Produced by Christine D. and the Online Distributed
Proofreading Team at http://www.pgdp.net
OOM GERT VERTEL
EN ANDER GEDIGTE
DEUR
Dr. C. LOUIS LEIPOLDT
MET 'N INLEIDING
DEUR
JOHANNES J. SMITH.
DERDE DRUK (Hersien)
J.H. DE BUSSY, BEPERK, PRETORIA.
HOLL.-AFRIK. UITGEVERS-MIJ. V/H J. DUSSEAU & Co., KAAPSTAD
1921.
INHOUD.
Bls.
Opdrag "Aan almal, wat voorgegaan het" VII
Voorrede IX
Inleiding XI
Gedigte.
Oom Gert vertel 3
Oktobermaand 13
Aan 'n ou Boek 16
In Amsterdam 17
In die Boesmanland 20
Op die Kerkhof 21
In ou Booi se Pondok 22
Die Verkleurmannetjie 29
'n Nuwe Liedjie op 'n ou Deuntjie 30
Die Sterretjie 32
Aan my ou Vrind 33
In die Konsentrasiekamp 35
Die ou Meul 37
Kleingelowige 38
Mordegai 42
Aan 'n Seepkissie 44
Die Doringboom 46
Die Soutpan 47
Japie 48
Op 'n Leiklip 49
Op my ou Karoo 52
My nuwe Vaderland 54
Vrede-aand 56
Die ou Blikkie 60
Woltemade se Spook 64
Lenteliedjie 69
Die Apie 71
'n Praatjie oor die Trougees 73
SLAMPAMPERLIEDJIES:
I. Boomsingertjie, jy fluister 79
II. Daar, waar die uitspan by die waboom 79
III. Van Noodt, van Noodt, ek sê vir jou 80
IV. Gee vir my 'n trouring 81
V. Krulkop-klonkie 81
VI. Jy sê vir my: "Ou boetie, wat moveer jou? 82
VII. Ek sing van die wind, wat tekeer gaan. 83
VIII. "Ou boetie, slaan jou kop nie teen die prikkels 84
IX. 'n Skoenlapper die vlieg daar bo 84
X. Sekretarisvoël met jou lange bene 85
XI. Weer hoor ek iemand vra: 85
XII. Kriekie, jy, wat op die solder sanik 85
XIII. Klossies, jul bewe en bibber 86
XIV. Twee dinge sê ek vir jou, ou boetie 86
XV. Gistraand in die maanlig daar buite 86
XVI. Nie maanlig meer, maar wolke orals rond 87
XVII. Dingaan, die Soeloe, was 'n duiwel 88
XVIII. Klim op, klim op, met die slingerpad! 88
XIX. Die see het juwele, robyne 88
XX. Die see is wild, die see is blind 89
Die Einde 90
OPDRAG.
"Aan almal, wat voorgegaan het".
Die son gaan onder in die weste, agter
Die grysvaal koppies van ons ou Karoo;
Die hele lug is rooi, en goud, en silwer,
Met elke wolk half-wit as sneeu daarbo;
En saggies oor die veld hier val die skemer.
Die laaste glans en jongste gloed verdwyn
Van elke berg, waar nog so kort die kranse
Geverf was deur die son met karmosyn.
Oor al ons land daar trek die nag 'n skadu,
Groen as die blare van 'n sederboom.
Die hamerkop verlaat die vlei; die reier
Stap na sy nes om op een been te droom;
Die naguil vlieg, en vlieënd klop sy vlerke;
In die tabaktuin gons die duiwelby;
En die aandblommetjies is algar ope
Om wierook oor die vlakte te versprei.
Waar in die weste, as 'n muur van purper,
Die bergrant teen die lug 'n skadu bou,
Daar stadig klim die volmaan na die sterre
En haal die hele wêreld weer uit rou.
Sag is die nag en slaaprig al die wêreld--
Sag as die wit gesiggie van 'n kind.
Dof in die maanlig skitter net die sterre,
En rustig in 'n klipskeur skuil die wind.
Slaap rustig so, jul almal, wat geworstel,
Slaap so, jul algar, wat gesneuwel het!
Hoe hard ook was die dag, die nag gee slaaptyd:
Na stryd kom slaap--dis die natuur se wet!
Kan julle op ons neerskou as die sterre,
Kind, vrou, en man, wat in ons tyd van nood
Die bitter kelk gesluk het en gevinde
'n Rus vir ewig in 'n heldedood,
Neem dan, wat ek (die nooit geen kans gehad het
Die laaste stap te doen uit liefdeplig)
As brokkies vir 'n eerbewys gebou het--
'n Nietig reeks van rympies--my gedig.
Ja, nietig, want geen sterretjie kan dowwer,
In vergelyking met jul voorbeeld, blink--
En tog, miskien, dis moontlik, dis 'n weerklank,
Van wat vir altyd in ons harte klink!
Die maanlig gooi 'n silwerwaas oor velde,
Waar eens die grys kruitwolke het gerol;
En elke plaas, wat vroeër van rook geruik het,
Is met die geure van aandklossies vol.
Maar selfs die silwerlig kan nie verberge
Die tekens van die tyd tien jaar verby:
Maak net jou oë toe, en tussen wierook
Bespeur jy nog die kruitrook op die vlei!
Ja, man, wat op die slagveld het gesneuwel,
En in die kinderkampe, kind en vrou,
Slaap rustig stil, julle, wat so geworstel,
En so gesterwe het--want ons onthou!
VOORREDE.
As 'n mens 'n Voorrede skrywe, dan het hy die reg om van homself te
praat. Ek wil egter van die reg afsien, want van myself is daar niks
te vertel nie. Slegs dit: hoe ek daartoe gekom 't om die bundel
rympies te laat druk. En miskien is dit nodig, dat ek die leser 'n
verklaring van sulke astrantheid gee.
Vir jare het ek my vermaak met versies draai en met die loop van tyd
het ek 'n hele boel van die rympies in my tafellaai opgegaar. Dit was,
en is, 'n onnosel vermaak, waarmee ek net maar myself gekwel 't,
deurdat ek somtyds nie 'n rym in die hande kon kry nie, en nog meer
kere nie goed in woorde kon uitdruk, wat ek gevoel en ondervind 't.
Toe het ek terloops eenmaal met my vrind Smith oor ons taal gepraat,
en hom ook een en ander van my versies gewys. Hy was vrindelik genoeg
om te sê, dat dit hom geïnteresseer het; en later het hy my wysgemaak,
dat dit ook miskien andere van ons mense kon interesseer. Hy het
sommige van die rympies uitgekies--dié wat in die volgende bladsye
staan--en het my gehelp om dit vir die pers klaar te maak.
Die leser sien dus, dat die boekie in 'n seker sin soveel sy, as my
kind is, en dat hy 'n deel van die lof, as daar lof is, of van die
blaam, as daar blaam is, moet dra.
Vir die gevoelens, wat in die gediggies geuiter word, is ek alleen
verantwoordelik. Ek weet natuurlik nie, of die gevoelens byval sal
vind nie by ons mense, wat nog gediggies lees; en ek vra ook geen
ekskuus daarvoor, al is daar hier en daar 'n reël of 'n woord wat ek
nou, as ek weer die rympies moes oorskrywe, nie sou behou nie.
Die meeste van die gediggies is gemaak geword, toe ek nog half flou
was met die skok van die oorlog, en toe die donder van die Engelse
kanonne nog altyd in my ore was. Miskien het dit my snare al te veel
laat tril. Miskien is dit beter, dat ons nie meer oor sulke goed praat
of sing nie. Maar daar is ook 'n ander kant: en dit kan wees, dat daar
onder my lesers is, wat nie maklik vergeet nie, hoe gou hul ook
vergewe. Ek laat dus maar die versies, soos ek hul geskrywe het, in
die hoop, dat die leser hul met 'n bietjie geduld en lankmoedigheid
sal lees, en nie 'n al te strawwe oordeel sal vel oor
_Die Skrywer_.
LONDEN, Oktober 1911.
BY DIE TWEDE DRUK.
Die spelling is in ooreenstemming gebring met die voorskrifte van die
Suidafrikaanse Akademie; en hier en daar is 'n woord verander, of die
punktuasie verbeter. Vir die orige is die gediggies nog, soos ek hul
oorspronklik geskrywe het.
C.L.L.
PRETORIA, Mei 1917.
INLEIDING.
'n Teken van Lewe en Groei.
As 'n gesonde kind 'n seker leeftyd bereik, dan begin hy praat, en sy
moeder is groots. So ook met 'n volk: solank as hy nog jonk en klein
is, is dit voldoende vir hom om na die stem van die moederland te
luister; maar sodra hy verstand begin kry, wil hy ook self praat--op
sy eie manier. Hoe krom en skeef die eerste woordjies vir volwasse ore
ook mag klink, dit getuig van lewe en vooruitgang--en aanhou!
Gedurende die laaste helfte van die neentiende eeu het die Afrikaanse
volk selfbewus begin word, en gevolglik ook begin lisp. Toe kom die
gebeurtenisse van die end van die eeu; en dié het sy groei sodanig
verhaas, dat dit bykans onmoontlik is om in die forse mannetaal van
vandag die dowwe stemmetjie van tien jaar gelede te herken.
Sover ek weet, dagteken die allereerste geskrif, waarin die
Afrikaans-Nederlandse taalvorm op 'n bewuste wyse aangewend word, uit
die jaar 1861. Ons skryftaal is dus uiterlik vyftig jaar oud; en wat
beteken vyftig jaar in die lewe van 'n volk? Elkeen weet, hoeveel eeue
dit geneem het om 'n standaardtaal in Duitsland of in Engeland te
ontwikkel; en in vergelyking met dié lande gaan alles by ons snel,
verbasend snel--maar tog nie te snel nie, want ons lewe mos nie meer
in die Donker Middeleeue nie, en ons hoef ook nie te wag nie op die
koms van 'n Dante, 'n Luther of 'n Chaucer, om vir ons uit 'n legio
van dialekte te kies of te smee, wat ons reeds besit--'n algemene
Afrikaanse taal.
Die Taal is die Volk Self.
Dit is 'n ou gesegde, deur alle eeue heen gehoor, dat volk en taal ten
nouste aan mekaar verbonde is. Die taal weerspieël die karakter en die
geskiedenis van die volk, wat dit praat; en 'n volk gee alleen dan sy
taal op, as hy nie meer as selfstandige volk kan of wil bestaan nie.
Die mag van die volkstaal as 'n middel om die volk te ontwikkel en aan
te vuur, is ook oorbekend uit die geskiedenis van byna elke nasie ter
wêreld. Tereg kon Willems, die wakkere en ywerige kampvegter van die
Vlaamse Beweging, getuig:
O Belgen! uw geluk is aan uw taal verbonden;
Slaat uw geschiedrol op; waar gij uw recht geschonden,
Uw heil vertreden vindt, de landspraak vindt ge er bij,
En haar verdelging steeds het doel der dwinglandij;
Want om naar eisch der kunst een moedig paard te temmen,
Moet men door 't slaafsch gebit, vooral zijn mond beklemmen;
Die kunstgreep is aan Spanje en Frankrijk nut geweest,
In 't onderdrukken van den Nederlandschen geest.
En wat omtrent die taal van die Afrikaner? Vorm die 'n uitsondering op
die reël? Geensins. Die Nederlandssprekende[1] Afrikaner--'n
afstammeling nie alleen van Hollandse, maar ook van Duitse en Franse
voorouers--het, deur 'n verblyf van twee eeue en 'n half, onder 'n
Afrikaanse son en in 'n Afrikaanse omgewing, kenmerkende eienskappe
ontwikkel, wat aan die Hollander van vandag totaal vreemd is. Dié
eienskappe word natuurlikerwys in die taal van Suidafrika weerspieël;
en juis dié feit is een van die grootste redes vir die skrywe van 'n
Nederlandse taalvorm, wat, ewenas die Afrikaner self, uit Suidafrika
geboortig is. Ons eenvoudige, maar doelmatige grammatika en die vele
tiepiese woorde en uitdrukkinge, in Suidafrika ontstaan of uit ander
tale ontleen om in die behoefte van die land te voorsien, roep luid om
erkenning, en moet ook erken word, as ons die ontwikkeling van ons
volk nie onnodig wil strem nie. En ook niks minder as algehele
erkenning is nodig; want om aan tiepies Afrikaanse woorde Hollandse
stertjies te gaan las of geslagte toe te ken, en ons dan te wil
wysmaak, dat dit goeie "Vereenvoudigde Hollands" is, is niks anders as
broeikaswerk, wat die taalgevoel van Hollander sowel as Afrikaner
kwes.
Laat die Afrikaner maar eers eenmaal besef, dat sy eie
Afrikaans-Nederlands ewe goed en ewe bruikbaar Nederlands is as die
hoogste Nederlands van Europa, ja dat dit vir hom 'n baie dienliker en
geskikter werktuig is, en hy sal ook gou genoeg by magte wees om te
boek te stel alles, wat in en om hom plaas vind.
Die Afrikaanse taalvorm kan tog alleen die draer van 'n eg
nasionaal-Afrikaanse letterkunde word: dit is immers bewys, nie alleen
deur die werke van 'n Celliers en 'n De Waal, maar ook deur die onmag
van hoogbegaafde Hollandsskrywende Afrikaners om tot die hart van die
volk deur te dring. Die "Hoog-Hollands" van die Afrikaner bly vir die
Hollander tog nog altyd "amper Hollands", en vir die Afrikaner "geen
Afrikaans". Dit is dan ook waarskynlik vir alle partye beter, as elke
voëltjie in die vervolg maar sing, soas hy gebek is.
Kan Afrikaans 'n Selfstandige Skryftaal word?
Elke goeie skryftaal moet aan twee eise voldoen: dit moet in staat
wees om ons gedagtes op 'n praktiese, ondubbelsinnige wyse weer te
gee, en dit moet ook 'n seker mate van verhewenheid hê. Nou, wie kan
bewys, dat die Afrikaanse taal onmagtiger of minder verhewe is as
enige ander Germaanse taal? Dit is die taal, wat deur 'n hele volk, ja
in die hoogste en aansienlikste kringe van dié volk, gepraat word, en
wat hom ook reeds by magte getoon het om die diepste digterlike ideë
in sierlike woorde te vertolk.
Die bekwaamheid en doelmatigheid van Afrikaans is nooit ernstig betwis
geword; maar meer as een teëstander het sy toevlug geneem tot die
standpunt, dat Afrikaans laag en plat is--'n gebrou van Hottentots en
Hollands, 'n Maleis-Portugese mengelmoes. Mense, wat so praat, laat
hulle vooroordeel met hulle verstand weghol. Hier is die feite:
Afrikaans is so "plat", dat selfs Dominee dit in sy preke op die
preekstoel gebruik, en dat selfs die hooggeleerdste Afrikaner in sy
natuurlike oomblikke hom daarvan bedien in sy huislike omgewing.
Taalvorsers, wat in alle verskimmelde hoekies gegrawe het, het al te
saam nog geen honderd-en-vyftig Indiese en Hottentotse woorde in ons
taal kon aantoon; en onder dié getal is daar nog meer as een, waarvan
die afleiding verkeerd of twyfelagtig is. Die Maleis-Portugese invloed
veral is geweldig oorskat geword, en daar is o.a. geen voldoende
rekening gehou met dié Maleis-Portugese woorde, wat ook in Hollands
bestaan of bestaan het, en wat ons dus waarskynlik deur Holland gekry
het. Maar dis nie hier die plaas om dié onderwerp te bespreek nie, en
ek volstaan dus met daar net op te wys, dat Afrikaans een van die
suiwerste Germaanse tale is, wat daar vandag bestaan, oneindig
suiwerder as Hollands--om nie eers te praat van Engels nie met sy
duisende van vreemde woorde uit elke moontlike taal ter wêreld
ontleen. Nee, die taal self is seker goed genoeg.
Maar wat omtrent die omstandighede? Is dit wel wenslik en prakties om
in die twintigste eeu met 'n nuwe skryftaal aan te kom? Wel seker is
dit. Dit is wenslik, want dit sal ons 'n intellektuele mag en 'n
natuurlike selfstandigheid gee, wat ons onmoontlik met 'n ander
taalstandaard kan verkry. Nou word dit nog dikwels verskonenderwys
gesê: "Hollands is te moeilik; Afrikaans het ek nooit leer spel nie:
ek is dus verplig om my toevlug tot 'n vreemde taal te neem." In
dieselfde gees word ook menigmaal geklaag: "Hollandse boeke val nie in
my smaak nie; Afrikaanse boeke bestaan daar nie, of nie genoeg nie:
gevolglik lees ek net Engels." Die slotsom van dit alles is: die
Afrikanerdom ly skade, en word van sy beginsels vervreem. Die gees tog
is van oneindig groter waarde as die vorm; en sal ons nou, in ons ywer
om 'n seker, vir die Afrikaner verouderde vorm te behou, die gees
veronagsaam?
Die toestande in ons land is baie gunstiger vir die ontwikkeling van
'n nasionale skryftaal, as dit ooit in enige Europese land gewees het.
Daar is by ons, byvoorbeeld, geen teenoormekaarstaande dialekte nie:
inteendeel, ons taal is wonderlik eenvormig van die Kaap tot aan die
Sambesie; en daar kan dus geen stryd ontstaan omtrent die basis van 'n
algemene skryftaal nie.
Ons het ook die voorreg om by die ontwikkeling van ons skryftaal, die
hulp in te roep van die hedendaagse taalwetenskap om vir ons die beste
woordvorme te bepaal in die paar gevalletjies, waar daar wel verskil
van uitspraak bestaan, of om vir ons aan 'n praktiese, wetenskaplike
spelling te help; en ons hoef dus nie, ewenas die Europese nasies, dié
dinge aan die eeue-durende willekeur van die tyd oor te laat nie.
Dan weer is daar die moderne drukpers, wat ons 'n mag gee, waar geen
middeleeuer ooit van gedroom het nie.
Die allergrootste voordeel lê egter daarin, dat ons Afrikaans 'n
spruit is van 'n edel en ou geslag, wat nie alleen in Suidafrika nie,
maar ook in Holland en Vlaandere voortlewe--'n geslag, wat 'n ryke
litteratuur en 'n uitgebreide woordeskat gesamentlik besit.
Vyftig jaar gelede was die taal van die Czechs versmaad en verag,
sonder letterkunde en sonder enige regte: vandag bloei die taal in hof
en skool en universiteit, nieteenstaande die langdurige verset van die
Duitssprekende inwoners van Boheme; en Praag, die hoofstad van die
land, het dosyne boekwinkels vol met werke in die Czechiese taal--ja,
selfs die straatname van Praag is alleen in Czechies te lees. En dit
alles kon binne 'n halwe eeu geskied, en in weerwil van die bitter
teëstand van die Duitse taal met sy wêreldlitteratuur! Voorwaar, die
saak is in Suidafrika nie hopeloos nie.
Twee Taalstandaarde.
Vir my is Afrikaans en Hollands nie soseer twee afsonderlike tale, as
twee afsonderlike standaarde van dieselfde Nederlandse taal, waarvan
die een meer bepaaldelik in Suidafrika, die ander meer bepaaldelik in
Holland tuis hoort. Elke standaard het sy ontstaan te danke aan die
besondere behoeftes en omstandighede van 'n besonder land.
Atties, Dories en Ionies was drie letterkundige standaarde van
dieselfde Griekse taal; en net so kan Hollands en Afrikaans as twee
gewestelike standaarde van dieselfde Nederlandse taal beskou word.[2]
Die "jas" van die Hollander met sy Europese snit en Europese fraiings
is nie so geskik vir die Afrikaanse veld, en sit ook nie so bevallig
op die breë skouers van die Afrikaner, as die welbeproefde "baadjie";
maar desnietemin kan elkeen tog sien, dat jas sowel as baadjie van
dieselfde stof gemaak is.
Een ding staan vas: daar bestaan geen algehele gelykheid meer tussen
die taal van Holland en die taal van Suidafrika nie; maar of ons nou
ook praat van twee tale of van twee taalstandaarde, die verskille
tussen die twee mag nie tot vyandskap voer nie, want hulle bly tog nog
nou verwant, en die bloei en welvaart van die een is van ontsaglike
betekenis vir die ontwikkeling en vooruitgang van die ander.
Afrikaans veral sal in sy wordingstyd veel te leer hê van die meer
ontwikkelde Hollands, en sal ook sy woordvoorraad vir letterkundige en
tegniese begrippe uit die ou Nederlandse taalskuur moet aanvul. Dit
hoef niemand te bevreem nie, want elke wettige en reggeaarde kind het
reg op 'n erfenis, en alle tale (behalwe die basters en die diewe!)
het so geërf.
Ook die Hollandse en Vlaamse letterkunde is gemeenskaplike goed en sal
dit ook altyd bly solank as die Nederlandse taalvorme nog onderling
min of meer verstaanbaar is. Maerlant behoort ewegoed tot die
letterkunde van die Afrikaner, as Caedmon en Chaucer tot dié van die
Engelsman; en Maerlant is ook heelwat verstaanbaarder aan die
Afrikaner as Caedmon, ja selfs as Chaucer, aan die Engelsman.
En dan vra hul nog: "Waar is jul letterkunde, wat ons vir die eksamens
kan voorskrywe?" Ag, die eksamenvrees! Dit benewel ons verstand, en
selfs manne, wat beter hoort te weet, skrik hul asvaal, as 'n pedante
teëstander maar net iets oor "letterkunde" brom--'n teëstander, wat
dikwels nie eers weet nie, dat sy geliefde Shakespeare in 'n
gemoderniseerde spelling en met 'n verklarende woordelys moet gedruk
word, ten einde aan die moderne leser verstaanbaarder te wees!
Geen letterkunde is ooit gebonde aan die besondere taalvorm, wat op
een of ander tydperk in swang mag wees nie; en dit is alleen onkunde
of vitsug, wat aan 'n Afrikaanse letterkunde eise wil stel, waaraan
selfs geen Engelse of Duitse letterkunde voldoen nie.
Met 'n Afrikaanse skryftaal sal daar geen jota minder letterkunde wees
as met 'n ander Nederlandse skryfvorm nie. Inteendeel, daar sal veel
meer wees; want behalwe die bestaande Hollandse en Vlaamse, sal daar
ook 'n spesiaal Afrikaanse litteratuur wees--wat noodwendig moet volg,
as die Afrikaner selfbewus bly en 'n doelmatige uitingsmiddel vir sy
gedagtes besit. En laat ons tog nooit vergeet nie, dat, hoewel
Afrikaans genoegsaam verskillend van Hollands is, en aan 'n
genoegsaam aparte en selfstandige volk behoort, om as afsonderlike
skryfmedium spesiale voordele vir die Nederlandssprekende bevolking
van Suidafrika te besit, dit tog ook terselfdertyd nog genoegsaam
gelykend op Hollands is, en aan 'n volk genoegsaam verwant aan die
Hollanders behoort, om 'n maklike en dankbare gebruik te kan maak van
die geestesskatte in die Hollandse vorm van die Nederlandse taal
bewaar. 'n Hartelike eendrag is veel meer werd as 'n doodse
eenvormigheid.
'n Oortuigingswerk.
Eendrag maak mag, maar tweedrag breek krag, sê ons ou spreekwoord; en
die ou spreekwoord is nog altyd bewaarheid geword. Onderlinge
verdeeldheid en tweespalk kan alleen tot gewisse ondergang voer, en is
ook gevaarliker as die vuur en die swaard van die felste vyand. Dié
dinge moet dan ook as dodelike gif vermy word.
Hoe ons Afrikaners ook onderling mag verskil omtrent die beste
skryfvorm van ons Nederlandse taal, tog moet ons nooit vergeet, dat
daar 'n hoër taaleenheid bestaan, wat geen onderskeid ken tussen
Hollands en Afrikaans. Die werk van die Afrikaanse Beweging is dan ook
'n oortuigingswerk; en 'n oortuigingswerk moet dit altoos bly. 'n
Vyand kan jy beveg, en desnoods dwing, maar 'n vrind en 'n
bloedverwant, met dieselfde belange en dieselfde ideale as jyself,
moet jy oortuig--as jy ten minste nie jou eie ondergang wil
bewerkstellig nie.
Dat die skryftaal van die Afrikaanse volk vroeër of later
Afrikaans-Nederlands sal wees, staan by my onteenseglik vas; en ek
grond my mening op die geskiedenis van die wording van ander tale en
op die herlewing in ons volk; maar dié mening regvaardig my nog glad
nie om voortaan teen elke Afrikaner, wat nog aan die ouer taalvorm
vashou, te velde te trek nie--en dit selfs onder die oë van die vyand,
wat gereed staan om ons albei te verslawe en deur ons verdeeldheid oor
ons te heers.
En ons, jong Afrikaners, moet ook nie somaarso die ou kampvegters van
'n vorige geslag oor die hoof sien nie, eenvoudig omdat hulle ons
nuwighede 'n bietjie onsimpatiek behandel. Hulle het hul hele lewe
lank net Hollands gelees en geskrywe; en die aangebore konserwatisme,
wat aan elke mens eie is, en wat seker nie met die jare verminder nie,
word lig geskok deur 'n "taaltjie", wat _ons is_ wil skrywe in plaas
van _wij zijn_! So 'n standpunt is nie heeltemal onverklaarbaar nie,
en dit hoef ons ook geensins te berowe van die hulp en die raad van
dié geharde stryers, wat douvoordag op was om vir ons te werk, en aan
wie dit te danke is, dat die bestaan van 'n Afrikaanse Beweging vandag
moontlik is.
En die ouer geslag? Sal hulle dan ook nie 'n bietjie notiesie neem van
die woorde en werke van die jong geslag nie? Ons stry tog nog vir
dieselfde beginsels, waar hulle voor geveg het--net, ons wil
Afrikaanse wapens gebruik, omdat dit meer by die hand, makliker te
hanteer, en doeltreffender in die stryd is. Ons verwag ook van hulle,
dat hul nie die onkundige of bevooroordeelde uitlander sal napraat
nie, as hy ons wil wysmaak, dat ons Nederlands 'n patois, 'n
mengelmoes, 'n kombuistaal sonder grammatika en sonder woordeskat is!
Sulke skreiende onkunde is begryplik in iemand, wat alles, wat
Hollands of Afrikaans is, verag; maar by iemand, wat die Afrikaanse
taalvorm elke dag hoor en ook self praat, sal ons nie sulke gesegdes
soek nie.
Selfs die bewering, dat Afrikaans 'n dialek van die Hollandse taal is,
is nie genoeg om die ondienlikheid of onwenslikheid daarvan te bewys
nie; want elke litteratuurtaal, sonder onderskeid, het een of meer
dialekte tot grondslag; en elke dialek word 'n litterêre taal, sodra
'n volk daarin begin te skrywe en dit tot voermiddel van sy gedagtes
maak.[3]
Twis en tweedrag moet ons dus vermy. Maar met dié woorde word geensins
bedoel, dat ons voortaan moet stil sit en wag, tot die tyd "ryp" word
nie. Die tyd word nooit vanself ryp nie: dis die mense, wat dit ryp
maak deur woord en daad.
'n Saak kan altyd op 'n besadigde en verstandige manier bespreek word,
en moet ook bespreek word, as ons vordering wil maak; want as ons
altyd bang vir verskil van opienie is, dan sal ook nooit enige nuwe
denkbeelde kan verkondig word nie; en die gevolg sal wees stilstand en
verstening.
Die werk van die Afrikaanse Beweging is, om die volk te "beweeg" en op
te wek om die voordele van 'n eie Afrikaanse taal in te sien. Dié werk
mag nooit stilstaan nie, voor en aleer die meerderheid van die volk
oortuig is. As daar waarheid en lewenskrag in die Beweging sit, dan
sal die dag ook gewisselik aanbreek, dat die meerderheid deur minsame
rede oortuig word; en dan sal die Afrikaanse taalvorm ook vanself tot
sy regte kom, sonder omwenteling en sonder onenigheid.
Ek geloof nie, dat die vurigste Afrikaans-gesinde die Afrikaanse taal
wil forseer en aan die volk teen wil en dank wil opdring nie. Dit is
nie alleen gek nie, maar onmoontlik! Nee, van opdring en dwing is daar
geen sprake nie: die werk is 'n oortuigingswerk. Aan die werk kan en
moet elkeen, wat reeds oortuig is, help, want hoe eerder ons die
meerderheid aan ons kant het, hoe beter vir die verstandelike
vooruitgang van ons volk.
En die beste middel om ander te oortuig, is om self die Afrikaanse
taal, by elke geleentheid, te gebruik, en sodoende die nut en die
dienlikheid daarvan te bewys. Woorde wek, maar voorbeelde trek.
Alles maar Slim Praatjies!
En hoe antwoord die teëstanders die argumente ten gunste van 'n
Afrikaanse skryftaal?
Gewoonlik is dit 'n siddering en 'n bewing vir 'n breuk van die band
met Holland, en daar word dan gepraat en gehandel, asof die sogenaamde
"Vereenvoudigde Hollands" van Suidafrika gelyk is aan die skryftaal
van Holland, terwyl die feit wil, dat die oorgrote meerderheid in
Holland van geen vereenvoudigde skryftaal wil weet nie, en die
Hoog-Hollands van die Afrikaner ewe "raar" vind as sy Afrikaans.
Sê die Afrikaner, dat Hollands styf en onnatuurlik vir hom is, dan
antwoord die teëstander, met 'n skyn van geleerdheid: "Het Hollands
lijkt de Afrikaner stijf en artificiëel om geen andere reden, dan dat
hij er geen behoorlik onderricht in heeft gehad, en hij het zo slecht
kent. Had het Hollands op school gelijke rechten met het Engels, dan
zou het Afrikaanse kind zich het Hollands veel gemakkeliker eigen
maken dan het Engels. In Holland wordt dat bewezen, doordat de Fries,
de Brabander, of de Limburger, die ook thuis en in de dagelikse omgang
buitenshuis zijn eigen taal of dialekt spreekt, toch ook met gemak
Hollands leest en spreekt." Dié argument word af en toe gehoor, veral
uit Holland, en dit geld as 'n besonder kragtige argument. Die
redenasie is egter ver van oortuigend. Geen verbeterde onderwys kan
die natuurlikheid van die alledaagse omgangstaal aan 'n ander taalvorm
gee nie--nee, nie eers in Friesland, Brabant of Limburg nie.
Suidafrika, egter, is geen provinsie van Holland nie, en sy belange
en toestande is totaal verskillend: hier word o.a. 'n felle taalstryd
gevoer--'n seën, waarvan die drie genoemde provinsies vry is. Had ons
'n menigte dialekte, dan was daar natuurlik nog veel te sê vir
Hollands as onsydige landstaal; maar die vry grote eenvormigheid van
Afrikaans oor ons hele spraakgebied maak die gebruik van 'n ander
gemeenlandse taal onnodig en onprakties. In grammatika is die
verskille tussen Hollands en Afrikaans ook veel ingrypender as tussen
Hollands en enige dialek van Holland; en in dié hoogs belangryke opsig
staan Afrikaans werklik nader aan Engels. Dink maar net aan die
woordgeslag en die ingewikkelde vervoeging van die skryftaal en die
dialekte van Hollands en Vlaams! Dit maak ons taalstryd soveel
gevaarliker, daar Engels nie alleen op sy eie eenvoudige grammatika,
maar ook op die natuurlike ontvanklikheid van die Afrikaner kan staat
maak. Alleen die erkenning van ons eie grammatika sal teen dié gevaar
bestand wees.
Dit word heel dikwels beweer, dat Afrikaans te na aan Hollands staan
om as afsonderlike litteratuurmedium op te tree. Maar is Deens, Noors
en Sweeds dan nie ewe na aan mekaar verwant nie? En staan Spaans en
Portugees ook nie betreklik na aan mekaar nie? Hoe na aan of hoe ver
van 'n ander taal dit staan, het niks hoegenaamd met die
noodsaaklikheid of die dienlikheid van 'n taal as selfstandige
skryftaal te doen nie. Elke selfbewuste volk, wat 'n afsonderlike
geheel vorm, met afsonderlike maatskaplike en staatkundige belange,
sal die taal, deur die meerderheid van die volk gepraat, tot
skryftaal ontwikkel, onverskillig hoe min of hoe veel dit op die
skryftaal van 'n ander volk gelyk.
Dan weer heet dit, dat ons bevolking te klein is. Maar Ysland, met sy
wêreldberoemde saga-litteratuur, het selfs op sy bloeiendste tydperk
nie meer as 600000 inwoners gehad nie; en Wales, 'n ander land, waar
die tweetalige duiwel aan die woed is, tel ook maar sowat een miljoen
Welssprekende, en tog is daar geen tekens, dat die Welse taal aan
uitsterwe is nie. En waarom moet ons, Afrikaners, dan moed opgee--ons,
wat by die dag meer word?
Die vrees is ook meer as eenmaal uitgespreek, dat 'n Afrikaanse
skryftaal nodeloos ons lesende publiek sal beperk tot die driekwart
miljoen Afrikaners en ons geen lesers onder die miljoene van Holland
sal besorg nie, en dat die klein debiet van ons boeke dan geen
skrywers sal uitlok en dus die ondergang van die Nederlandse taal in
Suidafrika sal vergewis. Dit is egter in die laaste jare ten
duidelikste geblyk, dat die bevolking van Holland veel meer belang
stel in ons Afrikaanse as in ons "Hoog-Hollandse" produkte. Hollands
en Afrikaans is ook onderling nog vry verstaanbaar, sodat 'n
Afrikaanse werk, wat die moeite werd is om te lees, altyd ewe gretig
in Holland en Vlaandere as in Suidafrika sal gelees en verstaan word,
ewenas die intelligente bevolking van Suidafrika sal voortgaan om
Hollandse en Vlaamse werke te lees en te bestudeer.
Die tweetaligheid van Suidafrika en die daaruit spruitende onluste
verskaf stellig die mees geliefde argument teen die gebruik van die
Afrikaanse skryftaal. So'n kersvers Afrikaans, heet dit, kan tog
onmoontlik standhou naas die Engelse wêreldtaal, met sy uitgebreide
litteratuur. Maar wat leer die voorbeeld van Boheme ons? En leer Wales
en Ierland ons ook nie, dat 'n wêreldtaal met 'n wêreldlitteratuur nie
altyd die sterkste is nie?
Die gebruik van die Afrikaanse skryftaal sal ook geen verandering in
die bestaande spreektaal bring nie (behalwe dat dit die spreektaal
teen verwildering sal bewaar); en ook die bestaande letterkunde sal
bly, in watter taalvorm dit ook al mag geskrywe wees. 'n Skryftaal,
wat maklik en prakties is--dis al, wat ons meer wil hê. En hoe
makliker ons skryftaal, hoe hoopvoller die taalstryd; want 'n maklike
grammatika en 'n maklike spelling het nog in elke taalstryd twee
gedugte wapens geblyk. Laat elkeen maar eers besef, dat sy alledaagse
Afrikaans goed genoeg is om te skrywe, en kyk dan, of die Afrikaner
nog Engels aan sy mede-Afrikaner sal skrywe!
'n Ander argument, wat 'n seker klas mense by voorliefde van gebruik
maak, is dat die meerderheid van die volk teen Afrikaans is,[4] en dat
ons net onnodig stryd verwek. Maar watter hervorming het ooit met 'n
meerderheid begin? Die volk is meestal teen 'n nuwe ding, eenvoudig
omdat die nut en die voordeel van die nuwe ding nog nie duidelik
gemaak is nie; maar om nou die volksonwetendheid en -vooroordeel 'n
ekskuus vir individuele swakheid en papheid te maak, is baie dieselfde
soort redenasie as dié, wat Adam en Eva in die Paradys gebruik het om
hulle ongehoorsaamheid te verontskuldig. Of Afrikaans is die beste
skryfvorm vir die Afrikaner, òf dit is dit nie; en as dit bewys is,
dat dit die beste is, dan word dit die dure plig van elke opreggesinde
Afrikaner om vir die spoedige en algehele erkenning daarvan te werk.
Hulp by die saai is veel meer welkom as hulp by die maai.
Die Verband van die Taal.
Die verskil tussen Afrikaans en Hollands lê hoofsaaklik in die
grammatika, en by name in die fleksie. Die woordeskat en die idioom
van die twee taalvorme is nog baie eners, hoewel ook hier volstrek
geen algehele gelykheid bestaan nie.
Tereg sê meneer Preller:
Afrikaans is vir ons méér as Hollands, omdat dit Afrikaans is
plus Hollands: Hollands, verryk met die Afrikaanse woordeskat,
en sagter en buigsamer gemaak in 'n Afrikaanse vorm-leer. Dis
àl.
Dit lyk duidelik genoeg, maar desnieteenstaande is dit 'n treurige
feit, dat baie van ons allerbeste skrywers die taal skandelik verkrag
deur onnodige ontleninge uit die Hollandse grammatika. Ons woordeskat
kan en moet ons aanvul uit die Groot-Nederlandse voorraadskuur, maar
ons grammatika moet altyd suiwer Afrikaans bly. Word dié eenvoudige
beginsel veronagsaam, dan berowe ons nie alleen ons taal van sy
eienaardige karakter nie, maar ontneem ons ook onsself alle reg om 'n
aparte taalstandaard vir Suidafrika te ontwikkel.
Grammatiese vorme as _wy_ (Afr. _ons_), syn (Afr. _wees_ en _is_),
_ben_ (Afr. _is_); _der_ (Afr. _van die_); verlede tye as _kwam_,
_werkte_, _hoopte_; infinitiewe as _kappe_, _rukke_, _sitte_;
partisipiële konstruksies as _sy staat te wag_, _vashouende in haar
één hand haar sambreel_, is geen Afrikaans en sal dit ook nie maklik
word nie. Sulke geleende vere ontsier baie van ons verhewenste poësie,
en gee ons die onaangename indruk, dat ons tiepies Afrikaanse
woordvorme en sinswendinge nie goed genoeg vir wit papier is nie.
Die bestaan van 'n buigingsvorm in Hollands is ook nog glad geen rede
vir die invoer daarvan in Afrikaans nie; en ons taal is ook voorwaar
nie armer nie, as dit 'n buigingsvorm mis, wat in 'n Hollandse of
Latynse grammatika aangetref word. Die _buigingsvorm_, as sodanig, het
maar heel weinig waarde: dis die _betekenis_ daardeur uitgedruk, wat
van belang is, en dieselfde betekenis word in een taal deur middel van
'n buigingsvorm, maar in 'n ander taal deur middel van 'n partiekel of
aparte woord of woorde uitgedruk. As dié eenvoudige feit onthou word,
dan sal daar veel minder wysheid uitgekraam word oor die "armoede" van
Afrikaans, wat, soos dit heet, nie eers 'n verlede tyd het nie! As
buigingsvorme 'n taal ryk maak, dan moet die Boesmantaal stellig baie
ryker as die Engelse taal wees!
Die reëls van ons taal moet netsowel as die reëls van die versmaat en
die rym gehoorsaam word; en elke skrywer moet onthou, dat hy ons
Afrikaanse taal nie somaarso in enige Hollandse pakkie kan dwing, of
dit na hartelus met ou vorme kan besaai nie. Verouderde grammatiese
vorme moet selfs in poësie uitsondering en nie reël wees nie; en in
gewone prosa is dit eenvoudig onduldbaar. Die grammatika is die
verband tussen die boumateriale of die woorde van die taal, en daarvan
hang die stewigheid en die selfstandigheid van elke taalgebou af.
Sonder die regte verband word die grootste woordeskat 'n majestueuse
ruïene.
Nog 'n Plantjie vir die Tuin!
Die gedigte in hierdie Afrikaanse bundeltjie is 'n nuwe blyk van die
bewusword van ons volk en van ons ontluikende Afrikaanse letterkunde.
Ek ken die skrywer al vir jare, maar dit was eers onlangs, dat ek
ontdek het, dat hy kon "rympies" maak. 'n Gesprek met hom oor die
toekoms van die Nederlandse taal in Suidafrika het my die aangename
kennismaking met sy gedigte besorg. Ek het die handskrif met soveel
genoeë deurgelees, dat ek daar ten volle van oortuig was, dat dit te
goed is om in 'n tafellaai te lê en roes. Ek laat dit aan die leser
oor om te oordeel, of ek heeltemal verkeerd het!
Die gedigte was my weer 'n nuwe bewys, dat ons eie Afrikaans tog maar
die natuurlikste voermiddel vir die Afrikaner is; en dit het dan ook
tot my hart gespreek op 'n wyse, soas alleen die moedertaal by magte
is.
Ek het van die gedigte van my vrind Leipoldt gehou, want ek het daarin
gekry 'n ware digtersiel vol gevoel en verbeelding, wat weet om die
leed van homself en van sy volk te vertolk; 'n wonderlike
vertrouelikheid met die lewe, kleure en poësie van die natuur; en 'n
ongekunstelde, melodiese Afrikaans--kenmerke, wat die skrywer m.i. 'n
eervolle plaas onder ons ander Afrikaanse digters besorg. Die inhoud
van die gedigte kan in sy eie woorde opgesom word:
Ek sing van die wind, wat tekeer gaan,
Ek sing van die reën, wat daar val,
Ek sing van ons vaal ou Karooland,
Van blomme, wat bloei by die wal,
Van water, wat bruis oor die klippe,
Van duikers, wat draf oor die veld,
Van voëls, wat daar sing in die bossies,
Maar nooit nie, nee nooit nie, van geld!
Is iemand vatbaar vir egte natuurgenot, laat hy dan die _Lenteliedjie_
en _Oktobermaand_ lees, waar hy 'n pragtige natuurprentjie in
bekoorlik-eenvoudige taal geskilder sal aantref. Maar hoe lief
Leipoldt ook al die natuur het, dit is nie hoofsaak by hom nie: dit
dien maar vir teëstelling of vir agtergrond vir sy eie diepgevoelde
smart. Hy is in die eerste plaas 'n digter, wat onthou, wat sy volk
wedervaar het.
Vergewe? Vergeet? Is dit maklik vergewe?
Die smarte, die angs, het so baie gepla?
Die yster het gloeiend 'n merk vir die eeue
Gebrand op ons volk, en die wond is te na,
Te na aan ons hart en te diep in ons lewe:
"Geduld, o geduld, wat so baie kan dra!"
Dieselfde snaar hoor ons besonder duidelik tril in _Aan 'n
Seepkissie_, _Die ou Blikkie_, _Vrede-aand_ en _Oom Gert vertel_.
Ja, Leipoldt is iemand, wat in sy siel voel en wat "uit pure
verstrooiing" genoodsaak word om te sing; en vir my altans het sy sang
geweldig bekoor.
Ek heet die gedigte hartelik welkom, en hoop, dit sal 'n weerklank
vind by menige Afrikaner, wat nie alleen 'n oog het vir die skoonhede
van die natuurlewe en 'n oor vir die klanke van ons eie taal nie, maar
ook 'n hart vir die lyde van 'n digter, wat meevoel met sy volk.
JOHANNES J. SMITH.
LONDEN, Oktober 1911.
STELLENBOSCH, Oktober 1916.
FOOTNOTES:
[1] "Nederlands" word in hierdie Inleiding altyd gebruik in sy wye
betekenis, en sluit in: Hollands (die taal van die Hollanders), Vlaams
(die taal van die Vlaminge) en Afrikaans (die taal van die
Afrikaners). Hollands en Afrikaans is twee standaarde of vorme van
dieselfde Nederlandse taal.
[2] Ook Vlaams kan as 'n aparte standaard van die Nederlandse taal
beskou word; maar die verskil tussen Hollands en Vlaams is nie so
groot as die tussen Hollands en Afrikaans nie. Daar is ook al 'n
Indies-Nederlands, wat veral in woordeskat heel wat afwyk van
Hollands-Nederlands.
[3] So is Engels oorspronklik niks anders as die dialek van Londen,
Hollands die dialek van Suidholland, Frans die dialek van Parys, ens.
Afrikaans is reeds dikwels by een of ander van die vele Nederlandse
dialekte vergelyk; maar sulke vergelykinge lewer geen afdoende bewys
nie, want uit 'n blote taaloogpunt beskou, is Hollands ook maar 'n
dialek van Duits, en Portugees 'n dialek van Spaans.
Die taal van 'n afsonderlike volk en van 'n uitgestrekte wêrelddeel is
nie dieselfde nie, as die taal van die inwoners, dikwels alleen van
die laagste inwoners, van een of ander stad of streek, wat maar 'n
kleine onderafdeling vorm van 'n groter geheel; en Suidafrika staan in
'n heel ander verhouding tot Nederland, as, sê, Rotterdam of Zeeland.
[4] In 1916 is dit waarskynlik nie meer waar nie. Afrikaans geniet nou
al aansienlike erkenning in die laer onderwys, in enkele
kerkgenootskappe, in die dagbladpers en op publieke platforms. En Jong
Suidafrika is byna as één man ten gunste van Afrikaans.
GEDIGTE.
Oom Gert vertel.
Ja, neef, wat kan ek oumens, jou vertel?
Jy wil die storie van ons sterfte hoor?
Nou goed!
Dis nooit te laat nie om daarvan
Te leer en van gebruik te maak, veral
Vir julle, jongling-mense. Hou maar vas
Aan wat ons het, en staan orent, en neem
Jul aandeel aan ons nasie!
Maar jy kom
Verkeerd by my; daar 's menige beter man,
Wat jou die storie goed agtermekaar,
En met 'n les daarby, en meer begrip
Van al die politiek ook, kan vertel
As ek: ek weet maar uit my eie siel,
En kan maar grawe uit my eie hart,
En dit is baie oud en amper dood--
My hart, meen ek--en waarlik, as jyself
Soveel het deurgemaak, soveel gely,
Soveel geworstel, en soveel gesien,
Van wat jy liewers nooit nie het gesien,
Dan was jou hart ook nie meer sonder kraak.
Maar kom--wat kan ek nou vir jou vertel?
'n Lang geskiednis is dit! Treurig ook,
Want daar gaan snikke en trane deur, ou neef!
Wil jy dit aanhoor? Goed!
Maar sit, man, sit!
Ek kan jou nie vertel nie, as jy staan.
Sit daar. (En, Gerrie, gee hom wat te drink,
En pa kan ook 'n slukkie koffie sluk.)
Nou ja, jy weet, neef, toe ons mense hier
Almal beteuterd deur die oorlog was,
Het kakies op kommando hier ons dorp
Beset, en Martjie Louw geproklameer.
Ou Smith, die magistraat--hy was 'n man
Vir wie ek eerbied voel, al is hy Engels:
Hy was tog altyd nog 'n jentelman,
En het met onse mense akkordeer;
Maar hulle het hom soetjies afgesit
En na Oos-Londen toe gestuur, omdat
Hy nie na hulle pype vlot wou dans,
En in sy plaas 'n kolnel aangestel;
Sy naam--nou Gerrie, wat was ook sy naam?
Jones? Nee, kind, dit was maar sy offisier--
Jy weet, die aap met strepies op sy mou--
Ek het dit! Wilson was die vent se naam:
'n Dik, vet kêrel, met 'n grysgeel snor,
En lang slagtande, en rooi in die gesig;
Die mense sê, hy suip; maar ek het nooit
Hom dronk gesien; en wil ook nou nie meer
Agter sy rug die man beskinder nie,
Al was hy ook 'n deugniet--dit maak niks!
Hy het ons onderdruk; sy hand was hard:
Geen lig mag in die kamers brand; geen mens
Mag buite op die straat gaan na agtuur;
Orals het hy op ons spioen, en selfs
Ons huise deurgesnuffel om te sien,
Of ons miskien nie wapens het of kruit,
Patrone, doppies of so iets; hy dag,
Ons het 'n heelboel kos byeengegaar
Om vir die Boerkommando's af te gee.
Ja, neef, sy hand was hard! (Hartlam, gee weer
Die suikerpot; twee klontjies is te min;
Jy weet, pa drink sy koffie soet.)
En ons
Was deur die war daarmee, half uit ons vel;
En niemand van ons mense het geweet,
Wat môre of oormôre vir ons wag.
Die dorp was vol gebrom, net soos 'n deeg,
Waardeur jy goed die suurdeeg het geknee--
Jy weet, hoe rys die ding: nou net so ook
Met onse mense! Maar wat kon ons maak?
Die jongmense veral was baie steeks--
Ons kon hul byna nie in toom meer hou--
En twee van hul het sieto omgespring.
(Hartlam, neef Klaas se koppie is weer leeg.)
Een aand kom Bennie Bêrends na my toe,
En met hom Johnnie Hendriks, Saarl se seun.
Hul het die straat so stiltjies oorgespring:
Die skildwag het hul nooit nie eers bespeur--
Anders het ek en Saarl daarvan moet hoor,
En op die koop 'n boete nog betaal!
Ou Saarl was altyd maats met my gewees,
Maar hy het in dieselfde maand gesterwe
Van kanker in die maag--die Heer se hand!
So het hy nie die dag oorleef. Maar kom,
Ek gaan te vinnig met die saak vooruit.
Hier op my stoel het ek gesit, en daar
Waar jy nou sit, het Bennie ook gesit.
En Johnnie vlak naas hom. Ek sien hom nog,
'n Opgeskote kêreltjie, nog nie
Heel droog agter die ore was hy toe,
Nogal astrant en sniprig met sy mond,
Dié jaar nog aangeneem. (Gerrie, my kind,
Haal tog die album.)--Hier is sy portret,
En hier is Bennie syne; daar is die reël,
Wat sy oorlede ma geskrywe het,
Die dag na--na--sy dood. Jy kan dit lees;
My bril die pas nie mooi, en in die rook
Kan ek so goed nie sien nie. Lees maar voor.
"Barend Gerhardus Barends,"--Reg! en nou?
"Geboren op den zesden Mei,"--Ja reg!
"Ge...."--Maak die boek maar toe: ek weet dit al!
(Hartlam, kom neem dit weg. Wat staan jy daar
Beteuterd as 'n kat? Kom, skink weer in:
Ons het mos melk genoeg en suiker ook,
En Martjie Louw is nou nie in die dorp!)
Ja, Bennie was 'n egte witmenskind!
My peetseun--en, ofskoon ekself dit sê,
'n Regte mooi soort vroumens-kêreltjie,
So paal-orent en met 'n kaal gesig:
'n Skeermes het hy glo nog nie gebruik.
(Hartlam, gaan kyk, of Leentjie al die hout
In die kombuis gebring het.)
Ja, ou neef,
Hy het vir Gerrie hier gevry; en ek
Was ook nie teen die saak, want Bennie was
'n Uitgesnyde jongetjie vir haar.
Jy sien, sy is nog nie goed oor die bult;
Maar ons moet almal oor die drimpel klim,
Al is dit ook so swaar, ons hart moet breek!
En hartlam sal ook met ons Liewen-Heer
Se seën daaroor stap, en haar smart vergeet,
Al gaan dit moeilik--maar dit moet tog gaan!
Maar as ons oor hom praat, dan pas dit tog,
Dat ons haar eers die kamer uit sal stuur.
Nou goed! waar was ek?
Ja, die aand, toe hul
By my kom raad vra. Bennie had 'n plan:
Hy wou met Johnnie weg na Witkransspruit--
Dáár, so het hul verneem, was Smuts gelaer
Met sy kommando.
Ek was amper flou
Om dit te hoor. Ek het vir hul vermaan--
Maar nee!
Ag, neef, 'n jongmens is tog steeks!
En Ben was altyd koppig: selfs as kind
Het hy daar baie keer om sla gekry!
En hul was vas beslote om te gaan.
Ek het twee perde toe by my gehad--
Die kakies het dit nog nie afgeneem--
Ek weet nie waarom nie, maar ek kan sweer,
My skuld was dit nie, dat die diere nog
Daar in die tuin gestaan het, maar hul het!
Nonnie--my vrou en Gerrie haar ma: sy het
Dieselfde jaar gesterwe in Goudini,
Van hartkwaal, want die oorlog het haar ook
Gebreek in siel en liggaam--Nonnie ook
Het meegewaarsku, maar dit was vergeefs!
"Ons kan dit nie hier uithou nie, Oom Gert,
'n Mens moet tog iets vir sy nasie doen."
"Doen! doen! iets doen! ag, wat kan julle doen?
Wat kan ons algar doen?"
Maar tevergeefs.
Nonnie het toe my knapsak volgeprop
Met biltong en beskuit; en ek het self
Die saalsakkies met hardgekookte eiers
En ander padkos volgelaai, want hy
Was tog my peetseun, en dan Johnnie ook
Neef Saarl se seun--en Saarl en ek was maats!
So kan geen mens my dit tog kwalik neem,
Al was ek ook 'n Britse onderdaan:
Kan ek my eie vlees en been sien ly,
As ek nog kos het? Nee, neef, ek hou vas:
En my gewete het my nooit gekwel!
So, kort en goed, die twee is weg en hoor,
Die môre was die heel gespuis om my!
Die kolnel, as 'n brommer, gons en gons
En vloek en maak lawaai--maar ek staan pal.
Ek kon mos nie gehelp het, dat die perde
Nog in die tuin gestaan het, en ek sê,
Dat dit sy skuld was, en nie myne nie;
Maar van die biltong en beskuit en eiers
Het ek hom toe maar liewers niks gesê.
Hoe ons die maande deurgelewe het?
Neef, vra my nie! Die tyd is as 'n wolk,
Wat oor ons hang, en nie maar oor ons dorp,
Maar oor ons land, die hele nasie oor!
Op een dag kom die nuus.... (Wag, hier 's sy weer.--
Ag, hartlam, ja die hoenders van die stoep.
Kyk daardie haan; hy krap die blomme uit!)
Nou, eendag kom die nuus--ja, wat 'n skrik!
Johnnie en Ben was albei vas gevang
En in die tronk gestop. 'n Krygsgerig--
Jy weet die res! En daarop weer 'n slag:
Die vonnis was--hul al twee word gehang!
Ons Liewen-Heertjie weet, dit was 'n slag!
Ons het ons bes gedoen, maar tevergeefs;
Die vuilgoed skreeu om wraak--en hul moet hang!
Dié môre kom die hoofkonstabel sê:
"Die kolnel stuur sy komplimente!"--God!
Sy komplimente,--hoor! het jy verstaan?
Verstaan jy, neef?--sy komplimente!
Nee!
Bedaar, bedaar, my hart al kraak jy ook:
Ons moet die drimpel oor, al breek ons dood!
En "Asseblief, wil ek op môre kom
En sien, hoe 'n rebel word getrakteer,
Anders...." Die hoofkonstabel was 'n man;
Hy het hom nie op sy gemak gevoel,
Toe hy die boodskap aan my het kom bring;
En ook die kakies, moet ek sê, was goed,--
Maar hul moes tog hul plig doen. Ek was bly,
Dat hul dit nie astrant gedoen het nie.
Die hoofkonstabel--Nichols was sy naam:
Hy 't later in die Vrystaat lood geëet
En dit nie goed verteer nie--sê vir my,
Die anders het ook so 'n bevel gekry,
En daar sou meer van ons die--nou jy weet!--
Daar in die tronk aanskou. Hy waarsku my,
Ek moet maar kom, al gaan dit bo my keel.
Dié nag het ek en Nonnie nie geslaap.
Ja, ek onthou nog goed! Die dag was koel--
'n Mens vergeet mos so 'n dag nie gou!--
Met net 'n bietjie oostewind, half koud,
Want Nonnie het daar sinkings van gekry:
Sy het aan sinkings veel gely, en kon
Nooit koue goed verdra nie. Soos ek sê,
Die dag was koel, en daarom was my jas
Dig toegeknoop--jy weet, ek hou daarvan
My onderbaadjie te laat spog: vir wat
Dra 'n mens 'n onderbaadjie, as geen mens
Dit sien nie?--Maar die weer was regtig fris.
En daarom was my baadjie toegeknoop.
En by die draai, daar onder by die meul,
Het ek die anders almal vroeg ontmoet,
Want, soos ek sê, ons algar was geroep.
Die predikant was daar, en Albert Louw--
Jy ken tog Skeeloog-Louw, neef Klaas? Nou ja!
En Michiel Nel, en Gys van Zyl, en Piet--
Maar Piet sal jy jou nie herinner nie,
Want hy was voor jou tyd; hy was 'n vent
So sterk as Simson: arrie, hy was sterk!
En net so steeks as 'n skerpioen was hy!
Maar koddig, neef, en ook 'n grappiesmaker,
Selfs as die wolke donker was, en dof
Die donder deur die wolke dreun. Nou ja,
Ons algar het ons foute, en ek wil
Dit nie vir Piet Spanspek so kwalik neem,
Dat hy nog altyd grappies het gemaak,
Toe al ons anders mislik was en naar.
"Die wind skeef glad, neef Gert," het hy gesê,
"Jy moet vir Ben jou oorjas leen: miskien
Kry hy swaar weer daar boontoe!" En hy lag!
Maar ek was bly, die predikant was daar:
Eerwaarde het hom op die plek berispe
En mooi die kop gewas.
"Is dit 'n tyd
Vir pret, meneer Van Ryn?" het hy gevra.
"Foei, foei! hoe kan u so iets waag vandag,
As onse harte vol is, en ons oë
Nog donkerdof met trane vir ons land?"
(Hartlam, jaag tog die hoenders uit: hul maak
Die werf so vuil; ons kan ons selwers help.)
Maar Piet Spanspek was nooit nie op sy mond
Geval nie, en hy het ook voortgegaan
Met grappies maak, ofskoon ons niks van hom
Gehoor het en ook nie geluister het.
Ek dink, hy was so mislik as ekself,
Maar wou nie, dat dit opgemerk sou worde.