahay na malaki.
Silang dalawa’y pumasok sa silid.
Doon ay may dinatnan siláng isáng lalaking kastila at balbasan.
Ang lalaking itó ay kinausap ng lihim ng matanda, at pagkatapos ay
nagpaalam; doon ay iniwan si Maring.
Si Maring ay pinagmasdan ng kastila.
--Ang kinakailangan ko, ay hindi mananahi, kungdi asawa.
Si Maring ay nanginig at namutla ng galit.
Hindi niyá akalaing siyá’y makatagpo ng gayong pagkadulingas.
--Ang hinahanap ko po,--ang matigas niyang tugón;--ay hindi asawa,
kundi tahi.
--Mahirap ang tahi,--ang pakli ng kastila;--dapuwa’t mayaman ang
asawa: narito ang salapi.
Saka anyong iniabot kay Maring ang isáng bilot na salaping papel.
Si Maring ay parang tinampal sa mukha, at siyá’y napahiya sa kaniya
ring sarili. Gayón pa man ay kanyang tiniis yaong mahapding libak,
inirapan ang kastila, biglang tinalikdan at anyong lisanin. Nguni’t
bago nakalakad ng dalawang hakbang, ay siyá’y hinabol ng kastila;
at hinawakan sa kaliwang kamay. Si Maring ay maliksing pumihit,
hinarap ang kastila, ubos lakás na tinampal sa mukha, saka sumigaw
ng malakás.
--¡Polisya!,--aniya.
Ang kastila’y nagtaanan.
Sa bahay na yaon ay walang tao isá man. Yao’y isáng bahay na talagang
pinagpupungalan ó pinagkukulungan ng mga babaying sawing palad. Sa
Maynila ay marami ang gayóng bahay, at bihira ang babaing napapanhik
doon na di nasisilaw sa kislap ng pilak at ginto.
Isá mang polisya ay walang dumalo sa sigaw ni Maring. Karamihan ng
polisya ay talagang gayón: parang nakikipaglaro ng “piko-piko.”
Samantalang silá’y “pumipiko” sa inyong palad ay silá’y makikita mo,
nguni’t pagkatapos ay hindi na; silá’y lumulubog na parang bula.
Si Maring ay umuwi sa kaniyáng bahay. Dinatnan niyáng umi-iyak
ng gutom ang kaniyang mga anak. Siyá’y nanghingi ng kanin sa mga
kapit-bahay at nang siya’y mabigyan ng kaunting tutong, ay itó’y
siyáng kaniyang ipinakain sa mga bata.
Si Maring ay hindi kumain ng hapunan, hindi dahil sa siyá’y ayaw,
kungdi dahil sa talagang walang makain.
Kinabukasan, at bago sumikat ang araw, ay siyá’y naglakad at humanap
ng labáhin. Siyá’y umuwing may sunong na maraming damit na marumi, at
salaping kulang lamang ng kaunti sa dalawang piso, salaping hiningi
niya, upáng may maibili ng sabón at almirol.
Siyá’y bumili ng pananghalian, at pagkatapos niyang kumain saka
naglaba.
Ika-apat na araw ay natapos ang damit at kaniyang inihatid.
Ang isá sa kaniyang mga ipinaglalaba ay lalaking balo, may mataas
na katungkulan at may malaking sahod na salapi.
--¡Kay ganda mo!--aniya kay Maring.
Si Maring ay kinabahan, tiningnan ang marangal na ginoo, saka yumuko.
--Hindi bagay sa iyo ang maglaba,--ang dugtong ng dakilang
lalaki,--bagay lamang sa iyo ang maging poon. Dito ka na tumirá sa
bahay, at ikáw ay aking popoonin.
--Ang isáng maralitang gaya ko--ang sagot ni Maring,--ay di dapat
maging poon.
--Hindi, hindi ka maralita;--ang sabat ng ginoo,--ikáw ay mayaman,
sapagka’t ang lahat kong ari, ay parang ari mo ring tunay.
--Pinasasalamatan ko po ang inyong magandang kalooban,--ang pakli ni
Maring,--datapuwa’t hindi ko matatanggap. Ibigay na lamang ninyo sa
akin ang kaupahang sukat sa linabhan kong damit. Ito po ay siyáng
tunay kong pag-aari, sapagka’t ito’y isáng bungang tunay ng aking
pawis.
Siya’y inabutan ng limang pisong salaping papel.
--Ako po’y walang isusukli,--ani Maring.
--Iyo ng lahat iyan,--ang sagot ng ginoo.
--Wala po akong tatanggapin,--ang tutol ni Maring,--kungdi lamang
ang tatlong salaping kulang sa aking pinagpaguran.
Siyá’y binigyan ng tatlong salapi.
Si Maring ay umalis at hindi na tumanggap ng labahin sa bahay na yaon.
Siyá’y nagtuloy sa isá pa niyáng ipinaglaba at naghatid din ng damit.
Pinangusapan siyá nito ng matatamis na salitang ukol sa pag-ibig.
--Ako po’y naparito,--ani Maring,--upang maghatid ng damit, at di
upang makipagsintahan.
Ang kausap ay napahiya, binayarang kay Maring ang inihatid na damit,
at gaya rin ng una, ay hindi na tumanggap ng labahin.
Kinabukasan ay siya’y nasok na mananahi sa isáng “sastreria.”
Sumapit ang sabado, at ng kaniyang sinasahod ang kaniyang
pinagpaguran, ay siya’y pinangusapan ng may-ari.
--Maring,--aniya,--kung ibig mo sana ay huwag ka ng manahi ng damit
na ginagawa dito sa “sastreria”.
--¿Bakit po?--ang tanong ni Maring.
--Naninibugho ang puso ko,--anang may-ari,--kung nakikita kong
hinahawakan ng maririkit mong kamay ang damit ng ibá. Ang ibig ko
sana, ay damit kong sarili ang iyong hipuin. ¡Mapalad ang lalaking
lingapin mo!
--Ako po’y naparito,--ang tugon ni Maring,--upang maghanap-buhay,
at di upang makipagligawan.
Si Maring ay umuwi at hindi na muling pumasok pa sa nasabing
“sastreria.”
Siya’y pumasok namang tagapagbili sa isang tindahan ng chinelas na
ari ng isáng insik. Ikatlong araw ng kaniyang pangangasiwa ay siyá’y
tinawag nitó, hinawakan sa kamay at ilinagay sa kaniyang palad ang
mga iláng salaping papel.
--¿Anó iyán?--ang tanong ni Maring.
--Iyan ay salapí,--ang sagot ng insik.
--¿At bakit mo ibinibigay sa akin?--ang ulit ni Maring.
--Inihahandog kong talagá sa iyó,--anang insik,--at mamayang gabi
ay dadaláw akó sa inyong bahay.
--¡Ah!,--ang bulas ni Maring.--¿Ibig mong bilhin ang aking kahirapan?
Nagkamali ka. Ang buhay mo at sampu pa ng iyong boong angkán ay
hindi magkakasiyang ibayad sa aking kadalitaan.
Isinauli ni Maring ang salaping papel, at hiningi lamang ang nararapat
sa tatlong araw na kaniyang pangangasiwa sa tindahan, at saka umuwi.
--Masama ang maganda,--aniya sa sarili.--Mabuti pa ang pangit.
At sapol pa noon si Maring ay hindi na nagkotso, hindi na nagsinelas,
hindi na nagbakya, at hindi na inayos ang kaniyang bihis.
Unti-unti ay naubos ang kaniyang kinitang salapi.
Nang siya’y wala ng sukat na maipakain sa kaniyang mga anák, ay
ipinagbili namán, kahit mura, ang kaniyang mga tapayan, kalan,
palayok, pingan at ibá pang kasangkapan. Ang pinagbilhan ay pinuhunan
sa pagtitinda ng mais. Akala niya’y kung magtubo, ay muling makabibili
ng kasangkapan.
Nagtinda nga siyá ng mais sa tapat na kaniyang bahay, nguni’t siyá’y
dinakip ng pulis, dahil daw sa siyá’y walang licencia.
Kinabukasan ay siyá’y nahatulang “magmulta” ng limang piso. Sapat na
sapat lamang na ibinayad sa multang itó ang lahat na pinagbilhan
niyá ng mga tapayan, palayok, kalan, pingan at ibá pang kasangkapan.
Ngayón ay wala na siyáng maipagbiling anó man, at wala rin siyáng
kaunti mang salapi.
Ang kaniyáng mga anák ay nag-iiyakan at humihingi ng pagkain.
Nangaglalambitin sa kaniyáng liig at nagsisidaing ng gutom. Kulang
lamang ay di maulol si Maring. Sinasabunutan ang kaniyáng buhok.
Ibig niyáng tumangis, nguni’t napakalaki ang pagtitiis, kaya walang
tumulo kapatak mang luha, at malalagot mandin ang kaniyáng hininga.
Biglang napasigaw sa malaking tuwa. Naalaala niyá ang kaniyáng ngiping
ginto, yaong ngiping pinakadakilang palamuti ng kaniyáng marikit
na bibig. Binunot niya ang nasabing ngipin sa kaniyang gilagid at
naipagbili ng dalawang piso.
Ibinili ng pagkain ang kaniyang mga anák, at ang natira ay ipinamili
ng isdang sariwa sa Bangkusay, at ipinagbili sa Divisoria.
Lubhang mabili ang kaniyang tindang isda at hindi niya halos malaman
ang kaniyang harapin sa maraming tumatawad.
Nabiling lahat ang kaniyáng isda.
¡Anong laki ng tuwa ni Maring!
Akala niyá’y malaki ang kaniyang naging tubo kaya’t naisipan niyang
ibili ng damit ang kaniyang mga anák. Ang suot nila sa katawán ay
gutay-gutay na at wala siyáng maihalili.
Dinampot sa lupa ang kaniyang bilao, siyá’y tumindig, at samantalang
dinudukot sa kaniyang lukbutan (bulsa) ang kaniyang pinagbilhan ay
aniyang nagsasalitang sarili:
--Ibibili ko ng kakanin ang aking mga anák at ngayon pa lamang silá
makatitikim ng...
Siya’y biglang namutla. Nanginig ang kaniyang boong katawan at
nanglumo. Siyá’y napalupagi sa lupa. Nagdilim ang kaniyang tingin
at malalagot mandin ang hininga. Pagdukot sa kaniyang lukbutan ng
kaniyang kamay, itó ay lumusot sa kabila. Wala siyáng nasalat kahit
isá mang belis. Ang kaniyang lukbutan ay ginupit at pinutol ng mga
mangdurukot.
Ang malaking tuwa ni Maring ay biglang nápalitan ng lalong malaking
hapis. Ang kaniyang pangarap na buhay ay biglang napalitan ng
masidhing hapis.
Siya’y susuray-suray na umuwi ng bahay, namamalisbis ang kaniyang
matipid na luha, at kulang lamang ay di mawasak ang kaniyang dibdib.
KABANATANG III.
Pusong Matibay
Kapapanhik pa lamang ni Maring sa kaniyang bahay, ay dumating si
D. Eduardo Sanchez.
Sa kabila ng mahigit sa apat na taong lumipas, ay nagkitang muli
ang dating nagkakasintahan, ang dalawang pusong biglang pinagwalay
ng saliwang palad noon pa namang malapit ng magkabuluhan sa haba ng
buhay.
Sa unang pagpipinkian ng dalawang tingin, anaki ay nagbalik na lahat
ng panahong lumipas; anaki ay muling nanariwa yaong nasangal na
pagmamahalan.
Si D. Eduardo ay kinabahan, dahil sa kaniyang pagsinta kay Maring.
Kinabahan din si Maring, dahil naman sa kaniyang pagmamahal kay
Gonsalong ama ng kaniyang mga anák.
Maluwat na hindi nakaimik ang dalawa.
Pagkamasid ni D. Eduardo doon sa halos gibang dampang walang anó
mang kasangkapan, pagkamasid niya kay Maring at sa mga batang may
gutay gutay na damit, kulang lamang ay di mawasak ang kaniyang puso
sa malaking habag.
--¿Kaninong mga anák itó?--ang kaniyang tanong.
--Mga anak ko,--ang sagot ni Maring.
Parang linason ang pag-iisip ni D. Eduardo. Kaniyang napagnilaynilay,
na kung hindi inagaw ang kaniyang kasintahan, ay siya’y may dalawa na
sanang anák na gaya rin noong dalawáng batang kaniyang pinagmamasdan.
Maluwat na namang kapuwa hindi nakaimik ang dalawá.
Sa akala ni D. Eduardo ay kung nandoon lamang sana si Gonsalo, ay
sampu man ang kaniyang buhay ay kulang pang ibayad sa kapaslangang
kaniyang ginawa. Pag-agaw niya kay Maring, ay parang inagaw sa
kaniyang puso ang lahat ng tuwa sa sangsinukuban.
--Maring,--ani D. Eduardo,--¿Nalimutan mo na bagá ang kanitang
pagsisintahan?
Si Maring ay hindi nakasagot: siya’y nahahabag sa napakalumbay na
anyo ni D. Eduardo: ang tingig nitó ay lubhang kalunos-lunos; basag
na anaki tingig ng pusong tumatangis.
--Ikaw, Maring,--ang dugtong ni D. Eduardo,--ay hindi mo tinupad ang
iyong pangako sa akin, at nag-asawa ka kay Gonsalo; datapuwa’t akó,
akó ay tumupad sa aking pangako sa iyó, at ang katunayan ay ako’y
bagong-tao hangga ngayon.
--Hindi akó nakatupad,--ang pakli ni Maring,--hindi dahil sa kusang
pagtalikod sa iyó, kungdi dahil sa kusang paghabol ko sa aking puring
nalugso.
--Si Gonsalo ay taksil,--ani D. Eduardo,--nguni’t ikaw ay banal. Ikaw
ay hindi mangyaring suminta kay Gonsalo, sapagka’t ang kabanalan ay
hindi dapat suminta sa kataksilan.
--Ang kataksilan,--ang tugon ni Maring,--kung hinggil sa pag-ibig,
ay mangyayaring hugasan ng kapatawaran ng pinagtaksilan. Dahil dito,
sakali mang si Gonsalo ay nagtaksil laban sa aking puri, ay siya’y
malinis na ngayón, sapagka’t siyá’y pinatawad ko ng lubos.
--¿At papaano ang kanitang pagsisintahan?--ang malumbay na tanong
ni D. Eduardo.
--Paglabanan mo,--ang sagot ni Maring,--gaya ng aking paglaban hangga
ngayon. Akalain mong kapag ako’y nabuwal sa putik, ay mapuputikan
din sampu ng aking mga anák.
--Ikáw ay dinaya ni Gonsalo,--ang dugtong ni D. Eduardo.--Siya’y
hindi napatungo sa Mindanaw, kungdi sa Hawaii.
Si Maring ay biglang namutla. Ngayon niya napagnilay-nilay ang
dahilan ng maluwat na di pag-uwi ng kaniyang asawa.
--Siyá’y babalik din dito,--ang kaniyang sagot.
--Hindi mo na siyá makikita kailan pa man,--ang tutol ni
D. Eduardo,--sapagka’t matunog ang balitang siyá ay nag-asawa
na doon.
Hindi nakakibo si Maring. Biglang sumagi sa kaniyáng puso ang
masidhing kamandag ng panibugho. Datapuwa’t palibhasa’y siya’y may
katutubong lakás, kaya agad niyang dinaig ang gayong udyok, at
pagdaka’y sumagot ng banayad:
--Ako’y hindi naniniwala,--aniya.
--Maniwala ka’t marami ang nagbabalita ng gayon,--ang ulit ni
D. Eduardo.--Hindi mo na makikitang muli si Gonsalo.
--¿Papaanong hindi ko siya makikita,--ang tugon ni Maring,--sa
talagang siyá’y nakikita ko nga sa lahat ng sandali? Si Gonsalo ay
hindi nakakanlong kailan pa man sa mga mata ng aking pag-iisip.
--¡Oh Maring!--ang buntong hininga ni D. Eduardo.--¡Anóng katigas
ng iyong puso! ¡Walang pinag-ibhan sa batong hindi mapayanig ng
malumbay kong himutok! Ikaw ay minahal kong mahigpit pa kay sa aking
sariling buhay; nguni’t ikaw ay pinagtaksilan at kinaladkad sa burak
ni Gonsalo. ¿Sino sa aming dalawa ang iyong minamabuti?
--Ako’y minahal mong mahigpit pa kay sa iyong sariling buhay, at
ikaw ay minahal ko ring mahigpit pa kay sa aking pagkatao, nguni’t
kita’y hindi magkaisang palad. Tunay din naman ang wika mong ako’y
pinagtaksilan ni Gonsalo, nguni’t siya naman ay naging kabiyak ng
aking kaluluwa’t katawan, at dahil dito ay katungkulan kong damayan
siyá sa lahat ng bagay. Ang amá ng aking mga anák ay mamahalin ko
hanggang sa libingan.
--¡Anong kalupit mo, Maring!--ang hibik ni D. Eduardo.--Ikaw ay
sininta kong taimtim, mahigit kay sa lahat ng pagsinta sa silong ng
langit. Ang pagkapanganyaya mo kay Gonsalo ay tinanangisan ko ng
walang lubay, gabi’t araw sa lahat ng sandali...--“Lumubog na si
Maring”--ang aking himutok sa tuwi-tuwi na.--“Lumubog na ang araw
ng aking pag-iisip, ang sula ng aking buhay, ako’y linisan at hindi
na babalik, kaya dapat na siyang limutin.” Nguni’t ¡ay! Samantalang
pinagpipilitan kong katkatin sa aking guniguni ang iyong ala-ala,
ang iyong larawan naman ay lalo pang nalilimbag sa kaubud-uburan ng
aking kaluluwa.
“Sapol pa noong gabing ikaw ay agawin ng mga buhong ay hindi na ako
nakakain at hindi na ako nakatulog. Inakala kong natapos na ang mundo
sa akin. Sa boong buhay ko ay walang ibang tumitibok kundi pawang
kamatayan.
“Tunay nga sana at sa kabila ng kamatayan ay may namamanaag na walang
katapusang ligaya sa langit, nguni’t,... nguni’t ligayang luksa,
kasayahang mapanglaw, langit na malungkot, sapagka’t ikaw Maring,
ay wala ka doon. ¿Anhin ko ang langit, kung ikaw ay naritó sa lupa?
“At sapol pa noon ay ako’y lumakad na walang tinutunguhan, ako’y
nagngingitngit na walang kinagagalitan; akó’y tumatawa ng walang
kinatutuwaan; ako’y nagsasalita ng walang kinakausap... Saka... Saka
biglang lumabo ang aking pag-iisip. Ewan kung anó ang nangyari,
nguni’t,... nguni’t naparam sa akin ang boong linaláng.
“Lumipas ang kung ilang taon. Nanag-uli sa akin ang nawala kong
pag-iisip. Pinagmasdan ko ang aking kinalalagyan, at... ¿Nalalaman
mo ba kung saan akó nandoon? ¡Sa San Lazaro!”
--¿Bakit?,--ang biglang tanong ni Maring.--¿Nagkasakit ka bagá?
--Hindi akó nagkasakit,--ang sagot ni D. Eduardo.--Akó lamang ay
NAULOL.
Sabay tumalon ang luhang kangina pa gumigilid sa kanilang mga
pilikmata.
--Ako’y kakaiba, Maring, sa lahat ng tao,--ang baság na tingig ni
D. Eduardo.--Kung kailan ako’y ulól, ay noon akó matino; at kung
kailán akó matino, ay noon ako ulol.
--¿Bakit namán?,--ang malumbay na tanong ni Maring.
--Dingin mo,--ang tugon ni D. Eduardo.--Noong ako’y ulól at nakakulong
sa San Lazaro, ay ako’y tahimik at ako’y nakakakain, ako’y nakakatulog
ng mahimbing at ako pa raw ay masayá. Nguni’t ngayong ako’y matino
na, ay ako’y balisá, lagalag na walang pinatutunguhan hindi akó
makatulog, at wala akong kinakain kungdi ang mapait kong luha,
mabisang pait na nagsusumiksik hangang sa kaubud-uburan ng puso kong
naghihingalo.
--At sapol pa noong ako’y tumino, ikaw ay hinanap kong walang lubay
sa mga gubat at parang. Nabalitaan ko ngang ikaw ay nagbalik dito
at iniwan ka ni Gonsalo. At ngayong kita’y nakikitang may wasak na
damit ngayong maputla ka’t naparam na ang dating luningning ng iyong
hiwagang karikitan, ngayong ikaw ay may dalawa ng anak, ngayong
nalugso na ang iyong dalisay na puri, ngayong ayaw ka ng batiin at
kinaiinipan ng magdarayang buhay, ay ngayóng pa kita lalong sinisinta,
ngayón pa kitá lalong dinadalanginan. Maring, ¿nalalaman mo kung
kaya gayón? Dahil sa ang sinisinta ko sa iyó ay hindi ang abang
katawan, kungdi ang kalooban mong wagas pa kay sa sinag ng araw, ang
kaluluwa mong kaluluwang virgen. Maring, Maring, mahabag ka na sa
akin. Kapag-hindi ka lumingap sa aking mga daing, ay pagka-asahan
mong ako’y mamamatay sa madaling panahón, kungdi kaya ako’y mauulol
na muli.
Si Maring ay hindi sumagot ng kahit iisang bigkás. Samantalang
naririnig ang mga hibik ni D. Eduardo ay parang naiinis ang kanyang
hininga.
--¿Anó ang iyong kasagutan?--ang tanong ni D. Eduardo.
--Hindi mangyayari,--ang mátatag na tugon ni Maring.
--¡Hindi raw mangyayari!,--ang dugtong ni D. Eduardo.--Huwag ka ng
mahabag sa akin: mahabag ka na lamang sa iyong mga anak at sa iyong
sariling buhay. ¡Damit man ninyo ay wala...! Maring, ¿ibig mo na
bagang kayo’y mangamatay ng gutom?
--Masakit nga sana ang mamatay ng gutom,--ang pakli ni Maring,--nguni’t
lalo pang masakit ang mamuhay sa kasamaan. Ako’y hindi mangyayaring
suminta sa iyo.
Maluwat na di nakakibo si D. Eduardo, at pagkatapos nagnilay-nilay
ay nagsalita ng ganito:
--Maring, ikaw ay ibibilang kong parang tunay na kapatid, nguni’t
iligtas mo ang buhay ninyong mag-iina. Ako’y may inihahandang bahay
na talagang titirahan ninyo: malaki at may maraming kasangkapan. Sa
tabi nito ay may isang mahabang bahay na may sampung pintong sadyang
paupahan. Ang malaking bahay na aking binangit, at gayon din ang may
sampung pintuan ay inyong lahat, ari ninyong sarili, upang kayo’y
may ipamuhay.
--Salamat,--ang sagot ni Maring,--nguni’t hindi ko matatangap.
--¿Hindi mo matatangap at bakit?,--ang nangigilalas na tanong ni
D. Eduardo.--Ako’y hindi dadalaw sa inyo kailan pa man; hindi.
Nalalaman kong ako’y hindi mo ibig makita at ikaw ay hindi ko
bibigyan ng kahit munting samá ng loob. ¿Nalalaman mo bagá Maring
kung bakit ipinagkakaloob ko sa inyó ang aking dalawang bahay? Sa
pagka’t ako’y ulila sa ama’t sa ina, walang kapatid, walang kamaganak,
walang kaibigang tapat. Dahil dito ay hindi ko ibig na ang aking
mga ari-arian ay masayang bukas ó makalawang ako’y mamatay ó muli
kayang maulol.
Sabay na napatangis ang dalawa.
Sa tingig ni D. Eduardo ay may kahambal-hambal na tunog na anaki
hibik ng naghihingalo.
--¿Tatanggapin mo?,--ang nabubulunan niyang tanong.
--Hindi,--ang matatag na sagot ni Maring.
--¿Bakit?,--ani D. Eduardo.
--Hindi nga sana masama,--ang tugon ni Maring,--kung tanggapin ko
naman ang iyong handog; nguni’t, ¿ano kaya ang wiwikain ng madla?
Nalalaman ng lahat ng tao na kita’y nagkasintahan, at kung tatanggapin
ko ang iyong bahay, ay may magsasabi kayang ako’y hindi mo...
--Sabihin nila ang ibig sabihin,--ani D. Eduardo.--Kung ikaw ay
walang ginagawang masama ay...
--Hindi gayon,--ang sabat ni Maring.--Hindi kailangang libakin man
ang talagang gumagawa, ng masama. Nguni’t kung ang hindi gumagawa ng
masama ay siyang libakin, dahil sa siya’y nagbigay ng daan, upang
siya’y... ¡Ah! Hindi mangyayari. ¡Eduardo, hindi mangyayari!
Si Eduardo ay tumindig. Hindi niya malaman kung dapat niyang
kagalitan, sintahin ó igalang ang babaying yaón; nguni’t ibig manding
masira ang kaniyang pagiisip.
--Huling tanong--aniya,--¿tatanggapin mo ó hindi?
--Hindi,--ang matatag na sagot ni Maring.
Ang sagot na itó ay nakasabay ng sigaw ng mga bata.
--Inang,--anilá,--nagugutom na kami.
Pagkaringig ni D. Eduardo sa daing ng mga bata ay siya’y nangatal
sa malaking lunos.
Binuksan ang kaniyang “cartera,” kumuha ng sampung salaping papel na
tigdalawang puong piso bawa’t isa, at kaniyang inilagay sa ibabaw
ng hapag ng dambana.
Pagkakita ni Maring sa salapi, ay siya’y kinabahan, nangdidilat ang
kaniyang mga matá, at tila wari ibig niyang damputin. Nanglamig ang
kaniyang boong katawan, parang umakiat sa kanyang ulo ang lahat
niyang dugo, at tila mandin masisira ang kaniyang pag-iisip. At hindi
nga malayong magkagayon, sapagka’t si Maring ay maluwat nang hindi
nakakakita ng gayong karaming salapi. Dalawang daang piso. Hindi man
lamang niya napangarap ang gayong kayamanan, saka ngayon ngayón ay
tinatanaw niya sa ibabaw ng kaniyang dambana, at ipinagkaloob pa sa
kaniya.
Gayon pa man, palibhasa’y si Maring ay may katutubong hinhin, ay
nanaig ang kaniyang gawing bait; saka nagsalita ng banayad.
--¿Anóng salapi iyan?,--ang kaniyang tanong.
--Iyan ay handog ko sa mga bata,--ang sagot ni D. Eduardo.
--Salamat,--aní Maring,--nguni’t hindi ko matatanggap.
--¡Inang!,--ang halos nakapanabay na sigaw ng mga bata.--Kami ay
nagugutom.
Ang hibik ng mga paslit ay tumagos hanggang sa kaibuturan ng kaluluwa
ni Maring.
--¿Hindi mo tatangapin?,--ang ulit ni D. Eduardo.
--¡¡¡Inang!!!,--ang sabat ng mga bata.--¡¡¡Kami ay nagugutom!!!
--Hindi ko tatanggapin,--ang matatag na sagot ni Maring.
Kinuha niya ang salapi sa dambana, hinawakan ang kamay ni D. Eduardo,
saka inilagay ang salapi sa kaniyang palad.
--Kapag tinangap ko ang iyong salapi,--aniya,--ay hindi mangyayaring
hindi ko rin tangapin ang iyong pag-ibig. Eduardo sinabi mong kami
ay iyong minamahal. Kung gayón ay dapat kang mahabag sa akin, dapat
kang mahabag sa aking mga anak, at huwag mong ipilit ang iyong
salapi. Ibig mo na bagáng ang aking mga anak ay tawaging anak ng...
--¡¡¡Sus!!!,--ang piping sigaw ni D. Eduardo at biglang umalis na
anaki’y ulol.
KABANATANG IV.
Inang Malingap
Ang mga bata’y nag-iiyakan at humihingi ng pagkain.
Si Maring ay nanghiram ng gunting sa isang kapit-bahay at pinutol
ang kaniyang mayabong na buhok saka binalot ng papel.
Pagdaka’y pinanyuan ang ulo at nanaog.
--¿Baka po may nais kayong bumili ng buhok?,--aniya sa isang taong
nasalubung sa daan.
--Tingnan natin,--ang sagot ng kausap.
Matapos makita nito ang buhok, ay pinagmasdang mabuti si Maring,
at ng makita ang kaniyang marálitang anyó at pananamit, ay siya’y
pinangdilatan.
--¿Saan mo ninakaw ang buhok na iyan?--aniya.
--Hindi ko po ninakaw,--ang sagot ni Maring.
--¿Hindi mo ninakaw?,--ang ulit ng kaniang kausap.--¿At saan ka
kumuha ng ganiyan kagandang buhok? Ang mga mayayaman ay siya lamang
nagkakaroon ng buhok na ganiyan karikit, at ikaw ay hindi ka mayaman.
--Kung ayaw po ninyong bilhin ay huwag,--ani Maring.--Hindi ko naman
ipinamimilit.
At siya’y umalis.
Nagkátaon ay may nagdadaang pulis sa pook na yaon. Itó ay kinalabit
ng kausap ni Maring.
--¿Nakikita ba ninyo ang babaing yaon?,--aniya.
--Opo,--ang sagot ng pulis.
--Habulin ninyó, at iyan ay magnanakaw,--anang nagsumbong.--Kagabi,
ang isa kong kapit-bahay ay ninakawan ng maraming hiyas. Ang gayon ay
alam na ninyó marahil, sapagka’t ipinagbigay alam na sa pamunuan ng
pulis. Kasamang nawala ng mga nasabing hiyas ang isang mayabong na
buhok na talagang gagawing postiso ng may-ari. Ang buhok na sinabi
ko ay dala at ipinagbibili ng babaying yaon.
--¿Siya nga ba?,--ang biglang tanong ng pulis, saka matuling hinabol
si Maring.
--Oy,--ang tawag sa kaniya.--¿Anó iyang dalá mong nakabalot?
--Buhok po,--ang sagot ni Maring.
--Tingnan ko,--anang pulis.
Ibinigay ni Maring ang buhok.
Binuksan ng pulis ang balutan, at pagkakita sa buhok, ay muling
binalot at isinilid sa kaniyang lukbutan.
--Sumama ka sa akin,--ang utos kay Maring.
Si Maring ay parang napaakyat sa langit inakala niyang bibilhin ng
pulis ang kaniyang buhók.
--¿Bibilhin po ba ninyó?,--ang kaniyang masayang tanong.
--Oo, bibilhin ko,--ang tuya ng pulis.--Halina at sumama ka sa akin.
--Mahaba pong buhok iyan at mayabong, bukod sa malinis at
makinang,--aní Maring samantalang sila’y lumalakad.
Sila’y nagtuloy sa cuartel ng pulís sa Tundó.
--¿Bakit po dinala ninyó akó dito?,--ang tanong ni Maring.
--Huwag kang kumibo,--ang kagulat-gulat na bulas ng pulís saka
itinulak si Maring sa bilanguan, at isinima ang pinto.
Si Maring tumangis ng di gayon lamang. Naala-ala niya ang mga batang
iniwang gutom.
Siya’y parang ulól sa loob ng bilanguan: tumatadyak sa sahig,
kinakalampag ang pinto, saka sumigaw ng ubos lakás.
--Ako’y ilabas ninyó dito,--anang aba.--Wala akong ginagawáng
kasalanan. ¿Bakit at ako’y ibinilanggo ninyo?
Binuksan ng sargento ang pinto, at pagkakita sa kagandahan ni Maring,
ay kaniyang linapitan.
--¡Kay ganda mo!,--ang kanyang biro.
--¿E di kasi ako’y ibinilanggo ninyo dahil sa ako’y maganda?,--ani
Maring.--Pagbabayaran ninyó sa akin itó: ako’y magsasakdal sa mga
pinuno.
Anaki’y tinampal ang sargento sa pangahás na banta ni Maring.
--Doon sa Bilibid ka magsakdal.
--¿Anong Bilibid?,--ang nagngingitngit na tanong ni Maring.--¿Bakit?
¿Anó bagáng kasalanan ang nagawa ko?
Siya’y tinitigan ng sargento.
--¡Kay gandang magnanakaw nito!,--aniya, saka biglang isinima ang
pinto.
Ang salitang “magnanakaw” ay narinig ni Maring, nguni’t hindi niya
natausan ang kahulugan.
--¿Akó kaya ang pinanganlang magnanakaw?,--ang tanong sa kaniyang
sarili.--Hindi: ako’y nagkariringan lamang. ¿At sino sa sangdaigdigan
ang makapagsasabing ako’y magnanakaw?
Muling kinalampag ang pinto.
--¡Teniente! ¡Capitan!,--ang kaniyang ubos lakás na sigaw.
Muling binuksan ng sargento ang pinto ng bilangguan, may dalang
yantok na pamalo, pumasok at hinampas sa mukha si Maring.
--¡Huwag kang maingay!,--ang kaniyang kakilakilabot na bulas.
Nagputok ang tinamaan ng dulo ng mabangis na yantok. Sinugod ni
Maring ang sargento at pinan-gigilang kinagat sa kamay. Bumaón ang
kaniyang mga ngipin sa kamay na kinagat, tumalsik ang dugo, nawaray
ang laman, kaya’t nakabitiw ang mga nagngangalit na ngipin, nguni’t
bigla niyang binaltak at inagaw ang malupit na yantok, at ubos lakás
na inihampas sa mukha ng sargento. Tumama sa matá nitó ang dulo ng
yantok, at nagputok ang balintataw ng kaniyang matá.
Pumasok sa bilangguan ang mga kawal, hinawakan si Maring at saká
ginapos.
--Naulol, naulol,--anilang lahat.
Dumating ang Capitán.
--Huwag po kayóng lumapit,--anang mga kawal,--sapagka’t siya’y naulól.
--Silá po ang naulol,--ani Maring sa Capitán.--Tingnan po ninyó,
ginoong Capitán, ako’y ibinilango nila, pinapagputok nila ang aking
mukha, at ako’y ginapos pa nilá, sa ako’y walang ginagawang kasalanan.
Ang Capitán ay pumasok sa kaniyang tangapan.
--Alisan ninyó ng gapos ang babaying iyan at iharap sa akin,--ang
kaniyang utos.
Ipinag-utos ng isang kabo sa mga kawal na alisan ng gapos si Maring
at ilabás sa bilanguan.
Ang mga inutusan ay naghihiliang tumupad sa utos. Sila’y natatakot
na baká sila’y bunuin ng “ulol”.
Ang kabo, bagá ma’t malaki rin ang pangambá, sa takot sa Capitán ay
siya na ang tumupad sa utos.
Dahan-dahan niyang binuksan ang pinto, sumilip muna, tinanaw ang
kinatatakutang “ulol”, at pagkakitang itó ay tumatangis na mag-isa,
nakalupagi sa sahig, ay biglang sinugod at hinawakan sa kamay, at
inalisan ng gapos.
Paglabas sa bilanguan ni Maring, ay inirapan ang mga kawal na kaniyang
nadaanan. Ang mga itó ay nagsipangatal ng takot.
--¡Kay tatapang na mga kawal!--ani Maring.
Siya’y iniharap sa Capitán.
--¿Sino ang humuli sa babaying itó?--ang usisa ng Capitán.
--Akó po,--ang sagot ng isang kawal na kaharap.
--¿Anó ang kaniyang kasalanan?,--ang ulit ng Capitán.
--Siya po ang nagnakaw kagabi ng mga hiyas at buhok sa bahay ni
D.a Consuelo Jimenez. Ang buhok po ay lumitaw na, at kaniyang
ipinagbibili: narito po.
At ibinigay ng kawal ang buhók sa Capitán.
--¿Saan mo kinuha ang buhok na ito?--ang tanong ng Capitan kay Maring.
--Ang buhók pong iyan ay akin,--ang sagot ni Maring.
--Oo nga at iyo,--ang ulit ng Capitán;--nguni’t, ¿saan mo kinuha?
--Sa ulo ko po,--ang tugon ni Maring.
Saka inialis ang kaniyang panyo sa ulo.
Biglang namangha ang lahat na kaharap. Maliwanag ang katunayang ang
buhok ay hindi nga nakaw. Ang kulay at putol nitó ay kaisá at kaakma
ng may mga isang dangkal na naiwan sa ulo ni Maring.
Tiningnan ng matang nanglilisik ng Capitán ang kawal na dumakip kay
Maring, at isinauli sa kaawa-awang babayi ang kaniyang buhok.
--¿Sino ang pumutol ng iyong buhok?,--ang tanong ng Capitán kay
Maring.
--Akó po,--ang sagot nitó.
--¿Bakit mo pinutol?,--ang ulit ng Capitán.
--Ipinagbibili ko po,--ang tugon ni Maring:--ako’y walang sukat na
maipakain sa aking mga anak.
--Umuwi ka na at ipagbilí mo,--anang Capitán.
--¿At papaano po itong mukha kong nagputok?,--ang tanong ni Maring.
--Ikaw ay nakagantí na,--ang sagot ng Capitán,--sapagka’t binulag
mo naman ang sa iyo’y pumalo.
--Hindi po kailangang ang siya’y mabulag man,--ang tutol ni
Maring,--sapagka’t ako’y kaniyang tinampalasan, nguni’t pinapagputok
niya ang aking mukha, gayóng ako’y walang munti mang kasalanan.
--Tunay nga,--ang pakli ng Capitán,--at dahil dian ay asahan mong
mapaparusahang lahat ang mga lumapastangan sa iyo.
Si Maring ay nagpa-alam, muling pinanyuan ang kaniyang ulo, matuling
lumabás sa kuartel at napatungo sa dako ng simbahan. Siya’y lumapit
sa isang tindahang bayan.
--¿Baka po ibig ninyong bumili ng buhok?
--Tingnan po natin,--ang sagot nitó.
Ibinigay ni Maring ang buhók. Nagdumami ang mga nanonood na tao.
--¡Karikit na buhok!,--anang isá.
--At mahaba,--ang saló ng isá pá.
--Mainam nga sana,--ang katlo ng may tindahan,--nguni’t buhok ng
patay.
--Iyan po’y buhók ng buhay,--ang tutol ni Maring.
--Buhók nga ng patáy,--anang isang babaying nandoon.--¿At sino ang
buháy na puputol ng ganiyan kagandang buhok?
Ibig na sanang sabihin ni Maring na iyon ay kaniyang buhok, nguni’t
doon ay maraming tao, at ikinahihiya niyang ipakita ang kaniyang
ulong gapas.
Siya’y umalis at humanap ng ibang tindahan nguni’t gaya rin ng una,
ay siya’y pinagkulumutan ng maraming tao, at sinabi niláng iyon
daw ay buhok ng patay. Hindi nilá makayang paniwalaan na ang isang
babaying buháy ay magputol ng gayóng karikit na buhok.
Umalis na naman si Maring, datapuwa’t biglang sumagi sa kaniyang
bait ang nagugutom na iniwang anák sa bahay, kaya’t agad nagbalik
sa tindahang pinangalingan.
Gaya rin kangina, ay nagdumami ang mga tao.
--Hindi po buhok ng patay ang aking ipinagbibili,--aniya--itó po ay
buhók ng buháy, at ang katunayan ay narito.
Inalís ni Maring ang panyo sa kaniyang ulo.
Naghalakhakan ng tawa ang mga taong nandoon pagkakita nila sa ulong
gapas ni Maring. Inakala nilang itó ay ulol.
Palibhasa’y nakikita nilang si Maring ay na sa malaking kagipitan,
kaya binabaratán ang halaga ng kaniyang buhók. Talagang gayón sa
buhay na ito: kung sino na nga ang nalulunod, ay siyang lalong
pinagdidiinan.
Sa dalawang puong piso man ay mura pa ang buhók ni Maring, nguni’t
natawaran lamang ng dalawang piso. Ng makita niyang ayaw ng sumulong
ang tawad, ay ibinigay na niya sa nasabing halagang dalawang piso.
Siya’y bumili ng tinapay at mantequilla, halos tumatakbong umuwi ng
bahay at kanyang pinakain ang mga batang gutom.
Ang Capitán ng pulis ay tumupad sa kaniyang pangako. Ikatlong araw
ay nangatiwalag sa kanilang tungkulin, ang kawal na dumakip kay
Maring at ang nabulag na sargentong nagpaputok ng kanyang mukha.
May balitang ang sargentong itó, ng wala ng makain, ay namuhay sa
mga gubat at nanulisan.
Isang lingo pa lamang ang lumipas, si Maring ay wala na namáng
maibili ng pagkain.
Ang kaniyang mga anak ay nagiiyakan ng gutom.