[261] _¡Vae Victis!_ wicang lating ang cahulugáng sa wicang tagalog ay
_¡Sa aba n~g m~ga nagágahis!_ M~ga salita ni Breno sa m~ga romano, na sa
tuwi na'y inuulit hanggáng sa m~ga panahóng itó, bagá man n~gayo'y
naghahari ang cagandahang asal. N~gayó'y gaya rin n~g una, na ang sa
lalong malalacás ang siyá lamang m~ga catuwirang nagwáwagui.--P.H.P.
=LVIII.=
=ANG SINUMPA.=
Hindî nalao't cumalat sa bayan ang balitàng ilalacad ang m~ga bilanggô;
nacalaguím muna ang pagcarin~gig n~g gayóng balità, at sacá sumunód ang
m~ga iyacan at panambitanan.
Nan~gagtatacbuhang warì'y m~ga ulól ang m~ga casambaháy n~g m~ga
bilanggô; nan~gagsísiparoon sa convento, mulâ sa convento'y napapasa
cuartel at mulà sa cuartel ay napasasa tribunal, at sa pagcá't hindi
silá macásumpong n~g aliw saan man, caniláng pinúpunô ang alang-alang
n~g m~ga sigáw at panambitan. Nagculóng ang cura sa pagcá't may sakít,
dinagdagán n~g alférez ang dami n~g m~ga sundalong na bábantay sa canyá,
at sinasalubong n~g culata n~g m~ga sundalong iyón ang m~ga babaeng
nan~gagmamacaamò; ang gobernadorcillo, taong waláng cabuluhán, anaki'y
lalo pang haling at waláng cabuluhán mandín cay sa dati. Sa tapát n~g
bilanggua'y nan~gagtatacbuhang pacabicabilà ang m~ga babaeng may lacás
pa; ang m~ga walâ na namá'y nan~gagsisiupò sa lupà't tinatawag ang m~ga
pan~galan n~g m~ga taong caniláng iniirog.
Manin~gas ang araw, n~guni't sino man sa m~ga cahabaghabag na iyó'y
hindi nacaiisip umuwî. Si Doray, ang masayá't lumiligayang asawa ni don
Filipo'y nagpapacabicabilang puspós n~g capighatían, kilic ang canyáng
musmós na anác na lalaki: cápuwâ silá umiiyac.
--Umuwî na pô cayó,--ang sa canyá'y sinasabi; malalagnat ang inyóng
anác.
--¿Bakit pa mabubuhay cung walà rin lamang isáng amáng sa canyá'y
magtuturò?--ang isinasagót n~g nalulunos na babae.
--¡Walâ pong casalanan ang inyóng asawa; marahil siyá'y macabalíc din!
--¡Siyá n~gá, cung patáy na cami!
Tumatan~gis si capitana Tinay, at tinatawag ang canyáng anác na si
Antonio; tinítingnan n~g matapang na si capitana María ang maliit na
rejas, sa pagcá't sa dacong loob niyó'y naroroon ang canyáng dalawáng
cambál, na siyáng tan~ging m~ga anác niyá.
Naroroon ang biyanán n~g mánunubà n~g niyóg; hindi siyá tumatan~gis:
nagpaparoo't parito, na cumúcumpas na lilis ang m~ga manggás at
pinagsasabihan n~g malacás ang nan~gároroon:
--¿May nakita na ba cayóng cawan~gis nitó? ¿Hulihin ang aking si Andóng,
paputucan siyá, isuot sa pan~gáw at ilalacad sa cabecera, dahil lamang
sa ... dahil lamang sa may bagong salawal? ¡Humíhin~gî ang ganitóng gawa
n~g ucol na gantí! ¡Napacalabis namán ang m~ga guardia civil!
¡Isinusumpá cong pagca nakita co uling sino man sa canilá'y humahanap
n~g cublíng lugar sa aking hálamanan, gaya n~g madalás na totoong
guinágawa nilá, aalsán co silá n~g ipinamamayan, aalsán co silá n~g
ipinamamayan! ¡ó cung hindi acó namán ang caniláng alsán!!!
N~guni't iilan tao ang pumápansin sa maca Mahomang biyanán.
--Si don Crisóstomo ang may casalanan n~g lahát n~g itó,--ang buntóng
hinin~ga n~g isáng babae.
Naroroon di't nagpapacabicabila, na cahalò n~g marami, ang maestro sa
escuelahan; hindi na pinapagcúcuscos ang m~ga palad n~g camáy ni ñor
Juan; hindi na dinadaladala niyá ang canyáng _plomada_ at ang canyáng
_metro:_ itím ang pananamit n~g lalaki, sa pagcá't nacárin~gig siyá n~g
masasamáng balità, at palibhasa'y nananatili siyá sa canyáng asal na
ipalagáy ang dárating na panahóng parang nangyari na, ipinaglúlucsà na
niyá ang pagcamatáy ni Ibarra.
Tumiguil, pagca á las dos n~g hapon, sa tapát n~g tribunal, ang isáng
carretóng waláng anó mang pandóng, na hinihila n~g dalawáng vacang
capón.
Liniguid n~g caramihan ang carretón, na ibig niláng alsín sa
pagcasingcaw at ipagwasacan.
Huwág cayóng gumawâ n~g gayón,--ani capitana María;--¿ibig ba ninyóng
silá'y maglacád?
Itó ang pumiguil sa m~ga casambaháy n~g m~ga bilanggó. Lumabás ang
dalawampóng sundalo at caniláng liniguid ang sasakyán. Lumabás ang m~ga
bilanggô.
Ang unauna'y si don Filipo, na gapós; bumating nacan~gitî sa canyáng
asawa; tuman~gis n~g masacláp si Doray at nahirapan ang dalawáng guardia
upáng humadláng sa canyá at n~g huwág mayacap ang canyáng asawa. Sumipót
na umiiyac na parang musmós si Antoniong anác ni capitana Tinay, bagay
na siyang lalong nacáragdag n~g m~ga pagsigáw n~g canyáng familia.
Humagulhól si Andóng pagcakita sa canyáng biyanáng babae, na siyáng may
cagagawán n~g canyáng pagcapahamac. Baliti rin si Albinong
nagseminarista, at gayón din ang dalawáng cambál na anác ni capitana
Maria. Masasamà ang loob at hindi umiimic ang tatlóng binatàng itó. Ang
hulíng lumabàs ay si Ibarra, na waláng talì, n~guni't napapag-itanan n~g
nagháhatid na dalawáng guardia civil. Namúmutlâ ang binatà; humanap siyá
n~g isáng mukháng catoto.
--¡Iyàn ang may casalanan!--ang ipinagsigawan n~g maraming tinig;--¡iyán
ang may casalanan ay siyáng waláng talì!
--¡Walang anó mang guinagawâ ang aking manugang ay siyang
naca-"esposas"!
Linin~gón ni Ibarra ang m~ga guardia:
--¡Gapusin ninyó acó, n~guni't gapusin ninyóng mabuti acó, abo't
sico!--ang canyáng sinabi.
--¡Walang tinatanggáp camíng utos na ganyán ang aming gawín!
--¡Gapusin ninyó acó!
Sumunod ang m~ga sundalo.
Sumipót ang alférez na nan~gan~gabayo, at batbát n~g m~ga sandata patí
n~g m~ga n~gipin; may sumúsunod sa canyáng sampô ó labinglimáng sundalo
pa.
Bawa't isáng bilanggó'y may canicanyáng casambahay na nanghihinaing
upáng cahabagan, na dahil sa canyá'y tumatan~gis at nagpapalayaw n~g
lalong matitimyas na tagurî. Si Ibarra lamang ang tan~ging doo'y walâ
sino man; nan~gagsialís doon patí si ñor Juan at ang maestro sa
escuelahan.
--¿Anó pô ba ang guinawâ sa inyó n~g aking asawa't n~g aking anác?--ang
sa canyá'y sinasabi ni Doray na tumatan~gis; ¡tingnán pô ninyó ang
caawaawà cong anác! ¡inalsan ninyó siyá n~g amá!
Ang pighatî n~g m~ga casambahay ay naguíng galit sa binatà, na
pinagbibintan~gang siyáng may cagagawán n~g caguluhan. Ipinag utos n~g
alférez ang pagya-o.
--¡Icáw ay isáng duwág!--ang sigáw n~g biyanán ni Andóng. Samantalang
nakikihamok ang m~ga ibá dahil sa iyó, icaw nama'y tumatagò, ¡duwág!
--¡Sumpaín ca nawâ!--ang sabi sa canyá n~g isáng matandáng lalaki na sa
canyá'y sumúsunod;--¡pusóng ang guintóng tinipon n~g iyóng magugulang at
n~g siràin ang aming capayapàan! ¡Pusóng!, ¡pusóng!
--¡Bitayin ca nawâ, hereje!--ang sigáw sa canyá n~g isáng camag-anac na
babae ni Albino, at sa hindi na macapiguil ay nuha n~g isáng bató at sa
canyá'y ipinucól.
Sinundán ang uliráng iyón, at sa ibabaw n~g sawíng palad na binatà'y
umulán ang alabóc at m~ga bató.
Tiniis ni Ibarra n~g waláng imíc, waláng poot at waláng daíng ang tapát
na panghihingantí n~g gayóng caraming m~ga púsòng nan~gasugatan. Yaón
ang paalam, ang _adios_ na sa canyá'y dulot n~g canyáng bayang
kinálalagyan n~g lahát n~g canyáng m~ga sinísinta. Tumun~gó, marahil
canyáng dinidilidili ang isáng taong pinalò sa m~ga lansan~gan sa
Maynilà, ang isáng matandáng babaeng nahandusay na patáy pagcakita sa
ulo n~g canyáng anác na lalaki; marahil dumaraan sa canyáng m~ga matá
ang nangyari sa buhay ni Elías.
Minagaling n~g alférez na palayuin ang caramihang tao, n~guni't hindi
humintô ang pangbabató at ang m~ga paglait. Isá lamang iná ang hindi
ipinanghíhiganti sa canyá ang canyáng m~ga pighatî: itó'y si capitana
María. Hindi cumikilos, nacahibic ang m~ga labì, punô ang m~ga matá n~g
m~ga luhàng umaagos na waláng in~gay, canyáng pinanonood ang pagpanaw
n~g canyáng dalawáng anác na lalaki; sa panonood sa canyáng hindî
pagkilos at sa canyáng pipíng dalamhatì, nawáwalâ ang pagcatalinhagà ni
Niobe.
Malayò na ang pulutóng.
Sa m~ga taong nacasun~gaw sa bihibihirang bintanàng nacabucás, ang
lalong nagpakita n~g habag sa binatà'y yaóng m~ga hindi nababahalà at
waláng adhicâ cung di manood lamang. Nan~gagtagò ang canyáng m~ga
caibigan, patí si capitang Basilio'y nagbawal sa canyáng anác na si
Sinang, na huwág umiyác.
Nakita ni Ibarra ang umaaso pang bahay niyáng natupoc, ang bahay n~g
canyáng m~ga magugulang, ang bahay na sa canyá'y pinan~ganacán, ang
kinabubuhayan n~g lalong matatamís na alaala n~g canyáng camusmusán at
n~g canyáng cabinatàan; ang m~ga luhàng malaong canyáng pinipiguilpiguil
ay bumalong sa canyáng m~ga matá, lumun~gayn~gay at tuman~gis, na hindi
magcaroon n~g alíw na mailihim ang canyáng pag-iyac, palibhasa'y
nacagapos, ó macapucaw man lamang ang canyáng pighatî n~g habag sa
can~gino man. N~gayó'y walâ siyáng bayan, bahay, casintahan, m~ga
catoto, at mahihintay na maligayang panahóng dárating.
Mulà sa isáng mataás na lugar ay pinanonood ang malungcót na pulutóng na
iyón n~g isáng tao. Siyá'y isáng matandáng lalaki, namúmutlà, payat na
payát ang mukhà, nacabalot sa isáng cumot na lana, at nanúnungcod n~g
boong pagál. Siyá ang matandáng filósofo Tasio, na nang mabalitàan ang
nangyari ay nagbantáng iwan ang canyáng hihigán at dumaló, n~guni't
hindi itinulot n~g canyáng lacás na macarating siyá hanggáng sa
tribunal. Sinundán n~g matá n~g matandà ang carretón hanggáng sa itó'y
nawalâ sa malayò: nanatiling sumandalî sa pag-iisip-isip na nacatun~gó,
nagtindig pagcatapos at nag inatâ n~g boong hirap na tinun~go ang
canyáng bahay, na nagpápahin~ga maya't mayâ.
Nasumpun~gan siyáng patáy, kinabucasan, n~g m~ga nag-aalagà n~g m~ga
hayop, sa paanan n~g pagpasoc sa canyáng tahanang nag-íisa.
=LIX.=
=ANG KINAGUISNANG BAYAN AT ANG M~GA PAG-AARI.=
Lihim na ibinalità n~g telégrafo ang nangyaring iyón sa Maynilà at n~g
macaraan ang tatlompó't anim na horas ay nan~gagsasaysay na n~g bagay na
iyón n~g malakíng talinghagà at hindi cacauntîng m~ga pagbabalà, ang
m~ga pamahayagan, na dinagdagán, pinagbuti at binawasan n~g fiscal.
Samantala'y m~ga balitàng tan~ging mulâ sa m~ga convento ang nan~gaunang
tumacbóng salinsalin sa m~ga bibíg, sa lihim, na nagbíbigay n~g malakíng
tacot sa bawa't macaalam. Ang nangyaring iyóng sa libolibong
pagcacabalità'y nagcaiba n~g lubhâ, pinaniniwalâan n~g humiguit cumulang
na cadalian, alinsunod sa cung nagpapapuri ó nacasásalansang sa m~ga
hidwáng hílig at anyô n~g caisipán n~g bawa't isá.
Bagá man hindi nasisirà ang catahimican n~g bayan, sa paimbabáw man
lamang, n~guni't naliligalig ang capayapaan n~g bahay, tulad sa
nangyayari sa isang lawà: bagá man nakikitang patag at waláng anó mang
alon ang dacong ibabaw, n~guni't sa ilalim ay gumágamáw,
nan~gagtatacbuhan at nan~gagháhabulan ang m~ga piping isdâ.
Nan~gagpasimuláng nan~gagpainog-inog, wan~gis sa m~ga paró-paró, ang
m~ga cruz, m~ga condecoración, m~ga galón, m~ga catungculan, m~ga
caran~galan, capangyarihan, calakhán, matataas na camahalan at ibá pa,
sa isáng impapawid na guintóng salapî sa m~ga matá n~g isáng bahagui n~g
m~ga mámamayan. Sa isáng bahagui namán n~g m~ga mámamayang iyá'y
napailangláng sa abót n~g panin~gin ang isáng alapaap na madilím, at
nan~gin~gibabaw sa culay abó-abóng pinacapang-ilalim, ang maiitim na
parang anino n~g m~ga rejas, m~ga tanicalâ, at pati n~g calaguimlaguim
na bibitayán. Warì'y náririn~gig sa han~gin ang m~ga tanóng, ang m~ga
bató, ang m~ga sigáw na pinápacnit n~g m~ga pahirap; nagagamagam ang
Marianas at ang Bagumbayang cápuwâ nan~gababalot n~g isáng parang
maduming pigtâ n~g dugóng culubóng: na sa culabô ang m~ga man~gin~gisdâ
at ang m~ga isdâ. Ang nangyaring iyó'y iniláladlad ni Capalaran sa
guniguní n~g m~ga tagá Maynilàng tulad sa m~ga tan~ging paypáy na galing
sa China: napipintahan n~g itim ang isáng mukhâ; ang isá namá'y puspós
n~g dorado, matitingcád na m~ga culay, m~ga ibon at m~ga bulaclac.
Naghaharì sa m~ga convento ang malakíng ligalig. Isinísingcaw ang m~ga
carruaje, nan~gagdádalawan ang m~ga provincial, may lihim na m~ga
pulong. Nan~gagsisiharap silá sa m~ga palacio upáng caniláng ihandóg ang
caniláng tulong sa _Gobierno na na sa calakilakihang pan~ganib._ Muling
napagsalitaanan ang m~ga cometa, ang m~ga pasaring, ang m~ga matutulis
na pananalità, at ibá pa.
--¡Isáng _Te Deum,_ isáng _Te Deum!_--ang sinasabi n~g isáng fraile sa
isáng convento;--¡at n~gayó'y sino ma'y huwag magcuculang sa
pagpasacoro! ¡Hindi cacaunting cagalin~gan ang guinawâ n~g Dios, na
ipakita cung gaano ang cahalagahan natin, n~gayón pa namán sa m~gá
panahóng itóng totoong nápacasasamâ!
--Dahil sa ganitóng muntíng turò, marahil ay kinácagat ang canyàng m~ga
labì n~g generalillong Buisit,--ang sagót namán n~g isá.
--¿Anó cayâ ang nangyari sa canyá cung hindi ang m~ga Capisanan n~g m~ga
fraile?
--At n~g lalong umínam ang ating pagdiriwang, ipagbigay álam sa uldóg na
tagapagluto at sa procurador ... ¡Gaudeamus (cainan) sa tatlóng araw!
--¡Amen!, ¡Amen! ¡Mabuhay si Salvi¡ ¡Mabuhay!
Ibá namán ang salitaan sa isáng convento.
--¿Nakita na ninyó? Iyá'y isáng nag-aral sa m~ga jesuita; ¡lumálabas sa
Ateneo ang m~ga filibustero!--ang sabi n~g isáng fraile.
--At ang m~ga caaway n~g m~ga fraile.
--Sinabi co na: ipinapahamac n~g m~ga jesuita ang lupaíng itó,
pinahahalay ang ugali n~g cabatàan; datapuwa't pinababayaan, sila't
dahil sa gumuguhit sa papel n~g iláng m~ga waláng cawawaang cahig manóc
cung lumilindol....
--¡At ang Dios ang nacacaalam cung papaano ang m~ga pagcacagawâ!
--Siyá n~gâ, ¿datapuwa't man~gahas cayóng sumalansang sa canila? ¡Pagca
nan~gn~giníg at gumágalaw ang lahat! ¿sino ang macasusulat n~g m~ga
cahig-manóc! ¡Walâ, si parì Secchi!....
At nan~gagn~gin~gitîan n~g malakíng pagpapawaláng halagá.
--¿N~guni't ang m~ga sigwá? at ¿ang m~ga bagyó?--ang tanóng n~g isá n~g
matindíng paglibác;--¿hindi ba cadakidakilàan iyán?
--¡Sino mang man~gin~gisda'y nahuhulàan ang m~ga bagay na iyán!
--Pagcâ ang namiminuno'y isang halíng ... ¡sabihin mo sa akin cung anó
ang anyô n~g iyong ulo, at sasabihin co sa iyó cung anó ang iyong
panicad! N~guni't makikita rin ninyó cung nan~gagtatangkilican ang
man~gagcacaibigan: halos hiníhin~gî n~g m~ga pamahayagang bigyán n~g
isáng mitra (n~g catungculang pagca arzobispo ú obispo) si parì Salvi.
--¡At cacamtan n~gâ niyá! ¡Masusunduan niyá ang catungculang iyán!
--¿Sa acalà mo cayà?
--¡At hindi bagá! N~gayó'y ibinibigay ang catungculang iyán cahi't sa
waláng cabuluháng bagay. Nacakikilala acó n~g isáng sa lalong waláng
cabuluha'y nagcamit n~g mitra: sumulat n~g isáng waláng cawawaang aclát,
ipinakilalang waláng caya ang m~ga _indio_ cung hindi sa m~ga gawain n~g
camáy ... ¡psh! ¡matatandâ n~g pangcaraniwan!
--¡Tunay n~gâ! ¡Nacasisirà sa religión ang ganyáng caraming m~ga
paglihís sa catuwiran!--ang bigláng sabi namán n~g isá;--cung may m~ga
matá sana ang mitra at caniláng makita ang m~ga bao n~g ulong sa
canilá'y pagpuputun~gan....
--¡Cung ang m~ga mitra sana'y pawang m~ga likhâ n~g Naturaleza,--ang
dagdág namán n~g isá, na ang tinig ay lumalabas sa ilóng.--_Natura
abhorret vacuum ..._
--Cayâ n~gâ cumacapit sa canilá; ¡ang pagcawaláng lamán ang sa canilá'y
humahalina!--ang sagót n~g isa.
Ang m~ga itó at iba páng m~ga bagay ang m~ga sábihan sa m~ga convento,
at ipinatátawad na namin sa m~ga bumabasa ang pagsasaysáy n~g m~ga ibáng
m~ga upasalà na may m~ga culay político, metafísico at mahahangháng.
Ating ihatid ang bumabasa sa bahay n~g isáng waláng anó mang
catungculan, at sapagcá't cácauntî ang cakilala natin sa Maynilà'y doon
tayo pumaroon sa bahay ni capitang Tinong, ang lalaking mapag-anyaya, na
ating nakitang pinipilit anyayahan si Ibarra upáng papurihan siya n~g
isáng dalaw.
Sa mayama't maluang na salón n~g canyáng bahay sa Tundó ay naroon si
capitang Tinong, nacaupo sa isáng malapad na sillón, na hináhagpos ang
noo't ang batoc, na may anyóng lubháng nahahapis, samantalang umíiyac at
pinagwiwicaan siyá n~g canyáng asawang si capitana Tinchang, sa haráp
n~g canyáng dalawáng anác na babae, na nagsisipakiníg mulâ sa isáng
suloc na hindi nan~gagsisiimic, nan~gatútulig at nan~gabábagbag ang
loob.
--¡Ay, Virgen sa Antipolo!--ang sigáw n~g babae.--¡Ay, Virgen del
Rosario at de la Correa! ¡ay!, ¡ay! ¡Nuestra Señora de Novaliches!
--¡Nanay!--ang sa canyá'y sinabi n~g bunso sa canyáng m~ga anác na
babae.
--¡Sinasabi co na sa iyó!--ang ipinatuloy n~g babae, na pagsisi ang
anyô;--¡sinasabi co na sa iyó! ¡ay Virgen del Cármen, ay!
--¡N~guni't hindi ca namán nagsasabi sa akin n~g anó man!--ang
ipinan~gahás isagót ni capitang Tinong na napapaiyac;--baligtád,
sinasabi mo sa aking mabuti ang aking guinágawâ sa pagmamalimít co sa
bahay na iyón at manatili sa pakikipag-ibigan cay capitang Tiago, sa
pagcá't ... sa pagcá't mayaman ... at sinabi mo sa aking....
--¿Anó? ¿anó ang sinabi co sa iyó? ¡Hindi co sinasabi sa iyo iyán, walâ
acóng sinasabing anó man sa iyó! ¡Ay! ¡cung pinakinggán mo sana acó!
--¡N~gayo'y acó ang bibigyan mong casalanan!--ang itinutol n~g masacláp
na tinig, at sacâ tumampál n~g malacás sa camáy n~g sillón;--¿hindi mo
ba sinabi sa aking magaling ang aking guinawâ na siyá'y aking
inanyayahang cumain dito sa atin, sa pagcá't palibhasa'y mayaman ...
sinasabi mong hindi dapat tayong makipagcaibigan cung di sa mayayaman
lamang? ¡Abá!
--Tunay n~gang sinabi co iyán sa iyó, sa pagcá't ... sa pagcá't walâ n~g
magágawâ; walâ cang guinágawâ cung hindi purihin siyá; _don Ibarra_
dito, _don Ibarra_ doon, _don Ibarra_ sa lahát n~g panig, ¡abaá!
Datapuwa't hindi co inihatol sa iyong makipagkita ca sa canyá ó
makipagsalitaan ca sa canyá sa pagcacapisang iyon; hindi mo maicacailà
itó sa akin.
--¿Nalalaman co bang paparoon siyá roon?
--¡Abá! ¡dapat mong maalaman!
--¿Paano? ¿siyá'y hindi co man lamang nakikilala pa niyon?
--¡Aba! ¡dapat mo siyáng makilala!
--N~guni't Tinchang, ¡paano'y niyón co lamang siyá nakita, at niyón co
lamang namán nárin~gig na siya'y pinag-uusapan!
--¡Aba! ¡dapat sanang nakita mo siyá n~g una, nárin~gig ang usapan
tungcól sa canyá, sa pagcá't lalaki icaw, may salawal ca at bumabasa ca
n~g _Diario de Manila!_--ang di mabilíng na sagót n~g asawa, casabáy n~g
pagpapahatid sa canyá n~g cakilakilabot na irap.
Waláng maalamang itutol si capitan Tinong.
Hindi pa nasiyahan si capitana Tinchang sa canyáng pagwawaguíng itó'y
pinacsáng siyá'y papangguipuspusín, caya't sa canyá'y lumapit na
nacasuntoc.
--¿Cayâ ba nagpagál acó n~g mahabang panahón at nagtipíd n~g hindi
cawasà, at n~g dahil sa iyóng cahalin~ga'y ipahamac mo ang bun~ga n~g
aking m~ga pagod?--ang ipinagwica sa canyá,--N~gayó'y paririto silá't
n~g icaw ay dalhín sa tapunán, huhubaran camí n~g ating pag-aarì, gaya
n~g nangyari sa asawa ni ... ¡Oh, cung lalaki lamang acó! ¡cung lalaki
lamang acó!
At n~g makita niyáng tumútun~go ang canyáng asawa, mulíng nagpasimulâ
n~g pagtan~guyn~góy, n~guni't laguì ring inuulit:
--¡Ay, cung lalaki lamang acó! ¡cung lalaki lamang acó!
--At cung naguing lalaki icaw,--ang itinanóng sa cawacasan n~g lalaking
nadadalimumot na,--¿anó sana ang gagawin mo?
--¿Anó? ¡abá!, ¡abá!, ¡abá! ¡n~gayón di'y háharap aco sa Capítan
General, upáng acó'y humandóg sa pakikihamoc laban sa m~ga
nanghihimagsic, n~gayón din!
--N~guni't ¿hindi mo ba nababasa ang sinasabi n~g _Diario?_ ¡Basahin mo!
«Nasugpô n~g boong higpít, lacás at catigasán ang caliluháng imbî at
casamâsamaan, at hindi malalao't daramdamin n~g m~ga suwail na caaway
n~g Ináng Bayan at n~g caniláng m~ga cainalám, ang boong bigát at
caban~gisán n~g m~ga cautusan» ... ¿nakita mo na? wala n~g himagsican.
--Hindi cailan~gan, dapat cang humaráp na gaya n~g guinawa n~g madla n~g
taóng 72, at nan~gacaligtás n~ga namán.
--¡Siya n~ga! humaráp din si parì Burg....
Datapuwa't hindi natapos ang salita; tinacbó siya n~g babae at tinacpán
ang canyáng bibíg.
--¡Halá! ¡sabihin mo ang pan~galang iyán at n~g bucas di'y bitayin ca sa
Bagumbayan ¿Hindi mo ba nalalamang sucat na ang saysayin ang pan~galang
iyan upang parusahan ca, na hindi cailangan ang gumawa pa n~g _causa?_
¡Halá! ¡sabihin mo!
Cahi't ibiguin man ni capitan Tinong sundin ang utos n~g canyáng asawa'y
hindi rin mangyayari; natatacpan ang canyang bibig n~g dalawáng camáy
n~g canyáng asawa, at iniipit ang canyang maliit na ulo laban sa licuran
n~g sillón, at marahil namatay sa pagcainis ang abáng lalaki cung hindi
namag-itan ang isáng bagong dumatíng na tao.
Itó'y ang caniláng pinsang si Primitivo, na nasasaulo ang Amat, isáng
lalaking may m~ga apat na pong taón ang gulang, malinis ang pananamit,
titiyanin at may catabaan.
--_¿Quid video?_--ang bigláng sinabi;--¿anó ang nangyayari?
_¿Quare?_[262]
--¡Ay, pinsan!-anáng babae na umiiyac at tumatacbong patun~go sa
canyá;--ipinatawag cata, sa pagcá't hindi co maalaman cung anó ang
mangyayari sa aming m~ga babae ... ¿anó ba ang hatol mo sa amin?
¡Magsalita ca, icaw na nag-aral n~g latin at m~ga _argumento_
(pakikipagmatuwiran)!..
--N~guni't bago magsalita acó, _¿Quid quaeritis? Nihil est in intellectu
quod prius non fuerit in sensu; nihil volitum quin praecognitum,_[263]
At marahang naupô. Anaki mandín ang m~ga sinabing wicang latin ay may
bisàng nacapagbibigay capanatagán, capuwa tumiguil n~g pagtan~gis ang
mag-asawa, at nan~gagsilapit sa canyá at hinihintay sa canyáng m~ga labì
ang aral, na gaya namán n~g guinágawa n~g m~ga griego n~g una cung
hinihintay ang pangligtas na salita n~g «oráculo» na macapagliligtas sa
canilá sa manglulusob na m~ga tagá Persia.
--¿Bakit cayó umiiyac? _¿Ubinam gentium sumus?_[264]
--Nalalaman mo na ang balità tungcol sa panghihimagsic.
--_¿Alzamentum Ibarræ ab alferesio Guardiæ civilis destructum? ¿Et
nunc?_ ¿At anó? ¿May utang ba sa inyó si don Crisóstomo?
--Wala, n~guni't talastasin mong inanyayahan siyá ni Tinong na cumain
dito, bumati sa canyá sa tuláy n~g España ... ¡sa liwanag n~g araw!
¡Wiwicain niláng si don Crisóstomo'y canyáng caibigan!
--¿Caibigan?--ang bigláng sinabing námamangha ang latino, at saca
tumindíg, _¡amice, amicus Plato sed magis amica veritas!_[265] ¡Sabihin
mo sa akin cung sino ang casacasama mo at sasabihin co sa iyo cung sino
icaw! _¡Malum negotium et est timendum rerum istarum horrendissimum
resultatum!_[266]
Namutla n~g catacottacot si capitang Tinong n~g canyang marinig ang
gayóng caraming salitáng ang catapusá'y _um_; ang tunog na itó'y
ipinalálagay niyáng masama ang cahulugan. Pinapagdaóp n~g canyáng asawa
ang dalawáng camáy sa pagsamò, at nagsabi:
--Pinsan, huwag mo camíng causapin n~gayon n~g latín; talastás mo nang
hindi cami m~ga filósofong gaya mo; causapin mo camí n~g tagalog ó
castilà, datapuwa't hatulan mo camí n~g dapat naming gawín.
--Sayang na hindi cayó marunong n~g latín, pinsan; ang m~ga catotohanan
sa latín ay casinun~galin~gan sa tagalog, sa halimbawà: _contra
principia negantem fustibus est argüendum,_[267] sa latín ay isáng
catotohanang tulad sa Daóng ni Noé; minsa'y guinamit co sa gawa ang
bagay na iyán, ang pinangyarihan ay acó ang nabugbóg. Dahil dito,
cahinahinayang na hindi cayó marunong n~g latín; sa latín ay mahuhusay
na lahát.
--Camí ay maraming nalalaman namáng _oremus, parcenobis_ at _Agnus Dei
Catolis,_ n~guni't n~gayó'y hindi tayo magcacáwatasan. ¡Bigyán mo n~ga
n~g isáng _argumento_ si Tinong at n~g huwág siyáng bitayin!
--¡Masama ang guinawa mo, totoong cásamasamaan ang guinawa mo, pinsan,
sa iyong guinawáng pakikipagcaibigan sa binatang iyan!--ang mulíng
sinabi n~g latino.--Nagbabayad ang m~ga waláng casalanan sa gawâ n~g
m~ga macasalanan; halos ihahatol co sa iyong gawin mo na ang iyong
_testamento _(casulatang pinaglálagdaan n~g m~ga hulíng kalooban n~g
isáng tao).... _¡Vae illis! Ubi est fumus ibi est ignis! Similis simili
gaudet; alqui Ibarra ahorcatur, ergo ahorcaberis!_....[268]
At nagpapailing-iling na masamâ ang loob.
--¡Saturnino, anó ang nangyayari sa iyo!--ang sigáw ni capitana
Tinchang, na puspós n~g tacot;--¡ay, Dios co! ¡Namatáy! ¡Isáng
manggagamót! ¡Tinong, Tinonggoy!
Dumaló ang dalawáng anác na babae at nagpasimula ang tatló n~g
pananambitan.
--¡Itó'y isang panghihimatáy lámang, pinsan, isáng panghihimatáy! Lalo
pa sanang icatutuwâ co cung ... cung ...; datapuwa't sa cawaláng palad
ay walà cung di isáng panghihimatay lamang. _Non timeo mortem in catre
sed super espaldonem Bagumbayanis._[269] ¡Magdalá cayó rito n~g tubig.
--¡Huwág cang mamatáy!--ang panambitan n~g babae;--¡huwág cang mamatáy,
sa pagcá't paririto silá't huhulihin icaw! ¡Ay, cung icaw ay mamatáy at
saca pumarito ang m~ga sundalo, ¡ay! ¡ay!
Winiligán n~g pinsan n~g tubig ang mukha ni capitang Tinong, at
pinag-saulìan itó n~g pag-iisip.
--¡Halá, huwág cayóng umiyác! _Inveni remedium,_ nasumpun~gan co na ang
gamót. Ilipat natin siyá sa canyáng hihigán; ¡hala! ¡tapan~gan ninyó ang
inyóng loob! nárito acó at ang lahát n~g carunun~gan n~g m~ga tao sa
una.... Magpatawag cayó n~g isáng doctor;--at n~gayón din, pinsan cong
babae, pumaroon ca sa capitán general at dalhán mo siyá n~g isáng
handóg, isáng tanicalang guinto, isáng singsíng.... _Dadivae quebrantant
peñas;_ (dumudurog n~g bató ang handóg); sabihin mong iyá'y handóg dahil
sa pascó. Sarhán ninyó ang m~ga bintanà, ang m~ga pintô, at sino mang
magtanóng sa aking pinsan, sabihin ninyóng may sakít na mabigát.
Samantala'y susunuguin co ang lahát n~g m~ga súlat, m~ga papel at m~ga
libró at n~g huwag siláng macakita n~g anó man, gaya n~g guinawâ ni don
Crisóstomo. _Scripti testes sunt! Quod medicamenta, non sanant, ferrum
sanat, quod ferrum non sanat, ignis sanat _[270].
--¡Oo, tanggapin mo, pinsan; sunuguin mong lahát!-ani capitana
Tinchang;--nárito ang m~ga susì, nárito ang m~ga sulat ni capitang
Tiago, ¡sunuguin mong lahát! Huwag ca sanang mag-iiwan n~g anó mang
pamahayagang galing sa Europa, sa pagcá't totoong nacapagbibigay
pan~ganib. Nárito itong m~ga _The Times_ na aking iniin~gata't n~g
mapagbalutan n~g m~ga sabón at n~g m~ga damít. Nárito ang m~ga libro.
--Pumaroon ca na sa capitán general, pinsan,--aní Primitivo;--pabayaan
mo acóng mag-isá. _In extremis extrema._ Bigyán mo acó n~g capangyarihan
n~g isáng tagapamatnugot na romano, at makikita mo cung paano ang
pagliligtás na gagawín co sa bay ... sa aking pinsáng lalaki bagá.
At nagpasimula n~g sunódsunod na pag-uutos, n~g paghalo n~g m~ga
estante, n~g pagpupunit n~g m~ga papel, m~ga libró, m~ga sulat at iba
pa. Hindi nalao't nag-álab sa _cocina_ ang isáng sigâ; caniláng sinibác
n~g palacól ang m~ga lumang escopeta; itinapon nilá sa cumón ang m~ga
cálawan~ging revolver; ang alilang babaeng ibig sanang iligpít ang cañón
n~g isáng revolver at n~g magamit na hihip ay kinagalitan:
--_¿Conservare etiam sperasti, perfida?_ ¡Sa apóy!
At ipinatuloy ang canyáng pagsúnog.
At nacakita n~g isáng líbróng ang balát ay pergamino (balát n~g vaca) ay
binasa niyá ang pan~galan:
«M~ga revolución n~g m~ga globo sa lan~git» (m~ga ganáp na pag-inog n~g
m~ga planeta sa caniláng talagáng tinatacbuhan), na sinulat ni
Copérnico; ¡pfui! _¡ite maledicti, in ignem calanis!_--ang bigláng sinabi
at saca inihaguis sa nin~gas. ¡M~ga revolución at saca si Copérnico pa!
¡Patong patong na casalanan! Cung di dumatíng acó sa capanahunan ...
«Ang calayaan n~g Filipinas»; ¡Tatata! ¡pagca m~ga libro! ¡Sa apóy!
At sinunog ang m~ga libróng waláng caanoano mang casamaan, na sinulat
n~g m~ga taong waláng malay. Hindi man lamang nacaligtas ang
nagn~gan~galang «Capitang Juan», na napacawalang sala. May catuwiran si
pinsáng Primitivo: nagbabayad ang m~ga waláng casalanan sa m~ga sála n~g
m~ga macasalanan.
Nang macaraan ang ápat ó limáng oras ay pinagsasalitaanan ang
casalucuyang m~ga nangyayari sa isáng púlong n~g m~ga nagmámataas, sa
loob n~g Maynilà. Silá'y caramihang matatandáng babae at m~ga dalagang
matatandáng nacaca-ibig mag-asawa, m~ga asawa ó m~ga anác na babae n~g
m~ga cawaní n~g pamahalaan, nan~gacasuot n~g báta, nan~gagpápaypay at
nan~gaghíhicab. Capanayám n~g m~ga lalaki, na cawan~gis din namán n~g
m~ga babaeng sa caniláng pagmumukha'y nahihiwatigan kung anó ang
caniláng pinag-aralan at ang caniláng pinagbuhatan, ang isáng guinoong
may catandáan na, maliit at pingcáw, na pinagpipitaganan n~g m~ga
naroroon, at siyá namá'y nagpapakita sa canyáng m~ga caharap n~g isáng
pagpapawaláng halagá sa canyáng hindi pag-imic.
--Ang catotohanan ay dating totoong nasususot acó sa m~ga fraile at sa
m~ga guardia civil, dahil sa cagaspan~gán n~g caniláng m~ga asal,--ang
sabi n~g isáng matabáng guinoong babae; n~gunit n~gayóng nakikita co ang
sa canila'y pinakikinabang at ang caniláng m~ga paglilingcod, hálos
aking icagágalac na pacasál sa alín man sa canilá. Macabayan acó.
--¡Gayón din ang sabi co!--ang idinagdág n~g isáng babaeng
payát;--¡sáyang at n~gayo'y walâ rito ang náunang gobernador; cung siyá
ang náririto'y lilinising parang «patena» ang bayang itó!
--¡At malilipol ang m~ga lahì n~g m~ga filibusterillo!
--Hindi ba ang sábiha'y marami pa ang m~ga pulóng kinacailan~gang
padalhán n~g m~ga mámamayan doon. ¡Bakit hindi itápon doon ang ganyán
caraming mayayabang na m~ga indio! Cung acó ang capitán general....
--M~ga guinoong babae,--anáng pingcáw;--nalalaman n~g capitán general
cung anó ang canyáng catungculan; ayon sa aking nárin~gig ay totoong
galit na galit siyá; sa pagcá't canyáng pinuspós n~g m~ga biyaya ang
Ibarrang iyán.
--¡Pinuspos n~g m~ga biyaya!--ang inulit n~g payát na babae, na
nagpápaypay n~g malaki ang poot;--¡tingnán na n~ga lamang ninyó ang
pagca hindi marunong cumilala n~g útang na loob nitong m~ga indio!
¿Mangyayari bagáng silá'y ipalagáy na m~ga tao sa pagpapanayám? ¡Jesús!
--At ¿nalalaman ba ninyó ang aking nárin~gig?--ang tanóng n~g isáng
militar.
--¡Tingnán natin!--¿Anó iyón?--¿Anó ang sinasabi nilá?
--Pinagtitibay n~g m~ga taong mapaniniwalaan,--anáng militar sa guitná
n~g lalong malakíng hindi pag-imic n~g madlâ;--na ang lahát n~g m~ga
cain~gayang iyón sa pagtatayô n~g isáng páaralan ay walâ cung di pawang
catacata lámang.
--¡Jesús! ¿nakita na ninyó?--ang bigláng sinabi n~g m~ga babae, na
nan~gag sisipaniwalà na sa catacata.
--Isáng sangcalan lámang ang páaralan; ang bantà niyá'y magtayô n~g
isáng cutà, at n~g buhat doo'y macapan~ganlóng cung silá'y lusubin na
namin....
--¡Jesús! ¡pagcálakilaking cataksilan! Ang isáng indio n~ga lámang ang
tan~ging macapagtátaglay n~g ganyáng pagcaimbiimbíng m~ga isipan,--ang
bigláng sinabi n~g babaeng matabâ. Cung acó ang capitán general, nakita
sana nilá ... nakita sana nilá....
--¡Gayón din ang sabi co!--ang bigláng sinabi namán n~g babaeng payát na
ang pingcáw ang kinacausap. Dáracpin co ang lahát n~g abogadillo,
cleriguillo, mán~gan~galacal, hindi co na pagagawán pa n~g _causa_ at
silá'y aking itatapon ó ipadádalá sa ibáng lupaín. ¡Bawa't masamâ'y
bunutin patí n~g ugát!
--¡Abá, sabihana'y castilà ang magugulang n~g filibusterillong
iyán!--ang pahiwatig n~g pingcáw na hindi tumitin~gin can~gino man.
--¡Ah, gayón palá!--ang sinabing mariin n~g hindi masiyahang babaeng
matabâ;--¡cailán ma'y ang m~ga halûan ang dugô! ¡sino mang indio'y hindi
nacawawatas n~g panghihimagsic! ¡Mag-alagà ca n~ga namán n~g m~ga uwác!
¡mag-alagà ca n~ga namán n~g m~ga uwác!...
--¿Nalalaman ba ninyó ang narin~gig cong salitaan?--ang itinanóng n~g
isáng babaeng halûan ang dugô (mestiza), na sa gayóng paraa'y pinutol
ang salitaan.--Ang asawa raw ni capitáng Tinong ... ¿naaalaala ba ninyó?
iyong may-ari n~g bahay na ating pinagsayawan at hinapunan niyóng fiesta
sa Tundó....
--¿Iyón bang may dalawáng anác na babae? ¿at anó?
--¡Abá, ang babaeng iyó'y bagong caháhandog n~gayóng hapon sa capitán
general n~g isáng singsíng na isáng libong piso ang halagá!
Lumin~gón ang pingcáw.
--¿Siyá n~ga ba? ¿at bakit?--ang tanóng na numíningning ang m~ga matá.
--Ang sabi raw n~g babae, iyón daw ay bigáy niyáng papascó....
--¡Isáng buwán pa muna ang lálampas bago dumating ang pascó!
--Marahil nan~gan~ganib na bacá lagpacán siya n~g sigwá ...--ang
pahiwatig n~g babaeng matabâ.
--At caya siyá'y cumúcubli,--ang idinugtóng n~g babaeng payát.
--Ang pagsasanggaláng cahi't hindi pinúpucol nino man ay pagpapakilalang
tunay na may casalanan.
--Iyán n~ga ang sumasaisip co; tinamaan ninyó ang sugat.
--Kinacailan~gang tingnáng magalíng iyán,--ang hiwatig n~g
pingcáw;--nan~gan~ganib acóng baca riyá'y may nacáculong na pusà.
--¡Nacáculong na pusà! iyán n~ga! iyán n~ga sana ang sasabihin co!--ang
inulit n~g babaeng payát.
--At acó,--ang sinabi namán n~g isáng babae, na umagaw n~g pananalita sa
payát;--ang asawa ni capitang Tinong ay napacaramot ... hanggá n~gayo'y
hindi pa tayo pinadádalhan n~g anó mang hangdóg, gayóng tayo'y
napaparoon na sa canyáng bahay. Tingnán ninyó, pagcá ang isáng maramot
at macamcam ay nagbibitiw n~g isang handóg na isáng libong piso'y ...
--¿N~guni't totoó ba iyán?--ang tanóng n~g pingcáw.
--¡At napacatotoo! ¡at napacatunay! sinabi sa aking pinsáng babae n~g
nan~gin~gibig sa canyá, na ayudante n~g capitán general. At hálos ibig
cong acalaing ang singsíng na iyón ang suot n~g pan~ganay n~g araw n~g
cafiestahan. ¡Siya'y lagui n~g batbát n~g m~ga brillante!
--¡Siyá'y isáng tindahang lumalacad!
--Isáng paraan din namáng magalíng upáng macapagbilí, na gaya rin n~g
alin man sa ibáng m~ga paraan. Nang huwag n~g bumilí pa n~g isáng
tautaohan ó bumayad pa n~g isang tindahan....
Linisan n~g pingcáw ang pulong na iyon sa pamamag-itan n~g isáng
dahilán.
At n~g macaraan ang dalawáng oras, n~g nan~gatutulog na ang lahát,
tumangáp ang iláng namamayan sa Tundo n~g isáng anyaya sa pamamag-itan
n~g m~ga sundalo ... Hindî mapabayáan n~g Punong may capangyarihang ang
m~ga tan~ging táong m~ga mahal at may m~ga pag-aari ay matulog sa
caniláng báhay, na hindi magalíng ang pagcacain~gat at bahagya na ang
lamig: ang pagtulog sa Fuerza n~g Santiago at iba pang m~ga bahay n~g
gobierno'y lálong tiwasáy at nagsasaulì n~g lacas. Casama sa m~ga táong
itóng pinacamamahal ang caawa-awang si capitang Tinong.