DE HISTORIE
VAN
DOCTOR
FAUSTUS.
[Illustration: DOCTOR FAUSTE]
HISTORIE
VAN DOCTOR
JAN FAUSTUS,
GROOTEN TOOVERAER
EN
ZWARTEN KONSTENAER:
Inhoudende zyne duyvelsche Beschryvinge,
als mede zyn onchristelyk Leven,
wonderlyke Avontueren, en van zyn
schrikkelyk ende grouwelyk eynde en
afscheyd.
Meestendeel uyt zyne eygene naegelaetene
Schriften by-een vergaederd, etc.
[Illustration]
T’AMSTERDAM,
By _Hismanius vande Rumpel_, ontrent het
oud steenhuis in de Lyn-straat.
[Illustration]
DE HISTORIE VAN DOCTOR FAUSTUS.
GROOTEN TOOVERAER.
_Van zyne Geborte en Studie._
Doctor _Jan Faustus_ heeft eenen boeren Zoon geweest, die tot Rhod
by Jena woonagtig was, van God-zalige Ouders, onder de Heerlykheyd
van Weymeren geboren in ’t jaer 1491. Hy heeft ook in de Stad van
Wittenberg vele bloed-vrienden gehad die al t’samen Godzalige luyden
waeren, en heeft ook onder andere tot Wittenberg eenen Neve gehad,
den welken een eerlyk en wel-hebbende Man was, die dezen voorzeyden
_Faustus_ opgevoed en voor zynen Zoon aengenomen had, mids dat hy zelve
geen kinderen hadde, waerom dat hy hem liet ter Schole gaen, en in de
Theologie studeren. Maer hy is van dit God-zalig voornemen afgeweken,
en heeft het Heylig Woord Gods misbruykt. Waerom dat wy alzulke ouders
en goede vrienden die zeer geirn het best met hem gedaen en alle deugd
daer aen gezien hadden, gelyk alle vroome Ouders plegen te doen,
geenzins beschuldigen wil, nog in deze Historie betrekken, gelyk ook de
Ouders, den grouwel van hun kind noyt gezien nog beleeft hebben. Wel is
’t waer dat de Ouders voor hunne dood geweten hebben, dat hunnen Neef
dezen Faustus voor een Kind opgenomen hadde, waer in zy hun zeer hebben
verblyd, die ziende zyne groote memorie en geest, groote zorge voor
hem heeft gedraegen, gelyk als Job. in ’t 1 cap. voor zyne kinderen
zorge gedraegen heeft, op dat zy tegen den Heer niet zouden zondigen.
Het gebeurt ook menigmael, dat vrome Godzalige Ouders, godelooze
kinderen krygen, gelyk men aen Caïn, Gen. 4, aen Ruben, Gen. 49, en aen
Absalon gezien heeft. Het welke ik hier alzoo verhaelen moet om dat’er
zommige zyn geweest die deze Ouders hier in willen beschuldigen (die ik
nogtans alhier teenemael begeire verontschuldigt te hebben) zeggende
dat Faustus van zyn Ouders alzulke fenyn zoude gezogen, en datze hem
in alles moedwillens zouden opgebragt, en niet zouden tot het studeren
gehouden hebben, het welk hun tot groote oneere strekken zoude.
Ook, dat de vrienden zynen grooten geest merkende, hem tot de Studie
der Theologie geraeden hebben; waer toe hy geenen lust gehad heeft:
dat’er ook altyd eenen roep en een gemeyn zeggen onder het volk is
geweest, dat dezen Faustus met Tooverye omging, waerom dat zyne
voorzeyde vrienden hem dikwils wel straffelyk vermaend en van deze
godeloosheyd afgeraeden hebben, en gelyk dezen Faustus zeer wys en tot
de studien geneygd was, zoo is hy door het onderzoeken der Rectoren
zoo verre gekomen, dat men hem ook voor het geheele Magistraet heeft
ondervraegd, met nog 16 andere Magisters, de welke hy al te-samen met
vraegen en antwoorden is te boven gegaen, zoo dat hy zynen tyd zeer
wel besteed hebbende, korts daer naer eenen Doctor in de Theologie
geworden is. Daer toe heeft hy eenen onzinnigen hooveirdigen moed, en
eenen dullen kop gehad gelyk men hem altyd den speculateur genoemd
heeft. Hy is ten laesten onder kwaed gezelschap geraekt, en heeft de H.
Schrifture achter de deure en onder de bank gesmeten, en een godeloos
leven beginnen te leyden zoo men uyt deze naervolgende Historie
genoegzaem verstaen zal. Maer het is een gemeyn spreekwoord: _wat tot
den duyvel lopen wilt, kan men niet ophouden nog daer van afweiren_.
Terwyl deze zaeken hun alzoo toedroegen, zoo vond ook D. Faustus
zyns gelyks, die met galdeensche, met persische, met arabische en met
grieksche woorden figureren, characteren, bezweiringen en met tooveryen
omgingen. Welke voorzeyde dingen niet anders zyn als lautere _dardiano
artes_, _Nigromantie carwina_, _Vonesicium_, _inconiatio_, gelyk als
alzulke Boeken, woorden en naemen niet anders mogen genoemt worden.
Deze dingen behaegden D. Faustus zeer wel, gelyk hy ook nagt en dag
daer in speculeerde en studeerde: hy begeirde ook geen Theologus meer
genoemd te worden, maer weirelds mensch, en noemde hem zelve een Doctor
in de Medecynen, waer door hy een astrologus, een Mathematicus en tot
een dekmantel een medicus geworden is, gelyk hy voor eerst veele luyden
door de medecynen geholpen heeft. Hy was ook wel ter spraeke, en in de
H. Schrifture zeer wel ervaeren, zoo dat hem den wil des Heere niet
onbekent was daer zy spreekt: “Wie den wil des Heere weet, en niet
doet, zal met vele slaegen geslaegen worden. Item, niemand kan twee
Heeren dienen. Item, gy zult God niet tenteren.” Maer hy heeft op alle
deze dingen niet gedagt, en heeft zyne ziele alzoo eenen tyd lang in de
weegschael gezet zoo dat hy niet te verontschuldigen is, al of hy het
door onnoozelheyd gedaen had.
_Doctor Faustus in de Medecynen, en hoe hy den Duyvel bezweirt._
Gelyk als wy hier vooren verhaeld hebben zoo had dezen D. Faustus
al lief het geen hy geenzins behoorde lief te hebben naer het welk
hy tragtte dag en nacht. Hy nam arents-vleugelen aen om alzoo alle
hoeken des hemels en der aerden te onderzoeken, want zyn groote
ligtveirdigheyd dreef hem zoo verre, dat hy alderleye tooversche
vocabulen, figueren, characteren, conjuratien begonst te verhandelen,
om daer door den duyvel tot hem te voorderen, en alderleye tooverye
daer mede te proeven en in ’t werk te stellen.
Het gebeurde, dat hy eens is gekomen in een groot digt wout, ontrent
Wittenberg gelegen, ’t welke men het Spesser-wout noemt, gelyk D.
Faustus zelve daer naer bekend heeft; in welk wout hy eens tegen den
avond maekte een vier weg-schey, kruysweg rondom, waer in hy met zynen
staf zommige cirkels maekte, en boven de zelve nog twee andere, zoo
dat de twee opperste in den grooten cirkel kwamen, en bezwoer alzoo
den duyvel ’s avonds tusschen 9 en 10 uren. Dit doende heeft zonder
twyffel den duyvel wel in zyn vuyst gelachen, en gedagt, sa, sa, ik
moet u den moed koelen, en u aen de simme-bank zetten op dat my niet
alleen dat lichaem, maer ook die ziele mag ten deel vallen. En gy
zult den regten man zyn, die ik myn bode zal mogen zenden als ik zelve
niet komen kan; gelyk zulks ook geschiedde: want den duyvel leyde hem
wonderlyk op ’t ys, en bragt hem regt in ’t net. Want als D. Faustus
den duyvel bezwoer zoo geliet het den duyvel, als of hy niet geirn met
D. Faustus had willen te doen hebben, gelyk den voorzeyden duyvel in
dit wout al zulk gerugt maekte, als of hy had willen ’t wout van onder
te boven keeren, doende de boomen tot op de aerde buygen. Daer naer
scheen ’t al of het wout vol duyvels geweest hadde, die in en rondom
deze cirkels hun vertoonden, maekende al zulk gerugt, al of het niet
anders had geweest als loopende wagens, afschietende bussen, alderleye
vuer en vlammen; in welk wout ook alderleye snaerspel, dansen en
springen, ook alderleye schermutsinge van spiessen en zweirde gehoort
wierd, het welk zoo lang bleef dueren dat D. Faustus meynde uyt den
cirkel te loopen. Dan hy wierd wederom van een ander gevoelen dagt op
een ander godeloosheyd blyvende by zyn voorgaende gedagt, Godt geve
wat’er zouden mogen volgen, en begonst op een nieuw den duyvel te
bezweiren, die hem het volgende voor hield: Het scheen dat boven den
cirkel een vogel-gryp, of tienen draek zweefde en fladderde. En als
D. Faustus zyne bezweirnis gebruykte, kermde dat dier zeer jammerlyk.
Straks daer naer viel’er een vierige sterre, die in een vierige kol
veranderde, waer door ook den voorzeyden D. Faustus zeer verschrikte,
doch zoo bleef hy altyd by zyn voornemen, en het dogte hem een groote
zaeke te wezen, dat hy hem den duyvel onderdaenig maeken konde, gelyk
D. Faustus in een zeker gezelschap hem heeft laeten verleyden, en hem
daer af beroemd heeft, dat hem het hoogste hoofd van de gansche weireld
onderdaenig en gehoorzaem was. Waer op hem ook van de studenten wierd
geantwoord: Dat zy geen hooger hoofd op deze weireld kende, als den
Paus, Keyzer of Koning. Waer op D. Faustus antwoorde: Het hoofd dat
my onderdaenig is, dat is nog hooger. Gelyk hy zulks betuygde met den
epistel Pauli tot de Eph. 6. Den Vorst op dezer weireld en onder den
Hemel enz. Aldus bezwoer hy deze Sterre eens, twee en drymael uyt welke
een vuerstroom ging, een mans lengde hoog, en viel wederom omleeg, waer
op zes keirssen gezien wierden, waer van d’een opwaerds, en d’ander zoo
lang nederwaerds trok, tot dat’er ten langen lesten de gedaente van
eenen man uyt geformeerd wierd, welken rondom den cirkel liep, een half
ure lang duerende. Terstond daer naer veranderde hem dezen duyvel en
geest in de gedaente van eenen grouwen monik die met Faustus begonst
te spreken en te vraegen wat zyne begeirte was: waer op hy antwoordde,
dat hy morgen nagt ten 12 uren by hem t’zynen huyze zoude willen
verschynen, het welk hem den duyvel eenen langen tyd weygerde. Maer
D. Faustus bezwoer hem wederom by zynen Heer, op dat hy zyn begeiren
zoude willen nakomen, en in het werk treden het welke hem den geest ten
lesten belofde te doen.
_Hier volgd de disputatie die Doctor Faustus met den duyvel gehad
heeft._
Als D. Faustus des morgens t’huys gekomen was, zoo riep hy den geest in
zyne kamer, gelyk hy ook aldaer verscheen om te aenhooren de begeirte
des voorzeyden Doctor.
Nu is ’t boven maeten zeer te verwonderen dat eenen geest wanneer Godt
zyne hand van den mensch aftrekt, voor die menschen al zulke spookerye
kan maeken. Maer het is gelyk men plagt te zeggen dat al zulke gezellen
doch eens den duyvel zien moeten, het zy hier, of hier namaels.
D. Faustus begint wederom zyn guychelspel, bezweird den duyvel op
nieuws, en stelde hem eenige artikelen voor oogen.
In den eersten, dat hy hem zoude onderdaenig en gehoorzaem zyn in al
het geen hy hem zoude mogen vraegen, bidden en belasten, zoo lang als
hy Faustus op deze aerde zoude leven.
Item, dat hy hem alles zoude zeggen waer na hy hem kwam vraegen zonder
ied te verzwygen.
Item, dat hy hem op alle zyne vraegen niet onwaeragtigs zoude willen
antwoorden.
Het welk hem den voorzeyden geest afsloeg en weygerde, hem
excuseerende, dat hy geen volkomen magt had, voor en al eer hy van
zynen heer, daer hy onder stond consent had. En sprak: Lieven Faustus
uwe begeirten te volbrengen, en staet niet in myne magt, maer in de
magt van den helschen god. Waer op D. Faustus hem antwoorde: Hoe zal
ik dat verstaen? Zyt gy hier toe niet magtig genoeg? Waer op den geest
antwoorde: neen. Zoo dat Faustus wederom zeyde: Vriend zegt my doch
die oorzaeke? Gy zult weten Fauste, zeyde den geest, dat onder ons
alzoo wel een reglement en heerschappye is, als op der aerde. Want
wy hebben onze regeerders en dienaers, waer van ik eenen ben, en wy
noemen ons ryk een legioen. Want of schoon den verstooten Lucifer
hem zelve door hooveirdye tot eenen val gebragt heeft, zoo heeft hy
nogtans een legioen van veel duyvelen opgeregt, den welken wy den
Orientalistschen Prins noemen, om dat hy zyne heerschappye in ’t
oosten heeft. Alzoo is’er ook een heerschappye in ’t zuyden, noorden
en westen. En midsdien dat Lucifer den gevallen Engel zyn heerschappye
en zyn ryk ook onder den Hemel heeft: zoo moeten wy ons veranderen,
tot menschen begeven, en die onderdanig wezen. Wanneer zulks niet
waere, zoo waer het de menschen onmogelyk door eenige magt of konste
den duyvel Lucifer hem onderdaenig te maeken, die eenen zekeren zenden
moet, gelyk als ik gezonden ben. ’t Is wel waer, dat wy den mensch de
regte plaets van onze wooninge nog niet hebben geopenbaerd, gelyk wy
ook nog niet hebben gedaen onze heerschappye en regeringe, dat allen
afstervenden verdoemden mensch, die dan gewaer word, als hy daer henen
vaerd. D. Faustus verschrikte hem daer in, ik begeire daerom niet
verdoemt te wezen om uwent wil? den geest antwoorde wederom: wilde
niet zoo is’er nogtans geen bidden voor of gy moet doch mede, want uw
boos vertwyffeld hert heeft het verdient. Waer op Faustus antwoorde:
Gy mogt S. Velien hebben, fleus maekt u van hier. Als nu den geest weg
wyken wilde zoo wierd D. Faustus van een ander twyffelagtige meyninge,
en hy bezwoer hem, dat hy op den Vesper-tyd aldaer zoude verschynen,
om te aenhooren ’t geen hy hem voords zoude voordraegen, ’t welk hem
den geest bewilligde, en daer mede kwam hy te verdwynen. Hier mag men
het godeloos hert van D. Faustus zien, niet tegenstaende, dat hem den
duyvel den armen Judas-zang gelyk men plagt te zeggen en nogtans by
zyne godelooze opinie gebleven is.
_De tweede disputatie van Doctor Faustus met den geest Mephostophiles
genaemd._
Tegen den avond verscheen wederom den vliegenden geest, namendlyk
tusschen 3 en 4 uren, die hem aenbood in alles gehoorzaem en onderdanig
te wezen, vermids hem van zynen voorheer de magt gegeven was. En zeyde
tot D. Faustus ik brenge antwoorde, en gy moet my wederom antwoorde
geven. Maer ik moet eerst hooren, wat dat uwe begeirten zyn, om dat gy
my bevolen had alhier te verschynen. D. Faustus gaf hem een antwoorde,
maer twyffelagtig en zynder zielen schaedelyk: want hy tragte anders
niet te verwerven dan dat hy geen mensch meer wezen zoude, maer eenen
openbaeren duyvel, of immers een lit daer van, en hy begeirde van den
geest het gene dat hier naer volgt:
Ten eersten, dat hy mogte een geschikte gedaente van eenen geest
aennemen, en bekomen. Ten tweeden, dat den geest alles doen zoude,
dat hy van hem zoude begeiren en verzoeken. Ten derden, dat hy hem
toegedaen, onderdanig en gehoorzaem zyn zoude, als eenen getrouwen
dienaer toestaet. Ten vierden, dat hy hem altyd zoo dikwils als hy
begeirde hem tot zyn huys te beroepen, hem aldaer zouden laeten vinden,
en in al zulke gedaente zoude verschynen, als ’t hem zoude believen.
Ten vyfden, dat hy in zyn huys zoude willen onzigtbaer regeren, en van
niemand anders als van hem alleen zoude laeten zien ten waere hy zulks
expresselyk kwam te begeiren.
Op alle deze voorzeyde puncten, antwoorde den geest Fausto, dat hy hem
in alles zoude believen en onderdanig wezen, zoo verre dat hy hem daer
tegen ook eenige artikelen wilde toestaen en zoo als hy zulks dede,
zoo en zoud’er voords geene zwaerigheyd vallen. Van welke voorschreven
artikelen alhier de principaelste volgen.
Ten eersten, dat Faustus hem zal zweiren, beloven en schryven dat hy
deze voorschrevene geesten eygen zyn zal.
Ten tweeden, dat hy zulks tot meerder verzekeringe met zyn eygen bloed
zoude moeten betuygen, en hem daer mede alzoo tegen hem verschryven.
Ten derden, dat hy alle Christen geloovige menschen zoude moeten vyand
wezen.
Ten vierden, dat hy het Christelyk geloof zoude moeten verdelgen.
Ten vyfden, dat hy hem niet zoude mogen laeten verleyden, of hem imand
wilde bekeeren. Voor alle welke beloften, den geest hem (Fausto) zekere
geduerende jaeren zoude tot dienste wezen. En wanneer deze jaeren
zouden om wezen, dat den voorschreven geest hem alsdan zoude mogen
haelen.
En zoo verre hy deze voorzeyde puncten wilde onderhouden, zoo zoude hy
alles krygen wat zyn herte zal mogen lusten: ook zoude hy straks gewaer
worden, dat hy een geest gedaente en forme krygen zoude, D. Faustus was
in zyn hoogmoed en stout wezen zoo verbolgen, dat hy op zynder ziele
zaligheyd niet dagte: niet tegenstaende hy hem daer op bezag, maer hy
sloeg den kwaeden geest die belofte toe, en verschreef hem dat hy alles
onderhouden zoude. Hy meynde met meer andere kinderen dezer weireld:
den duyvel en is zoo zwart niet als men hem afschildert, nog de helle
niet zoo heet als men daer van zegt.
_De derde samenspraeke van D. Faustus met den geest, aengaende zyne
belofte._
Naer dat D. Faustus de belofte gedaen had, zoo heeft hy ’s anderdags
vroeg den geest tot hem geroepen die hy bevol, dat zoo menigmael als
hy hem ontbood in Minne-broeders-habyt, met een belleken verschynen
zoude, en dat hy ook te vooreenig zeker teeken doen zoude op dat hy zyn
aenkomste gewaer mogt worden. Hy vraegde ook den geest hoe dat zynen
naem was? waer op den geest antwoorde dat hy Mephostophiles genaemd
was. Op de zelve ure viel dezen godeloozen man af van zyn Schepper
en Godt: jae hy wierd ook een lit des duyvels, welken afval geene
andere oorzaeke geweest is, dan zynen grooten hoogmoed en zyne groote
vermetendheyd; zoo als waeren de reuzen, waer van de Poëten schryven
dat zy de bergen te samen draegen, en tegen Godt stryden wilden, jae
gelyk den kwaeden Engel die hem tegen Godt stelde, waerom hy ook van
wegen zynen hoogmoed en hooveirdye van Godt verstooten wierd, zoo dat
de gene die hoog willen klimmen, nedervallen.
Dit aldus gepasseert wezende zoo heeft D. Faustus door eene groote
vervolgendheyd met den boozen vyand al zyne contracten, door opentlyke
Brieven volbragt en geconfirmeert (het welk voorwaer een zeer
schrikkelyk werk geweest is) welke obligatie en contract naer zyne dood
in zyn huys gevonden is geworden.
Welke obligatie en verschryvinge ik tot eene waerschouwinge van alle
vrome Christenen alhier openbaeren wil, op dat zy den duyvel geen
geloove en geven en hunne lyf en ziele niet en komen te verkorten gelyk
D. Faustus, daer naer ook zynen armen dienaer door deze duyvelsche
razernye verleyd heeft.
Als nu deze beyde partyen zig met malkanderen verbonden hadden, zoo
nam D. Faustus een scherp mes, en stak zelve in een ader van zyn
slinker hand, en men zeyde voor de waerheyd dat men in de voorzeyde
hand een ingegraveerd Schrift gezien heeft, met deze woorden: Ô HOMO
FUGO, dat is te zeggen: _ô Mensch vlied van hem_, en doet wat recht is,
etc.
_D. Faustus bloed, en laet het zelve in een kroesken vallen, het welke
hy op warme kolen zet en schryft daer mede als volgt:_
“Ik Joannes Faustus, Doctor, bekenne opentlyk met myn eygen hand,
tot een verzekeringe en confirmatie van dezen Brief, mids ik voor
my genomen hebbe, in de elementen te speculeren, ik die gaven nog
de diepzinnigheyd die my van boven genaedig gegeven is, zoo groot
niet en hebbe, nog ook al zulke diepzinnigheyd in myn hoofd niet en
bevinde, ofte zulks van geene menschen leeren kan, zoo heb ik dezen
tegenwoordigen geest (die hem Mephostophiles laet noemen, en eenen
dienaer is des helschen Prins in Orienten) my t’eenemael onderworpen:
ook den zelven verkoren, om my te leeren, gelyk hy ook van zyn’er
zyde hem aen my verbonden heeft, my in alles onderdanig en gehoorzaem
te wezen. Daer en tegen dat ik my wederom tegen hem verspreken ende
belove, dat zoo wanneer 24 jaeren naer datum dezers Brief zullen
verloopen wezen, dat hy met my zynen wil zal mogen doen en my naer
goed behaegen zal mogen regeren, tracteren, vervoeren en alles zoo met
lyf en ziele, en met myn vleesch, goed en bloed in der eeuwigheyd zal
mogen doen wat hy wilt: waer op ik verfoeye alle de gene die daer leven
zoo wel het hemelryk, als de menschen dezer weireld. Amen.”
“In teeken der waerheyd, en tot meerder confirmatie heb ik dit contract
met eygen hand geschreven 23 october 1514, en onderschreven met myn
hier vooren gebruykt bloed, met goed verstand, zinnen, en gedagten
bevestigt, verzegeld ende betuygd, etc.”
_Onderteekend_
JOANNES FAUSTUS, _in de Elementen, en in geestelyke dingen, ervaeren
Doctor_.
Tegen de hertnekkigheyd van D. Faustus komen deze Verzen zeer wel te
pas.
_Wie zynen lust heeft in stoutheyd en hooveirdye,_
_Ende den Duyvel alle dingen naer doet,_
_Die zoekt een roede voor zyn eygen partye;_
_Hem zelven ombrengende, lyf, ziel en goed._
ITEM.
_Die niet en acht het eeuwig pryselyk;_
_Ende niet en zoeken dan het tydelyk goed,_
_Geeft hem in ’s duyvels handen afgryselyk,_
_Daerom men op zyn ziele wel agt nemen moet._
ITEM.
_Al die moedwillens tot eenige dagen,_
_In ’t water springen ofte loopen in ’t vier,_
_Den zelven is niet te beklaegen,_
_Al zag men hem branden of verdrinken schier._
_In de derde samenspraeke verscheen aen Faustus zynen geest en dienaer
met groote vroylykheyd, en op dezer maniere._
Hy ging voor eerst door gansch het huys, gelyk een vierig man, zoo
dat van hem niet dan vuer-vlammen en vuerstraelen gingen, waer op dat
een raezinge volgde, gelyk of’er een deel Moniken hadden gezongen, en
niemand wist wat voor een gezang dit mogte wezen. Maer Faustus had
een goed behaegen in dit guychelspel, hy begeirde zig ook niet in
zyn logement te voorderen, voor en aleer hy zag wat voor een eynde
dit spel nemen zoude. Terstond daer naer wierd’er gehoord een groot
gerugt van spiessen, van zweirden en van andere instrumenten, zoo
dat het scheen al of men ’t huys stormender hand overweldigen wilde.
Daer naer wierd’er eene jagt gehoort van honden en jaegers, de honden
liepen naer eenen hert tot in de kamer van D. Faustus, alwaer zy hem
ter aerde leyden. Daer op verscheen in de zelve kamer eenen leeuw en
eene draeke die met malkanderen vogten. En al was ’t dat hem den leeuw
wel dapper weirde, nogtans wierd hy ten lesten overwonnen en van de
draek verslonden. Den knegt van Faustus zeyde, dat hy ook aldaer
eenen lintworm zag die geheel witagtig aen zynen buyk was, en boven op
zyn lyf zwart, zoo dat hy over de kamer kroop en de zelve vervulde.
Terstond daer naer zag men daer ingaen een schoonen pauw en pauwinne,
die onder malkanderen twistten, maer zy waeren terstond weder eens.
Daer naer zag men eenen dullen stier inloopen regt naer D. Faustus
toe, waer over hy niet weynig verschrikt was. Maer alzoo hy Faustus
toeliep, zoo viel hy neder en verdween. Hier op wierd wederom gezien
eene groote simme die D. Faustus de hand aenbood. Zy sprong boven op
hem, en liep wederom ter kamer uyt. Daer naer kwam’er eenen grooten
nevel in de kamer, dat Faustus niet konde zien, en zoo haest als den
nevel verdwenen was, lagen’er twee zakken, waer af den eenen van goud,
en den anderen van zilver was. Ten lesten wierd’er een orgel gehoort,
daer naer een claversingel, een harpe, een luyte, violen, bassen,
kromhoorens, dwers pypen en meer andere diergelyke instrumenten, elk
in ’t bezonder met zyne vier stemmen, zoo dat Faustus niet anders
meynde, dan dat hy in den Hemel was. Alle deze voorzeyde dingen
duerden alzoo eene geheele ure lang, waer over Faustus zeer stout
wierd, en het hem nog niet rouwende was, dat hy zulks gedaen had. Waer
uyt men merken mag, dat den duyvel al deze genugte bedreef, om dat
hy D. Faustus in zyn voornemen dus te meer volherden zoude, en eene
oorzaeke zoude geven te zeggen, dat hy van den duyvel niets kwaeds,
nog schrikkelyks had gezien, maer veel meer alderleye genoegte en
blydschap, dit alles gepasseert wezende, ging den geest Mephostophiles
tot Faustus in de kamer, in de gedaente van eenen monik. D. Faustus
sprak tot hem: Gy hebt voorwaer een wonderbaerlykste beginsel gemaekt
met alle uwe raezernye, van alderhande genoegten, zoo verre als gy
zulks wilt continuëren zoo zult gy my altyd tot eenen vriend hebben.
Mephostophiles antwoorde: ô Dat heeft niet veel te beduyden en ik zal u
nog veel wonderlyker dingen laeten zien, daer en boven ook alles doen,
wat gy van my zult begeiren, zoo verre als gy slegts uwe belofte aen my
gedaen, zult volkomen. Waer op hem Faustus die obligatie presenteerde
en zeyde: Daer hebt gy den Brief. Mephostophiles nam den Brief aen,
en wilde dat D. Faustus daer eene copie van behouden zoude, het welk
Faustus alzoo dede.
_Van de dienstbaerheyd der Geesten, tegen D. Faustus._
Toen nu D. Faustus den geest het handschrift met zyn eygen bloed
geschreven, overgeleverd had, zoo is ’t voorwaer wel te vermoeden, dat
Godt en het gansch Hemels heyr hem moet verlaeten hebben. Hier in
heeft hy niet gehandeld als eenen godzaligen huys-vader, maer gelyk
eenen duyvel. Gelyk _Christus_ onzen Heer daer van spreekt die al zulke
wooninge en al zulk een tabernakel heeft, zoo verre als hy in eenen
mensch komt te woonen, zoo heeft hem den duyvel daer in geforceert,
gelyk het waer is, dat D. Faustus, zoo men pleegt te zeggen, den duyvel
te gast genood hadde.
D. Faustus woonde in zynen neefs huys, want hy had het hem tot een
testament gemaekt. Hy had dagelyks eenen jongen student by hem tot
eenen dienaer, het welk ook eenen kwaeden Lekker was, met naeme
Christoffel Wagenaer, aen wie dit spel zeer wel behaegde, zoo gaf hem
zynen meester goeden moed, en belofde hem dat hy van hem een geschikt
man maeken wilde. En gelyk de jonge jeugd altyd meer tot het kwaed
als tot het goed genegen is. Alzoo was ’t ook met dezen Lekker. Zoo
dat Faustus anders niemant by hem in huys had als dezen knegt en den
geest Mephostophiles, die altyd in de gedaente van eenen monik voor hem
wandelde en den zelven bezwoer in zyne schryf-kamer, welke hy altyd
gesloten hield.
D. Faustus had alderley eten en drinken zeer overvloedig. Wanneer hy
maer goeden wyn hebben wilde, bragt den geest hem dien toe uyt eenen
kelder, waer uyt dat hy begeirde, gelyk hy hem daer van ook wel beroemd
heeft, dat hy den keurvorst, den hertog van Beyeren en den bisschop van
Saltsborg groote schaede in hunne kelders dede. Voords had hy dagelyks
alderleye gekokte spyze, want hy konde alzulke tooversche konsten, dat
zoo haest als hy eene venster opende, en eenen vogel noemde die hy
begeirde, daer straks kwam invliegen.
Desgelyks bragt hem den geest uyt alle omliggende landen, en uyt alle
Princens en Graevens Hoven, de beste gekokte spyze.
Hy en zynen jongen, gingen zeer staetelyk gekleed, waer toe zynen
geest het laken, zoo tot Nurenburg, tot Strasburg en tot Frankfort by
nagt stelen moesten, mids dat de laken-koopers by nagt niet plegen te
verkoopen, gelyk ook niet doen de schoenmaekers nog de pelsers.
Immers ’t was al waer of goed dat geleent of gestolen was.
Nog had hem den geest of duyvel beloft alle weken 25 kroonen te geven,
’t welk jaerlyks tot 1300 beloopen zoude, ’t welk zyn jaerlyks pensioen
geweest is.
_Doctor Faustus wilt hem tot den Houwelyken staet begeven._
Aldus leefde D. Faustus een Epicurisch leven, zoo wel by dage als by
nagte. Hy geloofde geenen Al, geene helle, nog geenen Hemel, meynde
dat lyf en ziele met malkanderen te sterven kwamen. En zyne Aphrodisia
dreef hem dag en nagt, dat hy hem tot den houwelyken staet begeven en
op een wyf denken zoude. Waer op dat hy zynen geest vraegde (die doch
een vyand van den houwelyken staet is) of hy hem tot den houwelyken
staet begeven mogte? waer op den kwaeden geest antwoorde: Wat dat hy
van hem zelfs maeken wilde?
Item of hy zyne belofte niet meer indagtig was, en of hy die zelve
niet langer bedagt en was te houden mids hy toegezeyd en beloft had
Godt en alle menschen vyand te wezen; dat hy ook tot den houwelyken
staet zeer kwaelyk komen zoude, mids dat hy geen twee Heeren, Godt en
hem (den duyvel) dienen koste: want den houwelyken staet is een werk
des Alderhoogsten, en wy zyn hem t’eenemael vyand: want zoo veel als
hoererye ende alle egtbrekerye aengaet, dat is al goed voor ons. Daerom
Fauste, ziet voor u, want zoo verre als gy u tot den houwelyken staet
komt te begeven, zoo zult gy van ons in kleyne stukskens gescheurt
worden. Lieven Faustus bedenkt by u zelven wat onruste, twist en
oneenigheyd uyt den houwelyken staet, te volgen staet. D. Faustus
ging hem daer op bedenken, gelyk alle godelooze herten niet goeds
doorgronden konnen, mids dat den duyvel de zelve geleyd en regeert.
Eyndelyk, alzoo hy hem hier op lang genoeg bedagt hadde, zoo voorderde
hy zynen monik tot hem, gelyk het moniken en nonnen maniere natuerlyk
is, den houwelyken staet te veragten, alzoo dede ook den monik D.
Faustus, den welken hem den houwelyken staet t’eenemael afraed. Waer
op dat Faustus antwoorde, en zeyde: Nu wil ik my tot den houwelyken
staet begeven, daer mag uytvolgen wat’er wilt. Zoo haest als hy zulks
voor hem genomen had, kwam daer al zulken stormwind op zyn huys aen,
als of het zelve van onder tot boven zoude gekeert hebben geweest. Alle
de deuren en vensters sprongen uyt hunne hangsels: daer-en-boven was
zyn geheel huys zoo vol stof, als of het tot asschen zoude verbrand
geweest hebben. D. Faustus liep de trappen af, en hem greep eenen man,
die hem weder ter kamer in wierp, met zulk geweld, dat hy handen nog
voeten konde roeren: rondom hem ging van alle kanten een vuer op al
of hy hadde moeten verbranden: hy riep tot zynen geest om hulpe, hem
belovende, dat hy voortaen in alle manieren nae zyn raed en wil leven
zoude. Waer op hem den duyvel lyfagtig verscheen, maer in alzulke
grouwelyke en schrikkelyke gedaente, dat hy vreesde hem aen te zien.
Den duyvel sprak: Van wat meyninge zyt gy nu? Faustus zeyde dat hy
van zyne belofte afzag, waerom dat hy om genade en vergiffenisse bad,
waer op hem den duyvel met kort-bondige woorden zeyde: Nu wel aen, ziet
toe, dat gy anders doet, en blyft daer by, dat zeg ik u, en verdween.
Daer naer kwam den geest Mephostophiles by hem, en zeyde: Zoo lang als
gy in uwe beloften blyft volherden, ziet, zoo zal ik uwen wellust zoo
verzaedigen, dat gy den zelven niet grooter zoude wenschen, namendlyk
als gy niet kond alleen leven, zoo zal ik u alle dagen en nagten een
wyf te bedde brengen, die van zulke schoonheyd en gedaente wezen zal,
als eenige die gy in deze stad zoude mogen zien, en de welke u beste
behaegelyk is, die zal by u woonen.
Dit behaegde D. Faustus zeer wel, dat zyn herte van blydschap bevende
wierd; het berouwde hem dat hy zulks voorgenomen had: daer toe wierd
hy zoo berumstig en onkuys, dat hy niet anders dede dan dag en nagt op
schoone vrouw-lieden denken, dat al was ’t dat hy met den duyvel zyn
onkuysheyd bedreven had; ’s anderdags op een ander was denkende.
_Eene vraege van D. Faustus, aen zynen geest Mephostophiles._
Naer dat D. Faustus deze verhaelde grouwelyke onkuysheyd met den
duyvel bedreven had, zoo gaf hem zynen geest eenen grooten boek in
d’hand, waer in alle tooverye en alderleye higromantie beschreven
stond, ’t welk hem nog neffens zyn duyvels houwelyk, verlustigen zoude.
Deze _Dardania artes_ heeft men daer naer by zynen knegt Christoffel
Wagenaer gevonden; korts daer naer begon hem te dryven zyne duyvelsche
hooveirdye, en riep tot hem zynen knegt, en zynen geest Mephostophiles,
om met de zelve eene samenspraeke te houden, en zeyde tot den geest:
Lieven dienaer, zegt my toch eens, wat gy voor eenen geest zyt?
waer op den geest antwoorde: Mynen lieven heer Fauste, ik ben eenen
vliegenden geest die onder den Hemel regeert. D. Faustus zeyde: Hoe
is toch uwen heer Lucifer tot eenen val gekomen? waer op den geest
antwoorde, heer Fausto, even gelyk mynen heer Lucifer eenen schoonen
Engel van Godt geschaepen was, en een Schepsel der zaligheyd geweest
is, zoo weet ik van hem dat men zulken Engel _Hirarchia_ noemd. En daer
waeren’er dry, Seraphin, Cherubin, en den Troon Engel, die al d’ander
Engelen regeert: d’ander bewaeren en regeren de menschen, den derden
weirt en stoort onzer duyvelen magt, waer over datze Prins Engelen en
kragt-Engelen genoemd worden. Men noemd ze ook Engelen van alle groote
wonder werken, bodschappers van alle groote dingen en Engelen van alle
zorgvuldigheyd. Alzoo was Lucifer ook eenen onder hun van de schoonste
Engelen, en was Raphaël genaemd, de andere twee Gabriël en Michaël.
_Een ander disputatie van de Helle en haere Spelonken._
Doctor Faustus droomde van de helle, waer op hy zynen boozen geest
vroeg nae den inhoud diër plaetse, na het schepsel der voorzeyde
helle en wat’er voor een maniere van plaetse wezen mogte? Den geest
verklaerde hem daer op: Dat zoo haest als zynen heer Lucifer tot
den val gekomen was, hem de helle bereyd was, welke daer is eene
duysterheyd, waer in den duyvel Lucifer met eene ketinge gebonden ligt
en verstooten, de welke hy tot het oordeel behouden zal, waer in dat
niet anders gevonden word dan eene groote duysterheyd, vuer, solfer,
pek en meer anderen stank. Voords konnen wy duyvels niet anders weten,
zeyde hy, hoe of op wat maniere de helle geschaepen is, nog hoe datze
van Godt gebouwd is, want zy heeft nog eynde nog grond.
_Een ander vraege van D. Faustus van het Regiment der duyvelen, en van
hunne over-heeren._
Dezen kwaeden geest moest D. Faustus ook onderrichten van de wooning
der duyvelen, van hun Regiment, en van hunne magt.
Den geest antwoorde en sprak: Lieven heer Fauste, de helle en haere
rivieren, is onzer alle wooninge en huyzinge, de zelve heeft alleen zoo
groot begryp, als de gansche weireld over de helle, en de weireld tot
onder den Hemel; er zyn 10 Regimenten en 10 koningen, welke de overste
onder ons duyvelen zyn, en de geweldigste onder de 6 Regimenten zyn
deze naervolgende:
1. _Lucas Mortis._
2. _Stagium Ignis._
3. _Terra Tenebresa._
4. _Tattarus._
5. _Terra Obliviones._
6. _Gehenna._
7. _Herebeus._
8. _Barathrum._
9. _Styx._
10. _Acheron._
In de zelve regeren de duyvelen Plegeton genoemd. De zelve 4 Regimenten
zyn koninglyke regeringen, gelyk Lucifer regeert in ’t Oosten, Belzebub
in ’t Noorden, Balial in ’t Zuyden, Astaroth in ’t Westen. Deze
regeringe zal blyven tot het Oordeel des Heere.
_Een vraege in wat gedaente den verstooten Engel geweest is._
Doctor Faustus begonst wederom met den geest te spreken. Hy vraegde
hem: Op wat wyze zynen heer Lucifer in den Hemel verciert was? en
hoe hy aldus gewoont heeft? zynen geest bad hem dat hy hem dry dagen
daer op mogt bedenken: en hy gaf hem den derden dag deze antwoorde:
Mynheer Lucifer, die nu eertyds zoo genoemd wierd, is van wegen zyne
verstooringe, uyt het klaer ligt des Hemelryks, die te vooren eenen
Engel Gods en eenen Cherubin was, die ook alle de schepselen Gods in
den Hemel gezien heeft, die was in zulk grootagtinge en weirdigheyd,
en in zulke wooninge, dat hy boven alle Schepselen Gods, boven
goud en edel gesteenten, en van Godt alzoo verligt was, dat hy de
zonne en sterren-glans te boven ging: want zoo haest als hem Godt
geschaepen had, zette hy hem op den Berg Gods en in de regeringe van
een vorstendom, zoo dat hy in alle manieren volmaekt was; maer zoo
haest als hy hem begon te verhooveirdigen en boven het oosten wilde
verheffen, wierd hy van Godt uyt de wooningen des hemels verstooten,
en van zynen stoel afgezet in eenen viersteen, die inder eeuwigheyd
niet uytgebluscht zal worden, maer eeuwig branden zal. En vermids hy
wetens en onwetens tegen Godt geweest is, zoo heeft hem Godt uyt zynen
rechterstoel gezet, en hem tot de helle veroordeelt en verdoemt, waer
uyt dat hy inder eeuwigheyd niet wyken mag.
Als nu D. Faustus den geest van deze dingen alzoo aengehoort had, zoo
ging hy daer op speculeren. Hy ging ook alzoo stilzwygens van den geest
weg in zyne kamer, leyde hem te bed, en begonst bitterlyk te weenen
en te zugten, en op deze vertellinge des geests te denken, hoe dat
den duyvel den verstooten Engel van God, zoo eerlyk vercierd was. En
zoo verre hy niet zoo hooveirdig tegen Godt geweest had, een eeuwige
wooninge in den hemel, en een hemels wezen zoude behouden hebben,
en nu van Godt eeuwig verstooten is. Hy sprak: ô wee! wee my inder
eeuwigheyd! alzoo zal ’t met my ook gaen, want ik ben ook een schepsel
Gods en myn onderdaenig vleesch en bloed heeft my aen lyf en ziele
inder eeuwigheyd de verdoemenis toegebragt, my door myn eygen vernuft
en zinnen gedreven dat ik als een schepsel Gods van hem afgeweken ben,
en my van den duyvel zoo heb laeten verleyden, dat ik my aen hem met
lyf en ziele overgegeven en verkogt hebbe, waerom ik geen genade meer
te verhopen hebbe; maer moet worden gelyk Lucifer, en in de eeuwige
verdoemenis verstooten worden. Och wee! wee! in wat ellende heb ik my
zelven gebragt: Och waer ik noyt geboren geweest.
Alzoo dede D. Faustus deze beklaeging en hy konde geen hope nog
geloove meer krygen, op dat hy door boete tot de genade Gods mogt
gebragt worden. Want zoo verre als hy gedagt hadde, den duyvel heeft
my bedrogen, ik wil wederom tot Godt mynen genadigen Heere keeren, en
den zelven om genade bidden en aenroepen en my wederom tot Christus
en zyne Christelyke Kerke bekeeren, zoo had het met hem nog goed mogen
worden, en den kwaeden geest in deze maniere mogen wederstaen: Niet
tegenstaende dat hy hem met lyf en ziele had overgegeven. Maer hy was
in al zyne meyninge twyffelagtig en ongeloovig.
_Doctor Faustus disputeerde voorder met zynen geest Mephostophiles van
het geweld des duyvels._
Naer dat D. Faustus wederom wat beter gemoed was, zoo vraegde hy zynen
geest Mephostophiles naer de regeringe, raed, geweld, tenteringe en
na de tyranien des duyvels, en hoe dat hy zulks in ’t eerste gedreven
hadde? waer op den geest antwoorde: Deze disputatie en vraege die
ik u verklaeren zoude, zal u (mynheer Faustus) tot al te groote
mismoedigheyd en achterdenken brengen, daerom zult gy zulks van my
niet begeiren, want het gaet onze secreten aen. En midsdien ik u
zulks niet ontzeggen kan, zoo zult gy weten dat zoo haest als den
verstooten Lucifer tot den val kwam, zoo is hy Godt en alle menschen
tot vyand geworden. Heeft ondernomen gelyk hy nog doet, alderleye
tyranien aen de menschen te bewyzen gelyk men nog dagelyks zien kan,
dat zommige haer uyt vensters dood werpen, hun zelven verhangen,
verdrinken en doorsteken. Gelyk men ook zien kan, toen den mensch van
Godt volkomendlyk geschaepen was, zoo misgunde hem zulks den duyvel,
en hy bragt alzoo Adam en Eva met hunne nakomelingen in zonden, en in
ongenade des Heere. Dit zyn, lieven Fauste, de aengrypinge en tyranien
des duyvels. Alzoo dede hy ook met Caïn, en maekte ook dat ’t Israëls
volk vremde goden aenbaden, de zelve offerden en met de heydensche
wyven onkuysheyd bedreven. Alzoo hebben wy ook eenen geest die Saül
gedreven en tot onzinnigheyd, gebragt heeft, dat hy hem zelfs kwam
te vermoorden. Nog is’er eenen geest Asmodus genaemd, die zeven mans
in onkuysheyd gedood heeft. Desgelyks is’er nog eenen geest Chagoe,
die dertig duyzend menschen in ongeluk bragt, dat zy alle verslagen
wierden, en dat de Arke Gods genomen wierd. Gelyk’er ook is geweest
eenen Belzabé, die David zyn hert ontstak, dat hy zyn volk begonst te
tellen, waer op dat zeventig duyzend menschen kwamen te sterven. Alzoo
handelde ook eene van onze geesten met den koning Salomon, dat hy kwam
de afgoden te aenbidden. En van deze geesten zyn’er by ons ontallyk
veel, die de menschen hier toe zouden zoeken te brengen. En alzoo
verdeylen wy ons nog over de geheele weireld uyt, zoeken alderleye
list en loosheyd, trekken de menschen af van het Christelyk Geloof,
brengen de zelve tot zonden, en strekken ons ten besten dat wy konnen
of mogen tegen Jesus: wy kwellen de zyne tot de dood, wy bezitten de
herten der Princen en Koningen dezer weireld, tegen de leeringe Jesus
Christus, en haere toebehoorders. En dit kond gy, Faustus, wel by u
zelven denken. D. Faustus sprak wederom tot hem: Zoo hebt gy my ook
bezeten? Maer zegt my doch de waerheyd? Den geest antwoorde: ja, waerom
niet; want zoo haest als wy uw hert bezagen, met wat gedagten dat gy
omgingd, en hoe dat gy niemand anders tot uw voornemen konde gebruyken
als den duyvel, ziet, dan maeken wy uwe gedagten nog veel begeirlyker,
zoo dat gy nagt nog dag slaepen konde, maer dat alle uwe gedagten en
zinnen u daer toe dreeven, hoe gy zoud mogen tot de tooverye geraeken.
Ook toen gy ons bezwoerd, zoo maekten wy u zoo verbolgen, dat gy u eer
van den duyvel zoud hebben laeten wegvoeren, dan gy van uw voornemen
zoud geweken hebben. Daer naer behertigden wy u nog meer, tot dat wy
in uw hert geplant hadden, dat gy van uw voornemen niet mogt afstaen
ten eynde gy eenen geest tot uwen dienst mogt krygen. Ten lesten
bragten wy u daer toe, dat gy u met lyf en ziele overgaeft, gelyk gy,
Fauste, wel bevroeden kond. ’t Is waer, zeyde D. Faustus, het kan
ook nimmermeer anders wezen; ook heb ik myn zelven gevangen, had ik
Godzalige gedagten gehad, en my met de gebeden tot Godt gehouden, nog
ook den duyvel in my zoo zeer niet laeten inwortelen zoo waer my zulke
ellende aen lyf en ziele niet naekende. ô Wat heb ik gedaen. Den geest
antwoorde: daer laet ik u voor zorgen, alzoo ging D. Faustus droevig
van hem.
_Eene disputatie van de helle Gehenna genoemt, hoe die geschaepen is,
en de pyne die daer in is._
Doctor Faustus had wel altyd een berouw in zyn herte, en een groot
agterdenken in ’t geen hy gedaen had, dat hy zyne ziele zaligheyd zoo
licht had geagt, en den duyvel voor het tydelyk zoo hard verbonden
had; maer zyn berouw was Caïns en Judas boete, in de welke wel een
berouw in ’t herte was, maer zy twyffelden aen de genade Gods, en het
dogte hun een onmogelyke zaeke, wederom tot de genade Gods te mogen
komen. Gelyk Caïn en Judas die in alzulke wanhope kwamen, dat zy niet
gelooven konden, dat hunne zonden hun konden vergeven worden. Alzoo was
’t ook met D. Faustus, hy zag wel den Hemel, maer hy konde daer niet
in zyn. Hy droomde van den duyvel en van de helle; gelyk men pleegt te
zeggen, dat hy bedagt wat hy gedaen had. En meynde altyd door veel te
disputeren, te vraegen en te antwoorden met zynen geest zoo verre te
komen, dat hy eens tot boete en berouw van zonden geraeken zoude. Maer
het was al te vergeefs, want den duyvel had hem al te vast gevangen,
hier op nam D. Faustus hem wederom voor, om met hem te spreken en
te zeggen, dat hy wederom van de helle gedroomt had. Daerom vraegde
hy den geest, wat dat de helle was. Ten derden, wat dat’er voor een
gekerm en geklag in de helle was onder de verdoemde. Ten vierden, of
ook de verdoemde nog tot de genade Gods konde komen, en uyt de helle
verlost worden. Den geest gaf op alle deze vraegen geene antwoord. Maer
sprak: Heer Fauste, uwe vraege en disputatie van de helle en haere
gelegendheyd, mogt gy wel achter laeten, wat wilt gy toch van u zelven
maeken? en al waer ’t zaeken, dat gy tot in den Hemel opklimmen moest,
zoo zoude ik u doch wederom tot in de helle nedersmyten, want gy zyt
mynen, en gy behoord ook in onze koy. Daerom, lieven Faustus, laet
toch daer zoo veel naer de helle te vraegen, ô vraegen… Maer vraegt in
plaetse van dit wat anders? want gelooft my vryelyk zoo verre als ik
u alle gelegendheyd zoude verhaelen, zoo zoude gy in zulke wanhope,
berouw en bekommernisse komen, dat gy daer naer zoude willen, dat gy
alle deze vraegen agtergelaeten had; daerom bidde ik u ten andermael,
laet toch al deze vraegen daer blyven! D. Faustus antwoorde; Ik moet
het nogtans weten, of ik zal niet leven, daerom zult gy het my zeggen.
Nu welaen sprak den geest, ik zal ’t u zeggen, waer my zulks niet
schaeden kan, gy vraegt wat de helle is: de helle heeft menigerley
naemen en bediedsels, want zomtyds word de helle hellig en dorstig
genoemd, mids dat de menschen die daer in zyn tot geene laevinge nog
verkwikkinge konnen komen. Men zeyde ook met regt, dat de helle een
dal genoemt word, ’t welk niet verre van Jeruzalem gelegen is. De
helle heeft zulke wyde en diepte, als het dal by Jeruzalem, dat is den
Troon des Hemels waer in dat de inwoonders van het hemelsch Jeruzalem
zyn, en woonen wyd en verre tegen malkanderen overliggende, zoo dat de
verdoemde in de woeste des dals altyd moeten blyven woonen en in de
hoogde der stad Jeruzalem nimmer geraeken konnen. Alzoo wierd de helle
ook een plaetse genoemt, die zoo wyd is, dat de verdoemde die daer in
woonen, noyt geen eynde daer in konnen zien: desgelyks word de helle
ook genoemd de brandende helle waer in alle dingen branden moeten, wat
daer in komt, gelyk eenen baksteen in eenen vuerigen hoven, ofschoon
den steen gloeyend wierd, zoo komt hy doch nimmermeer te verbranden,
of te verteiren, en word’er maer harder van. Alzoo dat de zielen der
verdoemde menschen inder eeuwigheyd branden, zonder te verbranden of te
verteiren, maer meer en meer pyne gevoelen. Desgelyks word ook de helle
een eeuwige pyne genoemd, de welke nog beginsel, nog hope, nog eynde
heeft; zy word ook de duysterheyd van eenen toren genoemd, alwaer men
de heerlykheyd Gods, gelyk het licht de zonne of de maene niet zien kan.
De helle heeft ook eenen afgrond Chasma genoemd, waer dat men zommige
inwerpt en daer heeft hy zulke diepte dat’er geenen grond is, aldaer
scheurd hem het Aerdryk van elkander, en ’t schynt dat in zulke diepte
der afgronden winden gehoort worden. De helle word Petra genoemd, dat
is een steen-klippe, en die is ook gelyk eenen steen; want de helle
is zoo bevestigd, datze aerde nogte steenen rondom haer heeft, gelyk
een steen klippe. Maer gelyk Godt den Hemel bevestigd heeft, alzoo
heeft hy ook den grond der helle bevestigd, dit is vast, (al hoewel
dat’er zommige luttel geloof aen geven) dat’er is een Opperwezen,
eenen Hemel voor de gelukzalige, en eene helle tot straffe der zondige
zielen, maer het vagevuer is de weireld, alwaer men lyd en stryd.
De helle is vol vuer en rook, gelyk eene hooge steen-klippe, zy is
afgrouwelyk en uyt’er maete pynelyk. Zy word ook genoemd Carcer, waer
in de verdoemde eeuwig gevangen moeten liggen. Den mensch die tot een
vertwyffelinge gekomen is, gaet daer niet henen, om dat hy dezelve
zoude bezien mogen: maer hoe hooger hy opklimt, en hem daer afwerpt,
hoe dieper dat hy vallen moet. Alzoo is ’t ook met de verdoemde zielen,
die de hellen hebben of gevoelen zullen. Daer van zult gy D. Faustus
het schrift lezen, want ’t is my teenemael verborgen. Maer even gelyk
de helle jammerlyk aen te zien is, alzoo is ook daer naer advenant
onverdraegelyke pynen en martelisatie, waer van ik u daer van ’t berigt
doen wil, dat het met die verdoemde gaet gelyk als ik u hier te vooren
verklaert hebbe: want het is waer, gelyk als ik u zegge, dat de helle
en het aerdryk nimmermeer verzaed worden, zoo dat’er nog eynde nog
ophouden in de helle wezen zal, en der verdoemde klaegen of jammeren
nimmermeer eynde nemen zal over hunne zonden en boosheyd. Eyndelyk daer
is een roepen, klaegen, kermen, jammeren, schryen en huylen tot Godt,
om dat alle schepselen Gods haere vyanden zyn: daer ter contrarie de
Heyligen Gods alle eere en blydschap inder eeuwigheyd genieten. De pyne
van den eenen is grooter en geweldiger, dan de pyne en tormenten van de
andere; want gelyk de zonden van den eenen grooter zyn, alzoo zyn ook
de straffen van den eenen grooter als van den anderen. De verdoemde
klaegen noyt over de onlydelyke koude, maer over het onuytblusschelyk
vuer, over de onverdraegelyke duysterheyd, over den stank, over de
eeuwige ongerustheyd en over de schrikkelyke gezigten der duyvelen,
en in de hope van eenige verlossinge. Ook klaegen zy met weenende
oogen, met knersinge der tanden, met stank der neuzen, met jammeren der
stemmen, met beven der handen en voeten. Zy eten hun eygen tong op door
de groote smert, mids dat zy wenschen te sterven en nogtans niet konnen
sterven, want de dood vlied van hun weg. En alle hun ellende en pyne
word van dag tot dag grooter en zwaerder.
Eyndelyk, de helle is alzoo geschaepen gelyk Godt zynen troon geleyd
en op al zulke plaetse als hy gewilt heeft, dat zy zouden geplaegt
worden, zoo dat de helle veel naemen heeft, gelyk een schand-wooning,
een verzinding, een vraeke, een diepte der helle, want de zielen der
verdoemde moeten niet alleen in een geklag en geween des eeuwig vuers
zitten; maer zy moeten ook schande, bespotting en schimp van Godt
verdraegen. En merkt dat de helle des doods een hitte des vuers en
duysterheyd der aerde is, waer van Godt noyt geen eynde bedagt heeft.
Aldus heb ik u voldaen, heer Fauste op uwe derde vraege; de welke met
de eerste en tweede over-een-komt.