kupunawahine. Hoouna ae la oia i kona kahu e kii aku ia Mailehaiwale,
Mailekaluhea, Mailelaulii, Mailepakaha, a me Kahalaomapuana, kona mau
hoa kuka e like me ka lakou hoohiki ana.
A hiki mai la kona mau hoa kuka, kona mau kiai kino hoi, olelo aku la o
Laieikawai, "Auhea oukou e o'u mau hoa, ua kuka ae nei au me ke
kupunawahine o kakou, e hoao wau i kane na'u, nolaila wau i houna aku
nei i ko kakou kahu e kii aku ia oukou e like me ka kakou hoohiki ana,
mahope iho o ko kakou hui ana maanei. O ka makemake o ko kakou
kupunawahine, o Kekalukaluokewa kuu kane, a pehea? Aia i ka kakou
hooholo like ana, ina i ae mai oukou, ua pono no, ina e hoole mai, aia
no ia i ko kakou manao."
Olelo aku o Kahalaomapuana, "Ua pono, ua hoomoe ae la no ko kakou
kupunawahine e like me kona makemake, aohe a makou olelo. Eia nae, a i
hoao oe i ke kane, mai haalele oe ia makou e like me ka kakou hoohiki
ana; ma kau wahi e hele ai, malaila pu kakou, o oe i ka pilikia, o kakou
pu ilaila."
"Aole wau e haalele ia oukou," wahi a Laieikawai.
Eia hoi, ua ike mua ae nei kakou ma na Mokuna mua, he mea mau no ia
Laieikawai ka iho i kai o Keaau, ma ka moolelo o Hauailiki, a me ka
moolelo o ka hele alua ana o Aiwohikupua i Hawaii, a oia mau no a hiki i
ko Kekalukaluokewa hiki ana i Hawaii.
I na manawa a pau o ko Laieikawai hele ana ma Keaau, he mea mau i keia
keiki ia Halaaniani ka ike ia Laieikawai ma Keaau, me ka ike ole nae o
Halaaniani i kahi e hele mai ai o Laieikawai; mai ia manawa mai ka
hoomaka ana o ka manao ino e ake e loaa o Laieikawai, aole nae e hiki,
no ka mea, ua alaila mai e ka hilahila, a hiki ole ke pane aku.
A o ua Halaaniani nei, ke kaikunane o Malio, he keiki kaulana ia ma Puna
no ke kanaka ui, he keiki _koaka_, nae.
I ka eha o na la hoomalu o Laieikawai, he mea hoohuoi ia Halaaniani ka
nalo ana o Laieikawai, aole i hiki hou ma Keaau.
Ia Halaaniani i hookokoke mai ai ma kahi o na kamaaina o Keaau, lohe iho
la oia, e lilo ana ua Laieikawai nei ia Kekalukaluokewa.
Ia manawa, hoi wikiwiki aku la oia e halawai me kona kaikuahine me
Malio.
Olelo aku la kona kaikunane, "E Malio, i pii mai nei wau ia oe e kii oe
i ko'u makemake. No ka mea, i na la a pau a'u e nalo nei, ma Keaau no
wau, no ko'u ike mau i keia wahine maikai, nolaila, ua hookonokonoia mai
wau e ke kuko e hele pinepine e ike i ua wahine nei. A ma keia la, ua
lohe aku nei wau e lilo ana i ke Alii o Kauai i ka la apopo; nolaila, o
ko mana a pau maluna iho ia o kaua like e lilo ia'u kela kaikamahine."
I mai la kona kaikuahine, "Aole na he wahine e, o ka moopuna na a Waka,
o Laieikawai, ua haawi ae la ke kupunawahine i ke Alii nui o Kauai, popo
hoao. Nolaila, a e like me kou makemake, e hoi nae oe a kou wahi, a ma
ke ahiahi poeleele pii hou mai, a mauka nei kaua e moe ai, oia ka manawa
o kaua e ike ai i ko nele a me ka loaa."
Mamuli o ke kauoha o Malio i kona kaikunane, hoi mai la o Halaaniani a
ma kona hale noho ma Kula.
A hiki i ka manawa i kauohaia nona e hele aku i kahi o kona kaikuahine.
Mamua o ko laua manawa hiamoe, olelo aku la o Malio ia Halaaniani, "Ina
e moe kaua i keia po, a i loaa ia oe ka moeuhane, alaila, hai mai oe
ia'u, a pela no hoi wau."
Ia laua e moe ana, a hiki paha i ka pili o ke ao, ala ae la o
Halaaniani, aole i loaa he moe ia ia, a ala mai la no hoi o Malio ia
manawa no.
MOKUNA XXI
Ninau aku o Malio ia Halaaniani, "Heaha kau moe?"
I aku la o Halaaniani, "Aole a'u wahi moe, i ka hiamoe ana no, o ke oki
no ia, aole wau i loaa wahi moe iki a puoho wale ae la."
Ninau aku la hoi o Halaaniani i kona kai kuahine, "Pehea hoi oe?"
Hai mai la kona kaikuahine, "Owau ka mea moe; ia kaua no i moe iho nei,
hele aku nei no kaua a ma nahelehele, moe oe i kou puhalaau, a owau no
hoi ma ko'u puhalaau; nana aku nei ko'u uhane i kekahi wahi manu e hana
ana i kona punana, a pau, lele aku nei no ua manu nei ana i kona punana
a pau, lele aku nei no ua manu nei nana ka punana a nalowale. A mahope,
he manu okoa ka manu nana i lele mai a hoomoe i ua punana nei, aole nae
wau i ike i ka lele ana'ku o ka manu hope nana i hoomoe ua punana nei, a
puoho wale ae la wau, aole no hoi i ikeia ka hoi hou ana mai o ka manu
nana ka punana."
A no keia moe, ninau aku la o Halaaniani, "A heaha iho la ke ano o ia
moe?"
Hai aku la kona kaikuahine i ke ano oiaio o ua moe la, "E pomaikai io
ana no oe, no ka mea, o ka manu mua nona ka punana, o Kekalukaluokewa no
ia, a o ka punana, o Laieikawai no ia, a o ka manu hope nana i hoomoe ka
punana, o oe no ia. Nolaila, ma keia kakahiaka, e lilo ana ka wahine a
olua ia oe. Ia Waka e hoouna ae ai ia Laieikawai maluna o ka eheu o na
manu, no ka hoao me Kekalukaluokewa; uhi mai auanei ka noe a me ke awa,
a mao ae, alaila, ikeia'ku ekolu oukou e ku mai ana ma kuanalu, alaila,
e ike auanei oe he mana ko'u e uhi aku maluna o Waka, a ike ole oia i
ka'u mea e hana aku ai nou; nolaila, e ku kaua a hele aku ma kahi e
kokoke aku ana i kahi e hoao ai o Laieikawai."
A pau ka hoike ana a Malio i ke ano o ke ia mau mea, iho aku la laua a
ma kahi kupono ia laua e noho ai.
O malio nae, he hiki ia ia ke hana i na hana mana; a oia wale no kona
kumu i hoano ai.
Ia laua i hiki aku ai ma Keaau, ike aku la laua ia Kekalukaluokewa e au
ae ana i ka heenalu.
Olelo aku la o Malio ia Halaaniani, "E hoolohe oe i ka'u, ina i hiki
oukou ma kulana heenalu, a hee oukou i ka nalu, mai hoopae oe, e hoomake
oe i kou nalu, pela no oe e hoomake ai a hala na nalu eha o ko laua hee
ana, a i ka lima o ka nalu, oia ko laua nalu pau. Malie o hoohuoi laua i
kou pae ole, ninau iho i ke kumu o kou pae ole ana, alaila nai aku oe,
no ka maa ole i ka hee ana o ka nalu po kopoko, a i ninau mai i kau nalu
loihi e hee ai, alaila hai aku oe o Huia. Ina i maliu ole mai kela i kau
olelo, a hoomakaukau laua e hee i ko laua nalu pau, ia laua e hee ai,
alaila hopu aku oe i na wawae o Laieikawai, i hee aku o Kekalukaluokewa
oia wale. A lilo ia oe kela wahine, alaila ahai oe i ka moana loa, nana
mai oe ia uka nei, e au aku ana o Kumukahi iloko o ka ale, alaila o ke
kulana nalu ia, alaila pule aeoe ma kuu inoa, a na'u no e hoouna aku i
nalu maluna o olua, o kou nalu no ia ko kou makemake, lilo loa ia oe."
Ia laua no e kamailio ana i keia mau mea, uhi ana ka noe a Waka maluna o
ka aina. Ia manawa, kui ka hekili, aia o Laieikawai ma kaluna nalu, na
Waka ia. Kui hou ka hekili, o ka lua ia, na Malio ia. I ka mao ana ae o
ka noe, aia ekolu poe e lana ana ma kulana nalu e ku ana, a he mea
haohao ia ia uka i ka nana aku.
E like me ke kauoha a Waka i kana moopuna, "Aole e olelo i na mea e ae,
a laa ka ihu ia Kekalukaluokewa, alaila olelo i na mea e ae." Ua hoolohe
no kana moopuna i ke kauoha a ke kupunawahine.
A ia lakou ekolu ma kulana heenalu, aole kekahi leo i loheia iwaena o
lakou.
I ke ku ana o ka nalu mua, olelo mai o Kekalukaluokewa, "Pae kakou." Ia
manawa, hoomoe like lakou i na papa o lakou, make iho la o Halaaniani,
pae aku laua la, oia ka manawa i laa ai ka ihu o Laieikawai ia
Kekalukaluokewa, e like me ke kauoha a ke kupunawahine.
Ekolu nalu o ka hee ana o lakou, a ekolu no hoi ka pae ana o Laieikawai
ma, a e kolu no hoi ka make ana o Halaaniani.
I ka ha o ko laua nalu pae, akahi no a loaa ka ninau a Laieikawai ia
Halaaniani, me ka i aku, "Heaha kou mea e pae ole nei? Aha nalu, aole ou
pae iki, heaha la ke kumu o kou pae ole ana?"
"No ka maa ole i ka nalu pokopoko," wahi a Halaaniani, "no ka mea, he
nalu loloa ko'u e hee ai."
Hai aku la keia e like me ke kauoha a kona kaikuahine.
I ka lima o ka nalu, oia ka nalu pau loa o Laieikawai me
Kekalukaluokewa.
Ia Kekalukaluokewa me Laieikawai i hoomaka ai e hoomoe aku i ka nalu, e
hopu aku ana o Halaaniani ma na kapuai o Laieikawai, a lilo mai la ma
kona lima, lilo aku la ka papa heenalu o Laieikawai, pae aku la nae o
Kekalukaluokewa a kau a kahi maloo.
I kela manawa i lilo aku ai o Laieikawai ma ka lima o Halaaniani, olelo
aku la ia Halaaniani, "He mea kupanaha, ia oe no ka pae ole ana wau, a
lilo aku la ko'u papa."
I aku o Halaaniani, "He lilo no ka papa ou o ka wahine maikai, he kanaka
ka mea nana e lawe mai."
Ia laua no e olelo ana no keia mau mea, laweia mai la ka papa heenalu o
Laieikawai a hiki i kahi o laua e ku ana.
I aku o Laieikawai ia Halaaniani, "Auhea kau nalu o kau aua ana iho nei
ia'u?"
A no ka ninau a ke Alii wahine, au aku la laua, ia manawa a laua e au
ana, hai aku la o Halaaniani i kana olelo imua o ke Alii wahine, "Ma
keia au ana a kaua, mai alawa oe i hope, imua no na maka, aia no ia'u
kulana nalu, alaila hai aku au ia oe."
Au aku la laua a liuliu loa komo mai la iloko o Laieikawai ka haohao; ia
manawa, pane aku oia, "Haohao ka nalu au e ke kane, ke au aku nei kaua i
kahi o ka nalu ole, eia kaua i ka moana lewa loa, ke hai ka nalu i keia
wahi, he mea kupanaha, he ale ka mea loaa i ka moana loa."
I aku o Halaaniani, "E hoolohe pono loa oe, ma ka'u olelo mua ia oe
malaila wale no kaua."
Hoolohe aku la no o Laieikawai ma na olelo a kona hoa heenalu.
Ia au ana a laua a hiki i kahi a Halaaniani e manao ai o kulana nalu ia,
alaila, olelo aku la o Halaaniani i kona hoa heenalu, "Nana ia o uka."
Pane aku o Laieikawai, "Ua nalo ka aina, ua hele mai nei o Kumukahi a
onioni i ka ale."
"O kulana nalu keia," wahi a Halaaniani, "Ke olelo aku nei au ia oe, ina
i haki ka nalu mua, aole kaua e pae ia nalu, a i ka lua o ka nalu aole
no e pae, a i ke kolu o ka nalu, o ka nalu ia o kaua e pae ai. I haki ka
nalu, a i kakala, a i oia oe, mai haalele oe i ka papa o ka mea no ia
nana e hoolana; ina e haalele oe i ka papa, alaila aole oe e ike ia'u."
A pau ka laua kamailio ana no keia mau olelo, pule aku la o Halaaniani i
ko laua akua ma ka inoa o kona kaikuahine e like me ka Malio kauoha mua.
Pule aku la o Halaaniani a hiki i ka hapalua o ka manawa; ku ana ua
nalu, hoomau aku la oia i ka pule a hiki i ka Amama ana. Ku hou ana ua
nalu, o ka lua ia, aole i upuupu iho, opuu ana kahi nalu.
Ia wa kahea mai o Halaaniani i kona hoa, "Pae kaua."
Ia manawa, hoomoe koke o Laieikawai i ka papa, o ka pae aku la no ia, ma
ke kokua aku o Halaaniani.
I kela manawa, aia no o Laieikawai iloko o ka halehale poipu o ka nalu,
a i ka haki maikai ana o ka nalu, i alawa ae ka hana o Laieikawai, aole
o Halaaniani me ia. I alawa hou aku o Laieikawai, e kau mai ana o
Halaaniani ma ka pea o ka nalu, ma kona akamai nui. Ia manawa ka hoomaka
ana o Laieikawai e haawi ia ia iho ia Halaaniani.
Hoi aku la laua mai ko laua heenalu ana, me ka ike mai no o Waka i ko
laua hee aku, ua kuhi nae o Kekalukaluokewa ko Laieikawai hoa hee nalu.
A o Malio, ke kaikuahine o Halaaniani, ua ikeia ma kona kuamoo moolelo,
he hiki ia ia ke hana i na hana mana he nui, ma ka Mokuna XXII a me ka
Mokuna XXIII e ike ai kakou i ka nui o kana mau hana mana.
MOKUNA XXII
I kela manawa a Laieikawai me Halaaniani e heenalu ana mai ka moana mai,
ua uhiia ko Waka mana e ka mana nui o Malio, a nolaila, ua ike ole o
Waka i na mea a pau e hanaia ana o kana moopuna.
I kela manawa, i ke kokoke ana aku o Laieikawai ma e pae i ka honua, oia
ka manawa a Waka i hoouna mai ai i na manu maloko o ka noe, a i ka mao
ana ae, o na papa heenalu wale no ke waiho ana, aia aku la o Laieikawai
me Halaaniani iuka o Paliuli ma ko Laieikawai hale, malaila o Halaaniani
i lawe ai ia Laieikawai i wahine hoao nana.
Ia la a po, mai ka po a ao, a awakea, he mea haohao loa ia Waka no kana
moopuna, no ka mea, ua olelo mua aku oia i kana moopuna mamua o kona
hoouna ana aku e launa me Kekalukaluokewa. Eia ke kauoha:
"Iho oe i keia la, a hui oe me Kekalukaluokewa, hoi mai olua a uka nei,
a laa ko kino, alaila, kii ae oe ia'u, na'u no e malama i kou pau no ka
hoohaumia ana ia oe." E like me ka mea mau o na kaikamahine punahele.
A no keia haohao o Waka, ma ke awakea o ka lua o ka la o ko Laieikawai
la hui me Halaaniani, hele aku la ke kupunawahine e ike i ka pono o kana
moopuna.
I ke kupunawahine i hiki aku ai; aia nae ua pauhia laua e ka hiamoe nui,
me he mea la ua lilo ka po i manawa makaala na laua e like me ka mea mau
i na mea hou.
Ia manawa, iloko o ka wa hiamoe o Laieikawai, i nana iho ka hana o ke
kupunawahine, he kane e keia a ka moopuna e moe pu ana, ka mea a ke
kupunawahine i ae ole ai.
A no keia mea, hoala ae la o Waka i ka moopuna, a ala ae la, ninau iho
la ke kupunawahine, "Owai keia?"
Olelo ae la ka moopuna, "O Kekalukaluokewa no hoi."
I mai la ke kupunawahine me ka inaina, "Aole keia o Kekalukaluokewa, o
Halaaniani keia o ke kaikunane o Malio. Nolaila, ke hai aku nei wau i
kuu manao paa ia oe, aole wau e ike hou i kou maka e kuu moopuna ma keia
hope aku a hiki i kuu la make, no ka mea, ua pale oe i ka'u mau olelo,
kainoa wau e ahai nei ia oe ma kahi nalo, e nana mai ana oe ia'u,
nolaila, e noho oe me ko kane mamuli o ko wahine maikai, o ko mana, aole
ia me oe, he nani ia ua imi aku la no i ke kane, hana pono iho na lima,
i kau kane na pono a me kou hanohano."
Mahope iho o keia manawa, hoomakaukau ae la o Waka e hana i hale hou i
like me ka hale i hanaia no Laieikawai. A ma ka mana o Waka, ua
hikiwawe, ua paa ka hale.
A makaukau ka hale, iho aku la o Waka e halawai kino me Kekalukaluokewa,
no ka mea, ua mokumokuahua kona manawa i ke aloha ia Kekalukaluokewa.
A hiki o Waka ma kahi o Kekalukaluokewa, hopu aku la ma na wawae me ka
naau kaumaha, a olelo aku la, "He nui kuu kaumaha, a me kuu aloha ia oe
e ke Alii, no ka mea, ua upu aku wau i ka'u moopuna o oe ke kane e ola
ai keia mau iwi, kainoa he pono ka'u moopuna, aole ka, i ike mai nei ka
hana i ka'u moopuna, e moe mai ana me Halaaniani ka mea a ko'u naau i
makemake ole ai. Nolaila, i hele mai nei au e noi aku ia oe, e haawi mai
oe i waa no'u, a me na kanaka pu mai, e kii wau i ka hanai a
Kapukaihaoa, ia Laielohelohe, ua like no a like laua me Laieikawai, no
ka mea, ua hanau mahoeia laua."
A no keia mea, haawi ae la o Kekalukaluokewa hookahi kaulua, me na
kanaka pu no, a me na lako a pau.
Mamua o ko Waka kii ana ia Laielohelohe, kauoha iho la oia ia
Kekalukaluokewa, "Ke holo nei wau ekolu anahulu me na po keu ekolu,
alaila, hiki mai wau. E nana nae oe, a i ku ka punohu i ka moana,
alaila, manao ae oe ua hoi mai wau me ko wahine, alaila, hoomalu oe ia
oe a hiki i ko olua la e hoao ai."
Ma ka manao paa o Waka, ua holo mai la oia a hiki i Oahu nei, ma
Honouliuli kau na waa, nana aku la no o Waka, e pio mai ana no ke
anuenue iuka o Wahiawa.
Lalau iho la oia he wahi puaa, i mea alana aku imua o Kapukaihaoa, ke
kahuna nana i malama ia Laielohelohe, a pii aku la.
Pii aku la o Waka a hiki i Kukaniloko, hookokoke aku la oia ma kahi i
hunaia'i o Laielohelohe, hahau aku la i ka puaa imua o ke kahuna me ka
pule ana, a Amama ae la. Kuu aku la i ka puaa imua o ke kahuna.
Ninau mai la ke kahuna, "Heaha ka hana a ka puaa imua o'u? A heaha ka'u
e hana aku ai ia oe?"
I aku o Waka, "Ua hewa ka'u hanai, ua pono ole, ua upu aku wau o ke Alii
o Kauai ke kane, aka, aole nae i hoolohe i ka'u olelo, ua lilo aku ia
Halaaniani; nolaila, i kii mai nei wau i kau hanai i wahine na
Kekalukaluokewa, ke Alii o Kauai, i ku kaua i ka moku, ola na iwi o ko
kaua mau la elemakule a hiki i ka make. A loaa ia kaua kela Alii,
alaila, ku ka makaia o ka'u hanai, i ike ai ia ua hewa kana hana ana."
Olelo mai o Kapukaihaoa, "Ua pono ka puaa, nolaila, ke hookuu aku nei
wau i ka'u hanai nau e malama, a loaa ia oe ka pomaikai, a kui mai i o'u
nei ka lono ua waiwai oe, alaila, imi aku wau."
Ia manawa, komo aku la o Kapukaihaoa me Waka ma kahi kapu, kahi hoi i
hunaia'i o Laielohelohe, hoonohoia iho la o Waka, a komo aku la ke
kahuna ma kahi i hunaia'i. A laweia mai la a mua o Waka, ia manawa,
kulou aku la o Waka imua o Laielohelohe, a hoomaikai aku la.
I ka la i laweia'i o Laielohelohe a kau iluna o na waa, ia manawa, lawe
ae la ke kahuna i ka piko o kana hanai a lei iho la ma kona ai. Aka,
aole i kaumaha kona manao no Laielohelohe, no ka mea, ua manao no ke
kahuna he pomaikai e ili mai ana maluna ona.
I ka manawa i laweia'i o Laielohelohe, aole kekahi o na kanaka hoewaa i
ike aku ia ia a hiki wale i Hawaii.
Noho mai la o Kekalukaluokewa me ke kali iloko ka manawa i kauohaia.
I kekahi la ma ke kakahiaka, iloko o ko ke Alii manawa i ala mai ai mai
ka hiamoe mai, ike ae la oia i ka hoailona a Waka i kauoha ai. No ka
mea, aia ka punohu i ka moana.
Hoomakaukau ae la o Kekalukaluokewa ia ia iho no ka hiki aku o
Laielohelohe, me ka manao e ike mua ana laua i ka la e puka aku ai, aole
ka!
Ma ka auina la, ike maopopoia aku la na waa, akoakoa ae la na kanaka a
pau ma ke awa pae waa e ike i ke Alii, i ka manao e puka aku ana a
halawai me ke kane.
I ka hookokoke ana aku o na waa ma ke awa, ia manawa ka uhi ana mai o ke
ohu, a me ka noe mai Paliuli mai.
Ia manawa, kailiia'ku la o Laielohelohe me Waka maloko o ka ohu, maluna
o na manu a hiki i Paliuli, a hoonoho ia Laielohelohe ma ka hale i
hoomakaukauia nona, malaila oia i noho ai a loaa hou ia Halaaniani.
Ekolu mau la o Waka ma Paliuli, mai ka hoi ana mai Oahu aku nei. Iho mai
la oia e halawai me Kekalukaluokewa, no ka hoao o na'lii.
Ia Waka i hiki aku ai ma ko Kekalukaluokewa wahi, olelo aku la, "Ua hiki
mai ko wahine, nolaila, e hoomakaukau oe i kanaha la, e kuahaua aku i na
mea a pau, e akoakoa mai ma ko olua wahi e hui ai, e hana i papai kilu,
malaila e hoohilahila aku ai ia Laieikawai, i ike ai oia i ka ino o kana
hana."
Ia ka manawa nae i lawe aku ai o Waka i ka mana maluna o Laieikawai,
alaila, kukakuka ae la na kaikuahine o Aiwohikupua i ka mea e pono ai ko
lakou noho ana; a hooholo ae la ua mau kaikamahine nei i ka lakou olelo
e pane aku ai ia Laieikawai.
Hele aku la o Kahalaomapuana a hai aku la imua o Laieikawai, me ka i
aku, "Ua kukakuka makou, kou mau kiai kino i ka manawa e pono ana ko
olua noho ana me ko kupunawahine, a ua lawe aku nei kela i ka
hoopomaikaiia mai a oe aku. Nolaila, e like me ko kakou hoohiki ana
mamua, "No kekahi o kakou ka pilikia, malaila pu kakou a pau." Nolaila,
ua loaa iho nei ia oe ka pilikia, no kakou pu ia pilikia. Nolaila, aole
makou e haalele ia oe, aole hoi oe e haalele ia makou a hiki i ko kakou
make ana, oia ka makou olelo i hooholo mai nei."
A lohe o Laieikawai i keia mau olelo, haule iho la na kulu waimaka no ke
aloha i kona mau hoa kuka, me ka i aku, "Kuhi au e haalele ana oukou
ia'u i ka laweia'na o ka pomaikai mai o kakou aku, aole ka! a heaha la
hoi, a i loaa ka pomaikai ia'u ma keia hope aku, alaila, e hoolilo no
wau ia oukou a pau i mau mea nui maluna o'u."
Noho iho la o Halaaniani me Laieikawai, he kane, he wahine; a o na
kaikuahine no o Aiwohikupua kona mau kanaka lawelawe.
I ka aha malama paha o ko laua noho hoao ana, ma kekahi a awakea, puka
ae la o Halaaniani mai loko ae o ka hale, i hele aku iwaho, ia manawa,
ike aku la oia ia Laielohelohe e puka ae ana mai loko ae o kona hale
kapu. Ia manawa, hiki hou ke kuko i loko o Halaaniani.
Hoi aku la oia me ka manao ino no kela kaikamahine, me ka manao e kii e
hoohaumia.
Ia la no, ia laua e noho pono ana me Laieikawai, ia manawa, manao ae la
o Halaaniani e kii e hoohaumia ia Laielohelohe, nolaila imi iho la o
Halaaniani i hewa no Laieikawai, i mea hoi e kaawale ai laua, alaila,
kii aku i kana mea e manao nei.
I ka po iho, olelo hoowalewale aku la o Halaaniani ia Laieikawai, me ka
i aku, "Ia kaua e noho nei iuka nei mai ko kaua noho ana iuka nei a hiki
i keia manawa, aole he pau o ko'u lealea i ka heenalu, aia awakea, kau
mai ia'u ka lealea, pela i na la a pau, nolaila, ke manao nei au apopo
kaua iho i kai o Keaau i ka heenalu a hoi mai no hoi."
"Ae," wahi a ka wahine.
Ia kakahiaka ana ae, hele aku la o Laieikawai imua o kona mau hoa kuka,
na kaikuahine hoi o Aiwohikupua, hai aku la i ko laua manao me ke kane i
kuka ai ia po, a he mea maikai no ia i kona mau hoa kuka.
I aku nae o Laieikawai i ua mau hoa la, "Ke iho nei maua i kai ma ka
makemake o ke kane a kakou, i kali ae oukou a i anahulu maua, mai
hoohuoi oukou, aole no i pau ka lealea heenalu o ka kakou kane, aka hoi,
i hala ke anahulu me ka po keu, alaila ua pono ole maua, alaila, huki ae
oukou ia'u."
A hala aku la laua, a hiki i kahi e kokoke aku ana i Keaau, ia manawa,
hoomaka o Halaaniani e hana i ke kalohe ia Laieikawai, me ka olelo aku,
"E iho mua aku oe o kaua, a hiki i kai e pii ae au e ike i ko kaikoeke
(Malio) a hoi mai wau. A ina i kali oe ia'u a i po keia la, a ao ka po,
a i po hou ua la, alaila, manao ae oe ua make wau, alaila, moe hou aku
oe i kane hou."
A no keia olelo a kana kane, aua aku ka wahine, a i ole, e pii pu no
laua, a no ka pakela loa o Halaaniani i ke akamai i ka hoopuka i na
olelo pahee, ua puni kana wahine maikai ia ia.
Hala aku la o Halaaniani, iho aku la no hoi o Laieikawai a hiki i Keaau,
ma kahi kaawale ae i pili ole aku ia Kekalukaluokewa, noho iho la oia
malaila; a po ia la, aole i hoi mai kana kane, mai ia po a ao, aole i
hoi mai. Kali hou aku la ia la a po, pale ka pono, alaila, manao ae la o
Laieikawai ua make kana kane, alaila, ia manawa, hoomaka aku la ia i ka
uwe paiauma no kana kane.
MOKUNA XXIII
He mea kaumaha loa ia Laieikawai no ka make ana o kana kane, nolaila i
kanikau ai oia hookahi anahulu me elua mau la keu (umikumamalua la), no
ke aloha ia ia.
Iloko o keia mau la kanikau o Laieikawai, he mea haohao loa ia i kona
mau hoa kuka, no ka mea, ua kauoha mua o Laieikawai mamua o ko laua iho
ana i kai o Keaau.
"He umikumamakahi la e kali ai" kona mau hoa ia ia, a i "hoi ole aku" i
na la i kauohaia e like me ka kakou kamailio ana ae nei ma ka Mokuna
XXII, alaila, maopopo ua pono ole.
A no ka hala ana o ka manawa a Laieikawai i kauoha ai i kona mau hoa,
nolaila, ala ae la na kaikuahine o Aiwohikupua i ke kakahiaka nui o ka
umikumamalua o ka la iho aku la e ike i ka pono o ko lakou hoa.
A hiki lakou ma Keaau, ia lakou e kokoke aku ana e hiki, ike mua mai la
o Laieikawai i kona mau hoa, paiauma mai la me ka uwe.
Aka, he mea haohao nae ia i kona mau hoa ka uwe ana, a ua akaka kana
kauoha "ua pono ole, laua." Ma ka uwe ana a Laieikawai, a me na
helehelena o ka poina; no ka mea, aia o Laieikawai e kukuli ana i ka
honua, a o kekahi limu, ua pea ae la ma ke kua, a o kekahi lima, aia ma
ka lae, a uwe helu aku la oia penei:
O oukou ia--e, auwe!
Eia wau la,
Ua haalulu kuu manawa,
Ua nei nakolo i ke aloha,
I ka hele o ke kane he hoa pili--e!
Ua hala--e.
Ua hala kuu lehua ala Kookoolau,
I ka nae kolopua,
Ulili nae o olopua,
Haihai pua o kuu manawa--e.
Ei--e.
Eia wau la ua haiki,
Ua kupu lia halia i ka mana--o--e,
Ke hoopaele mai nei i kuu manawa,
I ke aloha--la,
Auwe kuu ka--ne.
A lohe kona mau hoa i keia uwe a Laieikawai, uwe like ae la lakou a
pau.
A pau ka lakou pihe uwe, olelo mai la o Kahalaomapuana, "He mea
kupanaha, ia kakou e uwe nei, o ka hamama wale iho no ka ko'u waha, aole
a kahe mai o ka waimaka, o ke kaea pu wale ae la no ia, me he mea la i
pania mai ka waimaka."
I mai la na kaikuaana, "Heaha la?"
I aku la o Kahalaomapuana, "Me he mea la aole i poino ka kakou kane."
Olelo mai la o Laieikawai, "Ua make, no ka mea, ia maua no i iho mai ai
a mauka ae nei la, o ka hiki mai no hoi ia i kai nei, olelo mai no kela
ia'u, 'e iho e oe mamua, e pii ae au e ike i ko kaikoeke, e kali nae oe
ia'u a i po keia la, a ao ka po, a po hou ua la, alaila, ua make au,'
pela kana kauoha ia'u. Kali iho nei wau a hala kona manawa i kauoha ai,
manao ae nei au ua make, oia wau i noho iho nei a hiki wale mai nei
oukou la e uwe aku ana wau."
I mai la o Kahalaomapuana, "Aole i make, nanaia aku i keia la, ua oki ka
uwe."
A no keia olelo a Kahalaomapuana, kakali aku la lakou a hala na la eha,
aole lakou i ike i ke ko o ka Kahalaomapuana mea i olelo ai. Nolaila,
hoomau hou aku la o Laieikawai i ka uwe i ke ahiahi o ke kolu o ka la a
po, mai ia po a wanaao, akahi no a loaa ia ia ka hiamoe.
Ia Laieikawai i hoomaka iho ai e hookau hiamoe, ku ana no o Halaaniani
me ka wahine hou, a hikilele ae la o Laieikawai, he moeuhane ka.
Ia manawa no, ua loaa ia Mailehaiwale he moeuhane, ala ae la oia a
kamailio aku la ia Mailelaulii a me Mailekaluhea i keia moe.
E kamailio ana no lakou no kela moe, ia manawa, puoho mai la o
Laieikawai, a hai mai la i kana moe.
I aku la o Mailelaulii, "O ka makou no hoi ia e kamailio nei, he moe no
Mailehaiwale."
E hahai ana no lakou i na moeuhane, puoho mai la o Kahalaomapuana mai ka
hiamoe mai, a ninau mai i ka lakou mea e kamailio ana.
Hai mai la o Mailehaiwale i ka moe i loaa ia ia, "I uka no i Paliuli,
hele ae la no o Halaaniani a lawe ae ana no ia oe, (Kahalaomapuana,) a
hele aku nei no olua ma kahi e aku, ku aku nei ko'u uhane nana ia olua,
hikilele wale ae nei no hoi au."
Hai ae la no hoi o Laieikawai i kana moe, i mai la o Kahalaomapuana,
"Aole i make o Halaaniani, kali aku kakou, mai uwe, hoopau waimaka."
A no keia mea, hooki loa ae la o Laieikawai i kana uwe ana, hoi aku la
lakou iuka o Paliuli.
(Ma keia wahi, e kamailio kakou no Halaaniani, a maanei kakou e ike ai i
kona kalohe launa ole.)
Ma kela olelo a Halaaniani ia Laieikawai e pii e halawai me Malio. Ia
laua i hookaawale ai mahope iho o ka Halaaniani kauoha ana ia ia.
Pii aku la oia a halawai pu me Malio, ninau mai la kona kaikuahine,
"Heaha kau o uka nei?"
I aku la o Halaaniani, "I pii hou mai nei wau ia oe, e hooko mai oe i
ko'u makemake, no ka mea, ua ike hou au he kaikamahine maikai i like
kona helehelena me ko Laieikawai.
"Ma ke awakea o nehinei, ia'u i puka ae ai iwaho mai ko maua hale ae.
Ike aku la wau i keia kaikamahine opiopio i maikai kona mau helehelena;
nolaila, ua pauhia mai wau e ka makemake nui.
"A no ko'u manao o oe no ka mea nana e hoopomaikai nei ia'u ma na mea
a'u e makemake ai, nolaila wau i hiki hou mai nei."
I aku o Malio i kona kaikunane, "O Laielohelohe na, o kekahi moopuna a
Waka, ua hoopalauia na Kakalukaluokewa, a wahine haoa. Nolaila, a hele
oe e makai i ka hale o ua kaikamahine la me ko ike oleia mai, i eha la
au e makai aku ai, a ike oe i kana hana mau, alaila, hoi mai oe a hai
mai ia'u, alaila, na'u e hoouna aku ia oe e hoowalewale i ua kaikamahine
la. Aole e loaa ia'u ma kuu mana, no ka mea, elua laua."
A no keia olelo a Malio, hele aku la o Halaaniani e hoohalua mau mawaho
o ko Laielohelohe hale me kona ike oleia mai, kokoke alua anahulu kona
hookalua ana, alaila, ike oia i ka Laielohelohe hana, he kui lehua.
Hoomau pinepine aku la oia a nui na la, aia no oia e hoomau ana i kana
hana he kui lehua.
Hoi aku la o Halaaniani e halawai me ke kaikuahine e like me kana
kauoha, a hai aku la i na mea ana i ike ai no Laielohelohe.
A lohe o Malio i keia mau mea, alaila, hai aku la oia i na mea hiki ke
hanaia aku no Laielohelohe e kona kaikunane, me ka i aku ia Halaaniani,
"E hoi oe a ma ka waenakonu o ka po, alaila, pii mai oe i o'u nei, i
hele aku ai kaua ma kahi o Laielohelohe."
Hoi aku la o Halaaniani, a kokoke i ka manawa i kauo haia nona, alaila,
ala mai la oia a halawai me kona kaikuahine. Lalau ae la kona kaikuahine
i ka pu la-i, a hele aku la me kona kaikunane, a kokoke aku la laua ma
kahi a Laielohelohe e kui lehua mau ai.
Ia manawa, olelo aku la o Malio ia Halaaniani, "E pii oe maluna o kekahi
laau, ma kahi ou e ike aku ana ia Laielohelohe, a malaila oe e noho ai.
E hoolohe mai oe i ke kani aku a kuu pu la-i, elima a'u puhi ana, ina ua
ike oe e a-u ana kona maka i kahi i kani aku ai ka pu la-i, alaila ka
hoi loaa ia kaua, aka hoi, i aluli ole ae kona mau maka i kuu hookani
aku, alaila, aole e loaa ia kaua i keia la."
Ia laua no e kamailio ana no keia mau mea, uina mai ana kahi a ua o
Laielohelohe e kui lehua ai, i nana aku ka hana o laua, o Laielohelohe e
haihai lehua ana.
Ia manawa, pii ae la o Halaaniani ma kekahi kumu laau a nana aku la. Ia
ianei maluna o ka laau, kani ana ka pu la-i a Malio, kani hou aku la o
ka lua ia, pela a hiki i ka lima o ke kani ana o ka pu la-i, aole o
Halaaniani i ike iki ua huli ae ka maka a hoolohe i keia mea kani.
Kali mai la o Malio o ka hoi aku o Halaaniani e hai aku i kana mea i ike
ai, aole nae i hoi aku, nolaila, hoomau hou aku la o Malio i ke puhi i
ka pu la-i elima hookani ana, aole no i ike iki o Halaaniani i ka nana o
Laielohelohe i keia mea, a hoi wale no.
Hoi aku la o Halaaniani a kamailio aku i kona kaikuahine, i mai la kona
kaikuahine, "Loaa ole ae la ia kaua i ka pu la-i, i kuu hano aku ia
loaa?"
Hoi aku la laua ma ko laua wahi, a ma kekahi kakahiaka ae, hiki hou no
laua i kahi mua a laua i hoohalua ai.
Ia laua nei a hiki iho, hiki ana no o Laielohelohe ma kona wahi mau.
Mamua nae o ko laua hiki ana aku, ua hai mua aku o Malio i kana olelo i
kona kaikunane penei:
"E haku oe i lehua, e huihui a lilo i mea hookahi, aia lohe oe i kuu
hookani aku i ka hano, oia kou wa e hookuu iho ai i kela popo lehua
iluna pono ona, malia o hoohuoi kela ia mea."
Pii ae la o Halaaniani iluna o kekahi laau ma kahi kupono ia
Laielohelohe. Ia wa no, kani aku la ka hano a Malio, ia wa no hoi ko
Halaaniani hoolei ana iho i ka popo lehua mai luna iho o ka laau, a
haule pololei iho la ma ke alo ponoi o Laielohelohe. Ia manawa, alawa
pono ae la na maka o Laielohelohe iluna, me ka olelo ae, "Ina he kane oe
ka mea nana keia makana, a me keia hano e kani nei, alaila, na'u oe, ina
he wahine oe, alaila i aikane oe na'u."
A lohe o Halaaniani i keia olelo, he mea manawa ole ia noho ana ilalo e
hui me kona kaikuahine.
Ninau mai o Malio, hai aku la oia i kana mea i ike ai no Laielohelohe.
I aku o Malio ia Halaaniani, "E hoi kaua a kakahiaka hiki hou mai kaua
ianei, ia manawa e lohe maopopo aku ai kaua i kona manao."
Hoi aku la laua, a ma kekahi kakahiaka ana ae, pii hou aku la, Ia laua i
hiki aku ai a noho iho, hiki mai la o Laielohelohe ma kona wahi mau e
kui lehua ai.
Ia manawa, hookani aku la o Malio i ka hano ia Laielohelohe e hoomaka
aku ana e ako lehua, aole nae e hiki, no ka mea, ua lilo loa o
Laielohelohe i ka hoolohe i ka mea kani.
Ekolu hookani ana a Malio i ka hano.
Ia manawa no, pane mai o Laielohelohe, "Ina he wahine oe ka mea nana
keia hano, alaila, e honi no kaua."
A no keia olelo a Laielohelohe, hoopuka aku la o Malio imua o
Laielohelohe, a ike mai la kela ia ianei, a he mea malihini hoi ia i ko
Laielohelohe mau maka.
Ia wa, hoomaka mai la kela e hooko e like me kana olelo mua ma ka honi
ana o laua.
A no ka hahai ana mai o Laielohelohe e honi me Malio, i aku o Malio,
"Alia kaua e honi, me kuu kaikunane mua oe e honi aku ai, a pau ko olua
manawa, alaila, honi aku kaua."
I mai o Laielohelohe, "E hoi oe a kou kaikunane, mai hoike mai ia ia
imua o'u, e hoi olua ma ko olua wahi, mai hele hou mai. No ka mea, o oe
wale no ka'u mea i ae aku e haawi i ko'u aloha nou ma ko kaua honi ana,
aole au i ae me kekahi mea e ae. Ina e hooko au i kau noi, alaila, ua
kue wau i ka olelo a ko'u mea nana e malama maikai nei."
A lohe o Malio i keia olelo, hoi aku la a hai i kona kaikunane, me ka i
aku, "Ua nele ae nei kaua i keia la; aka, e hoao wau ma kuu mana, i ko
ai kou makemake."
Hoi aku la laua a hiki i ka hale, ia manawa, kena ae la oia ia
Halaaniani e hele e makai aku ia Laieikawai.
Ia Halaaniani i hiki ai ma Keaau, mamuli o ke kauoha a kona kaikuahine,
aole oia i ike a i lohe hoi no Laieikawai.
MOKUNA XXIV
Ia manawa nae ana i hiki aku ai, lohe iho la o Halaaniani, he la nui no
Kekalukaluokewa, he la hookahakaha, no ka hoao o Laielohelohe me ua
Kekalukaluokewa nei. A maopopo iho la ia Halaaniani ka la hookahakaha o
na'lii, hoi aku la oia a hai aku i kona kaikuahine no keia mea.
Ia Malio i lohe ai, olelo ae la oia i kona kaikunane, "A hiki i ka la
hookahakaha o Kekalukaluokewa me Laielohelohe, oia ka la e lilo ai o
Laielohelohe ia oe."
A he mea mau hoi i na kaikuahine o Aiwohikupua ka iho i kai o Keaau e
hoohalua ai no ka lakou kane, no ka make a make ole paha.
I ua mau kaikuahine nei o Aiwohikupua e iho ana i Keaau, lohe lakou he
la nui no Kekalukaluokewa me Laielohelohe.
I ke kokoke ana aku i ua la nui nei, iho aku la o Waka mai Paliuli aku e
halawai me Kekalukaluokewa a olelo aku la o Waka ia Kekaluka luokewa:
"Apopo, i ka puka ana o ka la, e kuahaua oe i na kanaka a pau, a me kou
alo alii e hele aku ma kahi au i hoomakaukau ai no ka hookahakaha,
malaila e akoakoa ai na mea a pau. Ia manawa e hele aku oe e hoike mua
ia oe, a kokoke aku i ke awakea, alaila, e hoi oe i kou hale; aia a hiki
aku mahope iho o ka auina la, ia manawa, e hoouhi aku wau i ka noe
maluna o ka aina, a maluna hoi o kahi e akoakoa ai na kanaka.
"Aia a hoomaka mai ke poi ana o ka noe ma ka aina, alaila, e kali oe ia
wa, a lohe oe i ka leo ikuwa a na manu a haalele wale; kali hou aku oe
ia wa, a lohe hou oe i ka leo ikuwa hou o na manu a haalele wale.
"A mahope oia manawa, e hoopau aku no wau i ka noe maluna o ka aina.
Alaila, e nana oe ia uka o Paliuli, i pii ka ohu a uhi iluna o na
kuahiwi, ia manawa e uhi hou ana ka noe e like me mamua.
"E kali oe ia manawa, ina e lohe oe i ke keu a ka Alae, a me ka leo o ka
Ewaewaiki e hoonene ana. Ia manawa, e puka oe mai ka hale nei aku, a ku
mawaho o ke anaina.
"Hoolohe oe a e kupinai ana ka leo o na manu Oo a haalele, alaila, ua
makaukau wau e hoouna mai ia Laielohelohe.
"Aia kupinai mai ka leo o na Iiwipolena, alaila, aia ko wahine ma ke
kihi hema o ka aha. A ma ia hope koke iho oia manawa, e lohe auanei oe i
ka leo o na Kahuli e ikuwa ana, ia manawa e hui ai olua ma ke kaawale.
"Ia olua e hui ana, hookahi hekili e kui ia manawa, nakolo ka honua,
haalulu ka aha a pau. Ia manawa, e hoouna aku wau ia oula maluna o na
manu, a mao ae ka ohu a me ka noe, aia olua e kau aku ana iluna o na
manu me ko olua nani nui. Ia manawa e ku ai ka makaia o Laieikawai, i
ike ai oia i kona hilahila a holo aku me he pio kauwa la."
A pau keia mau mea, hoi aku la o Waka iuka o Paliuli.
Mamua iho nei, ua oleloia ua hiki aku o Halaaniani i Keaau, e ike i ka
pono o kana wahine (Laieikawai), a ua oleloia no hoi, ua lohe oia he la
hookahakaha no Kekalukaluokewa me Laielohelohe.
I kela la a Waka i hiki ai i Keaau e halawai me Kekalukaluokewa, e like
me ka kakou ike ana maluna ae.
Oia no ka la a Malio i olelo aku ai ia Halaaniani e hoomakaukau no ka
iho e ike i ka la hookahakaha o Laielohelohe ma; me ka i aku nae o Malio
i kona kaikunane, "Apopo, i ka la hookahakaha o Laielohelohe me
Kekalukaluokewa, ia manawa e lilo ai o Laielohelohe ia oe, no laua
auanei ka hekili ekui, a mao ae ka ohu a me ka noe, alaila, e ike auanei
ka aha a pau, o oe a me Laielohelohe ke kau pu mai iluna o ka eheu o na
manu."
I ke kakahiaka nui o kekahi la ae, oia hoi ka la hookahakaha o ua mau
Alii nei, kiiia aku la o Kihanuilulumoku, a hele mai la imua o na
kaikuahine o Aiwohikupua kona mau kahu nana e malama.
A hiki mai la ua moo nui nei, olelo aku la o Kahalaomapuana, "I kiiia
aku nei oe e lawe ae oe ia makou i kai o Keaau, e nana makou i ka la
hookahakaha o Kekalukaluokewa, aia a hiki i ka auina la a mahope iho oia
manawa e kii mai oe a iho aku kakou."
Hoi aku la o Kihanuilulumoku, a hiki i ka manawa i kauohaia'i, a hele
mai la.
I ua moo nei i hoomaka ai e hele mai imua o kona mau Haku, aia hoi, ua
uhi paaia ka aina i ka noe mai uka o Paliuli a puni ka aina; aka, aole i
wikiwiki o Kihanuilulumoku i ka lawe i kona mau Haku, no ka mea, ua
maopopo no ia Kihanuilulumoku ka manawa e hui ai na'lii.
A ike o Kekalukaluokewa i keia noe i uhi mua mai maluna o ka aina,
alaila, hoomanao ae la ia i ke kauoha a Waka.
Kakali hou aku la no oia i na hoailona i koe. Mahope iho oia manawa,
lohe ae la kela i ka leo o ka Ewaewaiki a me ke Kahuli, ia manawa, puka
aku la o Kekalukaluokewa mai kona hale aku a ku mawaho o ka aha, ma kahi
kaawale.
I kela manawa, oia ka manawa a Kihanuilulumoku i kuu aku ai i kona alelo
i waho i noho iho ai o Laieikawai me na kaikuahine o Aiwohikupua.
A i ke kui ana o ka leo o ka hekili, uhi ka ohu a me ka noe, a i ka mao
ana ae, i nana aku ka hana o ka aha, aia o Laielohelohe me Halaaniani e
kau mai ana iluna o na manu.
Ia manawa no hoi, ikeia mai la o Laieikawai me na kaikuahine o
Aiwohikupua e kau mai ana iluna o ke alelo o Kihanuilulumoku ka moo nui
o Paliuli.
Ia lakou i hiki ai i kela manawa hookahi me na mea nona ka la
hookahakaha; aia hoi ua ike aku la o Laieikawai ia Halaaniani aole i
make, alaila, hoomanao ae la oia i ka olelo wanana a Kahalaomapuana.
I kela manawa a Kekalukaluokewa i ike aku ai e kau mai ana o Halaaniani
me Laielohelohe iluna o na manu, alaila, manao ae la o Kekalukaluokewa i
kona nele ia Laielohelohe.
Ia manawa, pii aku la o Kekalukaluokewa iuka o Paliuli, e hai aku i keia
mea ia Waka.
A hai aku la o Kakalukaluokewa ia Waka i keia mau mea, "Ua lilo o
Laielohelohe ia Halaaniani, aia oia ke kau pu la me Halaaniani i keia
manawa."
I mai la o Waka, "Aole e lilo ia ia, aka, e iho aku kaua a kokoke aku
wau i ka aha, ina ua haawi aku oia i kona ihu e honi aku ia Halaaniani,
ka mea a'u i kauoha aku ai aole e lilo i ka mea e ae, a ia oe wale no e
laa'i ka ihu o kuu moopuna, a laa pu no hoi me konakino, alaila, ua nele
kaua i ka wahine ole, alaila, e lawe aku oe ia'u i ka lua me ko minamina
ole. Aka hoi, ua hoolohe aku la ia i ka'u kauoha, aole e lilo i kakahi
mea e ae, aole no hoi e lilo ka leo ma kona pane ole aku ia Halaaniani,
alaila, ua wahine no oe, ua hoolohe no kuu moopuna i ka'u olelo."
Ia laua i kokoke e hiki aku, hoouna aku la o Waka i ka noe a me ka ohu
maluna o ka aha, a ike ole kekahi i kekahi.
Ia manawa i hoouna aku ai o Waka ia Kekalukaluokewa maluna o na manu, a
i ka mao ana ae o ka noe, aia hoi e kau pu mai ana o Laielohelohe me
Kekalukaluokewa iluna o na manu, alaila, uwa ae la ke anaina kanaka a
puni ka ha, "Hoao na'lii e! hoao na'lii e!!"
A lohe o Waka i keia pihe uwa, alaila, hiki mai la o Waka imua o ka aha,
a ku mai la iwaenakonu o ke anaina, a hoopuka mai la i olelo hoohilahila
no Laieikawai.
A lohe o Laieikawai i keia leo hoohilahila a Waka ia ia, walania iho la
kona naau, a me na kaikuahine pu kekahi o Aiwohikupua, ia manawa, lawe
aku la ke alelo o Kihanuilulumoku ia lakou a noho iuka o Olaa, oia ka
hoomaka ana o Laieikawai e hoaaia i kona hilahila nui no ka olelo a
Waka, a hele pu no hoi me kona mau hoa.
I kela la, hoao ae la o Kekalukaluokewa me Laielohelohe, a hoi aku la
iuka o Paliuli a hiki i ko lakou hoi ana i Kauai. A lilo iho la a
Halaaniani i mea nele loa, aole ona kamailio i koe.
A ma ko ke Alii kane manaopaa, e hoi no i Kauai, lawe ae la oia i kana
wahine, a me ko laua kupunawahine i Kauai, o na kanaka pu me lakou.
A makaukau lakou e hoi, haalele lakou ia Keaau, hiki mua lakou i Oahu
nei, ma Honouliuli, a lawe ae la ia Kapukaihaoa me lakou i Kauai, a hiki
lakou i Kauai, ma Pihanakalani, a ili ae la ka hooponopono o na aina, a
me ke aupuni ia Kapukaihaoa, a hooliloia iho la o Waka oia ke kolu o ka
hooilina o ka noho alii.
(Ma keia wahi, e kamailio kakou no Laieikawai, a me kona loaa ana i ka
Makaula ia Hulumaniani.)
Ia Laieikawai ma ma Olaa, e noho ana no oia me kona nani, aka, o ka mana
noho iluna o ka eheu o na manu, oia ka mea i kaawale mai o Laieikawai
aku, koe no nae kekahi mau kahiko e ae, a me kekahi mau hoailona alii ia
ia, mamuli o ka mana i loaa i na kaikuahine o Aiwohikupua, mai a
Kihanuilulumoku ae.
MOKUNA XXV
Ia Laieikawai ma i hoi aku ai mai Keaau aku, mahope iho o kona
hoohilahila ana o Waka, a noho ma Olaa.
Ia manawa, kukakuka ae la na kaikuahine o Aiwohikupua i ka mea hiki ke
hooluolu aku i ka naau kaumaha o ke alii (Laieikawai) no kona hilahila i
ka olelo kumakaia a Waka.
Hele aku la lakou a hai aku la i ka lakou olelo hooholo i kuka ai imua o
Laieikawai me ka i aku:
"E ke Alii wahine o ka lai; ua kukakuka ae nei makou i mea e hoopau ai i
kou naau kaumaha no kou hoohilahilaia, aka, aole o oe wale kai kaumaha,
o kakou like no a pau, no ka mea, ua komo like kakou a pau no ia pilikia
hookahi.
"Nolaila, e ke Alii e, ke noi aku nei makou ia oe, e pono no e hoopauia
kou naau kaumaha, no ka mea, e hiki mai ana ia oe ka pomaikai ma keia
manawa aku.
"Ua hooholo ae nei makou i pomaikai like no kakou, ua ae ae nei ko kakou
kaikaina e kii aku ia Kaonohiokala i kane nau, he keiki Alii e noho la i
Kealohilani, ua hoonohoia ma ka pea kapu o kukulu o Tahiti, he kaikunane
no no kakou, ko Aiwohikupua mea nana i hoalii mai ia ia.
"Ina e ae oe e kiiia ko kakou kaikunane, alaila, e loaa ia kakou ka
hanohano nui i oi aku mamua o keia, a e lilo auanei oe i mea kapu ihiihi
loa, me ko launa ole mai ia makou, a oia ka makou i noonoo iho nei, a ae
oe, alaila, ku kou makaia, hilahila o Waka."
I mai la o Laieikawai, "Ua ae no wau e hoopau i ko'u kaumaha hilahila, a
hookahi a'u mea ae ole, o kuu lilo ana i wahine na ko kakou kaikunane;
no ka mea, ke olelo mai nei oukou, he Alii kapu kela, a ina paha e hoao
maua, pehea la wau e ike hou ai ia oukou, no ka mea, he Alii kapu kela,
a oia ka'u mea minamina loa, o ko kakou launa pu ana."
I aku la kona mau hoa, "Mai manao mai oe ia makou, e nana oe i ka olelo
hoohilahila a ko kupunawahine, aia ku kona makaia, alaila pono makou, no
ka mea, o oe no ka makou mea manao nui."
A no keia mea, hooholo ae la o Laieikawai i kona ae.
Ia manawa, hai mai la o Kahalaomapuana i kana olelo kauoha ia
Laieikawai, a me kona mau kaikuaana, "Ke kii nei au i ko kakou kaikunane
i kane na ke Alli, e pono ia oukou ke malama pono i ko kakou Haku, ma
kana wahi e hele ai, malaila oukou, na mea ana a pau e makemake ai, oia
ka oukou e hooko aku; aka, koe nae ka maluhia o kona kino a hiki mai
maua me ke kaikunane o kakou."
Mahope iho o keia mau mea, haalele iho la o Kahalaomapuana i kona mau
kaikuaana, a kau aku la maluna o ua moo nui nei (Kihanuilulumoku), a kii
aku la ia Kaonohiokala.
(Ma keia wahi, e waiho iki i ke kamailio ana no keia mea. E pono ia
kakou e kamailio no Laieikawai, a me kona loaa ana i ka Makaula nana i
ike mai Kauai mai, e like me ka mea i oleloia ma na Mokuna mua elua o
keia Kaao.)
Mahope iho o ko Kahalaomapuana haalele ana i kona mau kaikuaana, kupu ae
la iloko o Laieikawai ka manao makemake e kaapuni ia Hawaii.
A no keia manao o Laieikawai, hooko aku la kona mau hoa i ko ke Alii
makemake, a hele aku la e kaapuni ia Hawaii a puni.
Ma keia huakai kaapuni a ke Alii, ma Kau mua, ma Kona, a hiki lakou ma
Kaiopae i Kohala, ma ka aoao akau mai Kawaihae mai, aneane elima mile ka
loihi mai Kawaihae ae, malaila lakou i noho ai i kekahi mau la, no ka
mea, ua makemake iho la ke Alii wahine e hooluolu malaila.
Iloko o ko lakou mau la malaila, ike mai la ka Makaula i ka pio a keia
anuenue i kai, me he mea la i Kawaihae ponoi la. I uka nae o Ouli, ma
Waimea, kahi a ka Makaula i ike mai ai.
No ka mea, ua oleloia ma na Mokuna mua ae nei, ua hiki ka Makaula ma
Hilo, i Kaiwilahilahi; a ua loihi no na makahiki malaila o ke kali ana i
kana mea i imi ai.
Aka, no ka hiki ole i ua Makaula nei ke kali no kana mea i imi ai,
nolaila, hoopau ae la oia i kona manao kali a me ka imi aku no kana mea
i ukali mai ai mai Kauai mai.
Nolaila, haalele keia ia Hilo, a manao ae la oia e hoi loa i Kauai, a
hoi aku la. Iloko nae o ko ka Makaula hoi ana, aole oia i haalele i kana
mau mea i lawe mai ai mai Kauai mai (oia ka puaa, a me ka moa).
Ma keia hoi ana, a hiki ma Waimea, i Ouli, oia ka ka Makaula ike ana aku
i ka pio a ke anuenue i kai o Kawaihae.
A no ka maluhiluhi o ua Makaula nei, aole oia i wikiwiki mai e ike i ke
ano o ke anuenue, nolaila, hoomaha iho la oia malaila. A ma kekahi la
ae, aole oia i ike hou i kela hoailona.
Ma kekahi la ae, haalele ka Makaula ia wahi, oia la no hoi ka la a
Laieikawai ma i haalele ai ia kaiopae, hoi aku la a mauka o Kahuwa, ma
Moolau ko lakou wahi i noho ai.
I ka Makaula i hiki mai ai i Puuloa mai Waimea mai, ike aku la oia e pio
ana ke anuenue i Moolau, ia manawa, haupu iki ae la ka manao o ka
Makaula me ka nalu ana iloko ona iho, "O kuu mea no paha keia i imi mai
nei."
Hoomau mai la ka Makaula i kona hele ana a hiki iluna pono o
Palalahuakii, alaila, ike maopopo aku la oia i ke ano o ke anuenue, me
ka hoomaopopo iloko ona, a ike lea i kana mea e imi nei.
Ia manawa, pule aku la oia i kona akua, e hai mai i ke ano o kela
anuenue ana e ike nei; aka, aole i loaa i kona akua ka hookoia o kana
pule.
Haalele ka Makaula ia wahi, hiki aku la oia ma Waika a malaila oia i
noho ai, no ka mea, ua poeleele iho la.
Ma ke kakahiaka ana ae, aia hoi, e pio ana ke anuenue i kai o Kaiopae,
no ka mea, ua iho aku o Laieikawai ilaila.
Ia manawa, iho aku la ka Makaula a hiki i kahi ana e ike nei i ke
anuenue, a i ka hookokoke ana aku o ua Makaula nei, ike maopopo aku la
oia ia Laieikawai, e kono mau ana i ka lae kahakai. He mea e ka wahine
maikai, aia iluna pono o ua kaikamahine nei e pio ana ke anuenue.
Ia manawa, pule aku la ka Makaula i kona akua, e hoike mai ia ia i keia
wahine, o kana mea paha e imi nei, aole paha. Aka, aole i loaa ka hoike
ana ma ona la, nolaila, aole ka Makaula i waiho i kana mau mohai imua o
Laieikawai, hoi aku la ka Makaula a noho mauka o Waika.
I kekahi la ae, haalele ka Makaula ia wahi, hiki aku la keia ma
Lamaloloa, a noho iho la malaila. Ia manawa, komo pinepine ae la oia
iloko o ka Heiau i Pahauna, malaila oia i pule hoomau ai i kona akua. Ua
loihi na la mahope iho o ka noho ana o Laieikawai ma Moolau, haalele
lakou ia wahi.
Hele aku la lakou a noho ma Puakea, a no kahi heenalu malaila, noloila,
ia lakou malaila e makaikai ana i ka heenalu ana a na kamaaina, ua nanea
loa lakou malaila.
Ma kekahi la ae, ma ke awakea, i ka wa e lailai ana ka la maluna o ka
aina. Ia wa ka Makaula i puka ae ai mailoko ae o ka Heiau, mahope iho o
ka pau ana o kana pule.
Aia hoi, ike aku la oia e pio ana ke anuenue i kai o Puakea, iho aku la
ua Makaula nei a hiki ilaila, ike aku la oia, ke kaikamahine no ana i
ike mua ai i Kaiopae.
A no keia mea, emi hope mai la oia a ma ke kaawale, pule hou aku la i
kona akua e hoike mai i kana mea e imi nei; aka, aole no i loaa ka hoike
ana ma ona la. A no ka hooko ole ia o kana mea e noi nei i kona akua,
aneane oia e hoohiki ino aku i kona akua; aka, hoomanawanui no oia.
Hoopuka loa aku la a ma kahi o Laieikawai ma e noho ana.
He mea pilikia loa i ka Makaula ka ike ana aku ia Laieikawai, a ia lakou
ma kahi hookahi, ninau aku la ka Makaula ia Laieikawai ma, "Heaha ka
oukou mea e noho nei maanei, aole he au pu me na kamaaina heenalu mai?"
"He mea hiki ole ia makou ke hele aku," wahi a Laieikawai, "he pono e
nana aku i ka na kamaaina heenalu ana."
Ninau hou aku ka Makaula, "Heaha ka oukou hana maanei?"
"E noho ana makou maanei, e kali ana i waa, ina he waa e holo ai i Maui,
Molokai, Oahu, a hiki i Kauai, alaila, holo makou." Pela aku o
Laieikawai ma.
A no keia olelo, i aku ka Makaula, "Ina e holo ana oukou i Kauai,
alaila, aia ia'u ka waa, he waa uku ole."
I aku la o Laieikawai, "A ina e kau makou ma ko waa, aole anei au hana e
ae no makou?"
I aku la ka Makaula, "Auhea oukou, mai manao oukou i kuu olelo ana, e
kau wale oukou maluna o kuu waa, e hoohaumia aku ana au ia oukou; aka, o
ko'u makemake, e lilo oukou i mau kaikamahine na'u, me he mau
kaikamahine ponoi la, i lilo ai oukou i mea nana e hookaulana i ko'u
inoa, aia a lilo oukou i mea e kaulana ai au, alaila, e ola auanei ko'u
inoa. Na Kaikamahine a Hulumaniani, aia la, ola kuu inoa, pela wale iho
la no ko'u makemake?"
Ia manawa, imi ae la ka Makaula i waa, a loaa ia ia he kaulua, me na
kanaka pu no hoi.
Ma ke kakahiaka o kekahi la ae, kau aku la lakou maluna o na waa, a holo
aku la a kau ma Honuaula, i Maui; a mai laila aku a Lahaina, a ma kekahi
la ae, i Molokai; haalele lakou ia Molokai, hiki lakou ma Laie,
Koolauloa, a malaila lakou i noho ai i kekahi mau la.
Ia la a lakou i hiki ai ma Laie, a ia po iho no, olelo ae la o
Laieikawai i kona mau hoa, a me ko lakou makuakane hookama. Eia kana
olelo:
"Ua lohe au i ko'u kupunawahine, ianei ko'u wahi i hanau ai, he mau
mahoe ka maua, a no ka pepehi o ko maua makuakane i na keiki mua a ko
maua makuahine i hanau ai no ka hanau kaikamahine wale no, a ia maua
hoi, hanau kaikamahine no, nolaila, ahaiia'i au iloko o ka luawai,
malaila ko'u wahi i hanaiia ai e ko'u kupunawahine.
"A o ko'u lua, lilo ia i ke kahuna ka malama, a no ka ike ana o ke
Kahuna nana i malama i ko'u kokoolua, i ka Makaula nana i ike mai mai
Kauai mai, nolaila, kauoha ai ke Kahuna i ko'u kupunawahine, e ahai loa;
a oia ko'u mea i ahaiia'i i Paliuli, a halawai wale kakou."
MOKUNA XXVI
A lohe ka Makaula i keia mea, alaila, hoomaopopo lea ae la ka Makaula, o
ka mea no keia ana e imi nei. Aka hoi, i mea e maopopo lea ai, naue aku
la ka Makaula ma kahi kaawale, a pule aku la i kona akua e hooiaio mai i
ka olelo a ke kaikamahine.
A pau kana pule ana, hoi mai la a hiamoe iho la, a iloko a kona manawa
hiamoe, hiki mai la ma o ua Makaula nei, ke kuhikuhi ma ka hihio, mai
kona akua mai, me ka olelo mai, "Ua hiki mai ka manawa e hookoia'i kou
makemake, a e kuu ai hoi ka luhi o kou imi ana i ka loa. Ano hoi, o ka
mea nona ke kamailio ana nona iho ia oukou, oia no ua mea la au i imi
ai.
"Nolaila, e ala ae oe, a e lawe i kau mea i hoomakaukau ai nona, e waiho
aku i kau mohai imua ona, me ka hoomaikai mua me ka inoa o kou akua.
"A pau kau hana, alaila, mai kali, e lawe koke aku ia lakou ma keia po
no i Kauai, a hoonoho i na pali o Haena, iuka o Honopuwaiakua."
Ma keia mea, puoho ae la ka Makaula mai kona hiamoe ana, ala ae la oia a
lalau aku la i ka puaa a me ka moa, a hahau aku la imua o Laieikawai, me
ka olelo aku, "Pomaikai wau e kuu Haku, i ka hoike ana mai a kuu akua ia
oe, no ka mea, he nui ko'u manawa i ukali aku ai ia oe, me ka manao e
loaa ka pomaikai mai a oe mai.
"A nolaila, ke noi aku nei au ia oe e ae mai, e malamaia keia mau iwi ma
kou lokomaikai e kuu Haku, a e waiho pu ia ka pomaikai me ka'u mau mamo
a hiki i ka'u hanauna hope."
I aku o Laieikawai, "E ka makua, ua hala ke kau o ko'u pomaikai nui, no
ka mea, ua lawe aku o Waka i ka hoopomaikaiia mai o'u aku nei; aka, ma
keia hope aku e kali oe a loaa ia'u he pomaikai oi aku mamua o ka
pomaikai a me ka hanohano i loaa mua ia'u, alaila, o oe pu kekahi me
makou ia hoopomaikaiia."
A pau keia mau mea, lawe ae la ka Makaula e like me ke kauoha a kona
akua, holo aku la ia po a hoonoho i kahi i kauohaia.
I ua Makaula nei me kana mau kaikamahine mauka o Honopuwaiakua, a he mau
la ko lakou malaila. He mea mau i ua Makaula nei ke kaahele i kekahi
manawa.
Iloko o kona la e hele ana ma kona ano Makaula, ia ia hoi i hiki aku ai
i Wailua. Aia hoi, ua hoakoakoaia na kaikamahine puupaa a pau o Kauai,
ma o ka poe kaukaualii me na kaikamahine koikoi, mamuli nae o ka olelo
kuahaua a Aiwohikupua, e laweia mai na kaikamahine puupaa imua o ke
Alii, o ka mea a ke Alii e lealea ai, oia ka wahine a ke Alii
(Aiwohikupua).
A hiki aku la ka Makaula iloko o kela akoakoa, aia hoi, ua hoakoakoaia
na kaikamahine ma kahi hookahi, e ku ana imua o ke Alii.
Ninau aku la ka Makaula i kekahi poe o ka Aha, "Heaha ka hana a keia
Aha? A heaha hoi ka hana a keia poe kaikamahine e ku poai nei imua o ke
Alii?"
Haiia mai la, "Ua kuahauaia na kaikamahine puupaa a pau ma ke kauoha a
ke Alii, a o ka mea a Aiwohikupua e makemake ai, alaila, e lawe oia elua
mau kaikamahine i mau wahine nana, a o laua na mea pani ma ka hakahaka o
Poliahu a me Hinaikamalama, a o na makua nana na kaikamahine i laweia i
mau wahine na ke Alii, e hoaahuia ka, Ahuula no laua."
Ia manawa, ku ae la ua Makaula nei, a kahea aku la me ka leo nui imua o
ke Alii a me ka Aha a pau:
"E ke Alii, ke ike nei au, he mea maikai no ke Alii ka lawe ana i kekahi
o keia poe puupaa i mea hoolealea no ke Alii; aka, aole e hiki i kekahi
o keia poe kaikamahine puupaa ke pani ma ka hakahaka o Poliahu a me
Hinaikamalama.
"Ina i nana iho nei wau i kekahi o keia poe puupaa, ua ane like iki aku
ka maikai me ka uha hema o ka'u mau kaikamahine, alaila, e aho la ia. He
nani no keia poe, aole nae e like aku me kekahi o ka'u poe kaikamahine."
I mai la o Aiwohikupua me ka leo huhu, "I nahea makou i ike ai he
kaikamahine kau?"
A o ua Makaula nei, lilo ae la ia i enemi no ka poe nana na kaikamahine
i laweia imua o ke Alii.
A no ka olelo huhu ana mai o ke Alii, i aku ua Makaula nei, "Owau
hookahi ka mea i imi ikaika i Haku no ka aina a puni na moku, o ua Haku
la o ka aina, oia ua kaikamahine la a'u, a o na kaikamahine e ae a'u, he
mau kaikuahine no ia no kuu Haku kane.
"Ina e hele mai ua kaikamahine nei a'u a ku iloko o ke kai, he kaikoo ma
ka moana, ina e ku ma ka aina, lulu ka makani, malu ka la, ua ka ua, kui
ka hekili, olapa ka uwila, opaipai ka mauna, waikahe ka aina, pualena ka
moana i ka hele a kuu kaikamahine Haku."
A no keia olelo a ka Makaula, lilo iho la ia olelo ana i mea eehia no na
kanaka a puni ka aha. Aka hoi, o ka poe nana na kaikamahine puupaa, aole
o lakou oluolu.
Nolaila, koi ikaika ae la lakou i ke Alii, e hoopaaia iloko o ka hale
paehumu (Halepaahao), kahi e hoopaa ai i ko ke Alii poe lawehala.
Ma ka manaopaa o kona poe enemi, hooholoia ae la ua Makaula nei e laweia
iloko o kahi paa, a malaila oia e noho ai a make.
Ma ka la o ua Makaula nei e hoopaaia'i, a ma ia po iho, ma ka wanaao,
pule aku la oia i kona akua, a ma kona ano Makaula, ua hiki aku ka leo o
kana pule imua o kona akua. A ma ka malamalama loa ana ae, ua weheia ka
puka o ka hale nona, a hele aku la oia me kona ike oleia mai.
Ia kakahiaka, hoouna aku la ke Alii i kona Ilamuku e hele aku e ike i ka
pono o ua Makaula nei maloko o kahi paa o ke Alii.
A hiki aku la ka Ilamuku mawaho o ka hale, kahi i hoopaaia'i ka Makaula,
a kahea aku la oia me ka leo nui.
"E Hulumaniani e! E Hulumaniani e!! E ka Makaula o ke akua!!! Pehea oe?
Ua make anei oe?" Ekolu hea ana o ka Ilamuku i keia olelo, aole nae oia
i lohe i kekahi leo noloko mai.
Hoi aku la ka Ilamuku, a hai aku la i ke Alii, "Ua make ka Makaula."
E hoomakaukau no ka la e Kauwila ai ka Heiau, a kau aku. Ia manawa,
kauoha ae la ke Alii i na Luna o ka Heiau, a kau aku i ka Makaula ma ka
lele imua o ke kuahu.
A lohe ka Makaula i keia mea ma kahi kaawale aku, a ma ia po iho, lawe
aku la oia hookahi pumaia, ua wahiia i ke kapa me he kupapau la, a
hookomoia iloko o kahi i hoopaaia'i ua Makaula nei, a hoi aku la a hui
me kana mau kaikamahine, a hai aku la i keia mau mea, a me kona pilikia
ana.
A kokoke i ka la kauwila o ka Heiau, lawe ae la ka Makaula ia
Laieikawai, a me kona mau hoa pu maluna o na waa.
I ke kakahiaka nui hoi o ka la e kauwila ai ka Heiau, kiiia aku la ke
kanaka o ka Heiau, a i ke komo ana aku o na Luna o ke Alii, aia hoi, ua
paa i ka wahiia, laweia aku la a waiho maloko o ka Heiau.
A kokoke i ka hora e hauia'i ke kanaka ma ka lele, akoakoa ae la na mea
a pau, a me ke Alii pu; a hiki ke Alii iluna o ka anuu, laweia mai la ua
pumaia la i wahiia a kupono malalo o ka lele.
I aku ke Alii i kona mau Luna, "E wehe i ke kapa o ke kupapau, a kau aku
iluna o ka lele i hoomakaukauia nona."
I ka wehe ana ae, aia he pumaia ko loko, aole ka Makaula ka mea i
manaoia. "He pumaia keia! Auhea hoi ka Makaula," wahi a ke Alii.
Nui loa iho la ka huhu o ke Alii i na Luna o ka Halepaahao, kahi i
hoopaaia'i ka Makaula.
I keia manawa, hookolokoloia iho la kona mau Luna. Ia manawa hoi e
hookolokoloia ana na Luna o ke Alii, hiki mai la ua Makaula nei me kana
mau kaikamahine maluna o ke kaulua, a lana mawaho o ka nuku o ka
muliwai.
Ku mai la ka Makaula ma kekahi waa, a o na kaikuahine o Aiwohikupua ma
kekahi waa, a o Laieikawai hoi iluna o ka pola o na waa kahi i ku mai
ai, iloko hoi o kona puloulou Alii kapu.
Ia wa a lakou e ku la me Laieikawai, lulu ka makani, malu ka la, kaikoo
ke kai, pualena ka moana, hoi ka waikahe o na kahawai a paa i na kumu
wai, aole he puka wai i kai. A pau ia, lawe ka Makaula i ka pa-u o
Laieikawai a waiho iuka, ia wa, kui ka hekili, hiolo ka Heiau, haihai ka
lele.
A pau keia mau mea i ka hoikeia, i nana aku ka hana o Aiwohikupua, a me
na mea e ae, e ku mai ana o Laieikawai maloko o ka puloulou Alii kapu
iluna o na waa. Ia manawa, kanikani pihe aku la ka aha, "Ka wahine
maikai--e! Ka wahine maikai--e! Kilakila ia e ku mai la!"
Ia manawa, naholo mai la na kanaka a ku mauka o kahakai, hehi kekahi
maluna o kekahi i ike lea aku lakou.
Ia manawa, kahea aku la ka Makaula ia Aiwohikupua, "Mai hoahewa aku i
kou mau Luna, aole wau na lakou i hookuu mai kahi paa mai, na kuu akua i
lawe mai ia'u mai kuu pilikia mauwale ana, a kuu Haku.
"He oiaio ka'u olelo ia oe, he kaikamahine ka'u, kuu Haku hoi a'u i imi
ai, ka mea nana keia mau iwi."
A no ka ike maopopo ana aku o Aiwohikupua ia Laieikawai, he mea e hoi ka
haalulu o kona puuwai, a waiho aku la i ka honua me he mea make la.
A mama ae la ke Alii, kauoha ae la oia i kona Luna e lawe mai i ka
Makaula me na kaikamahine pu mai, i pani ma ka hakahaka o Poliahu, a me
Hinaikamalama.
Hele aku la ka Luna a kahea aku la i ka Makaula, iluna o na waa, me ka
hai aku i ka olelo a ke Alii.
A lohe ka Makaula i keia mea, hai aku la oia i kana olelo i ka Luna, "E
hoi oe a ke Alii, kuu Haku hoi, e olelo aku oe, aole e lilo kuu
kaikamahine Haku i wahine nana, aia he Alii aimoku, alaila, lilo kuu
kaikamahine."
Hoi aku la ka Luna, hoi aku la no hoi ka Makaula me kana mau
kaikamahine, aole nae i ike houia ma ia hope iho i Wailua, hoi aku la
lakou a noho i Honopuwaiakua.
MOKUNA XXVII
Ma keia Mokuna, e kamailio kakou no ke kii ana o Kahalaomapuana ia
Kaonohiokala i kane hoopalau na Laieikawai, a me kona hoi ana mai.
A pau ke kauoha a Kahalaomapuana i kona mau kaikuaana, a makaukau hoi
kona hele ana.
Ma ka puka ana o ka la, komo ae la o Kahalaomapuana iloko o
Kihanuilulumoku, a au aku la ma ka moana a hiki i Kealohilani, eha
malama me ke anahulu, hiki keia iloko o Kealohilani.
Ia laua i hiki aku ai, aole laua i ike ia Mokukelekahiki ke kiai nana e
malama ko Kaonohiokala waiwai, kona Kuhina Nui hoi iloko o Kealohilani,
elua anahulu ko laua kali ana, hoi mai o Mokukelekahiki mai ka mahina
mai.
Hoi mai la o Mokukelekahiki, e moe ana keia moo iloko ka hale, i ke poo
no piha o loko o ua hale nui nei o Mokukelekahiki, o ke kina no a me ka
huelo o ua moo nei, iloko no o ke kai.
He mea weliweli ia Mokukelekahiki ka ike ana i ua moo nei, lele aku la
oia a hiki iluna o Nuumealani, ilaila o Kaeloikamalama ke kupua nui nana
e pani ka puka o ka pea kapu o kukulu o Tahiti, kahi i hunaia'i o
Kaonohiokala.
Hai aku la o Mokukelekahiki ia Kaeloikamalama i kona ike ana i ka moo.
Ia manawa, lele aku la o Kaeloikamalama me Mokukelekahiki, mai luna mai
o Nuumealani, he aina aia i ka lewa.
Ia hiki ana mai o Mokukelekahiki ma ma ka hale e moe nei ka moo.
Ia manawa, olelo aku la o Kihanuilulumoku (ka moo) ia Kahalaomapuana, "I
hiki mai auanei keia mau kanaka e lele mai nei i o kaua nei, alaila, e
luai aku wau ia oe a kau ma ka a-i o Kaeloikamalama, a i ninau ae ia oe,
alaila, hai aku oe, he kama oe na laua, a i ninau mai i ka kaua hana i
hiki mai ai, alaila, hai aku oe."
Aole i upuupu iho mahope iho o ka laua kamailio ana, halulu ana o
Mokukelekahiki laua me Kaeloikamalama ma ka puka o ka hale.
I nana aku ka hana o ua moo nei, e ku mai ana o Kaeloikamalama me ka
laau palau, o _Kapahielihonua_ ka inoa, he iwakalua anana ka loa, eha
kanaka nana e apo puni. Manao iho la ka moo he luku keia, aia nae e oniu
ana o Kaeloikamalama i ka laau palau i ka welau o kona lima.
Ia manawa, hapai mai la o Kihanuilulumoku i kona huelo mailoko ae o ka
moana, pii ke kai iluna, me he poi ana a ka nalu i ke kumu pali, me he
akuku nalu la i poi iloko o ka malama o Kaulua, pii ke ehu o ke kai
iluna, pouli ka la, ku ka punakea iuka.
Ma ia wa, kau mai la ka weli ia Kaeloikamalama ma, hoomaka laua e holo
mai ke alo aku o ua moo nei.
Ia manawa, luai aku ana o Kihanuilulumoku ia Kahalaomapuana, kau ana
iluna o ka a-i o Kaeloikamalama.
Ninau ae la o Kaeloikamalama, "Nawai ke kama o oe?"
I aku la o Kahalaomapuana, "Na Mokukelekahiki, na Kaeloikamalama; na
kupua nana e malama ka pea kapu o kukulu o Tahiti."
Ninau laua, "Heaha ka huakai a kuu kama i hiki mai ai?"
Hai aku la o Kahalaomapuana, "He huakai imi Lani."
Ninau hou laua, "Imi i ka Lani owai?"
"O Kaonohiokala," wahi a Kahalaomapuana, "ka Lani kapu a Kaeloikamalama
laua o Mokukelekahiki."
Ninau hou no laua, "A loaa o Kaonohiokala, heaha ka hana?"
I aku la o Kahalaomapuana, "I kane na ke kaikamahine Alii o Hawaiiakea,
na Laieikawai, ke Haku o makou."
Ninau hou no laua "Owai oe?"
Hai aku la keia, "O Kahalaomapuana, ke kaikamahine muli a
Moanalihaikawaokele laua me Laukieleula."
A lohe o Kaeloikamalama laua me Mokukelekahiki, he mea e ko laua aloha,
ia manawa, kuu iho la mai ka a-i iho, honi aku la i ka ihu o ke
kaikamahine.
No ka mea, o Mokukelekahiki, a me Kaeloikamalama, he mau kaikunane no
Laukieleula ka makuahine o lakou me Aiwohikupua.
I aku la o Kaeloikamalala, "E hele kaua a loaa ke alanui, alaila, pii
aku oe."
Hele aku la laua hookahi anahulu, hiki i kahi e pii ai, kahea aku la o
Kaeloikamalama, "E ka Lanalananuiaimakua--! kuuia mai ke alanui, i pii
aku wa--!! ua hewa o lalo ne--!!!"
Aole i upuupu iho, kuu mai ana o Lanalananuiaimakua i ka punawelewele,
hihi pea ka lewa.
Ia manawa, aoao aku la o Kaeloikamalama, "Eia ko alanui, i pii auanei oe
a hiki iluna, a i ike oe hookahi hale e ku ana iloko o ka mahina, aia
ilaila o Moanalihaikawaokele o Kahakaekaea ia aina.
"I nana aku auanei oe, ka elemakule e loloa ana ka lauoho, ua hina ke
poo, o Moanalihaikawaokele no ia. Ina e noho ana iluna, mai wikiwiki aku
oe, o ike e mai auanei kela ia oe, make e oe, aole e lohe i kau olelo,
kuhi auanei ia oe he mea e.
"Kali aku oe a moe, e huli ana ke alo i lalo, aole i moe, aka, i nana
aku oe, a i huli ke alo iluna, ua moe ka hoi, alaila, hele aku oe, mai
hele oe ma ka makani, hele oe ma ka lulu, a noho iluna o ka umauma, paa
oe a paa i ka umiumi, alaila, kahea iho oe:
"E Moanalihaikawaokele--e!
Eia wau he kama nau,
He kama na Laukieleula,
He kama na Mokukelekahiki,
He kama na Kaeloikamalama,
Na kaikunane o kuu makuahine;
Makuakane, makuakane hoi,
O o'u me o'u kaikuaana,
Me kuu kaikunane o Aiwohikupua hoi.
Homai he ike, he ike nui, he ike loa,
Kuuia mai kuu Lani,
Kuu kaikunane Haku--e.
E ala! E ala mai o--e!!
"Pela auanei oe e hea iho ai, a ina e ninau mai kela ia oe, alaila, hai
aku oe i kau huakai i hele mai ai.
"I pii auanei oe, a i uhi ke awa, na ko makuakane ia hana, i hiki mai ke
anu ma ou la, mai maka'u oe. Alaile, pii no oe, a i honi oe i ke ala, o
ko makuahine no ia, nona ke ala, alaila, palekana, kokoke oe e puka
iluna, pii no oe, a i o mai auanei ka kukuna o ka la, a i keehi ka wela
ia oe mai maka'u oe, i ike auanei oe i ka oi o ka nohi o ka la, alaila,
hoomanawanui aku no oe a komo i ka malu o ka mahina, alaila, pau ka
make, o ko komo no ia iloko o Kahakaekaea."
A pau ka laua kamailio ana no keia mau mea; pii aku la o Kahalaomapuana,
a ahiahi, paa oia i ke awa, manao ae la keia o ka ka makuakane hana ia,
mai ia po a wanaao, honi oia i ke ala o ke kiele, manao ae la keia o ka
makuahine ia, mai ia wanaao a kiekie ka la, loaa oia i ka wela o ka la,
manao ae la oia, o ka hana keia a kona kaikunane.
Ia manawa, ake aku la keia e komo i ka malu o ka mahina, a ma ke ahiahi,
hiki aku la oia i ka malu o ka mahina, manao ae la keia, ua komo i ka
aina i kapaia o Kahakaekaea.
Ike aku la oia i keia hale nui e ku ana, ua po iho la, hele aku la oia
ma ka lulu, aia no e ala mai ana o Moanalihaikawaokele, hoi mai la oia a
ma kahi kaawale, e kali ana o ka moe iho, e like me ke kuhikuhi a
Kaeloikamalama. Aoale nae i loaa ka hiamoe ia Moanalihaikawaokele.
A ma ka wanaao, hele aku la keia, iluna ke alo o Moanalihaikawaokele,
manao ae la keia ua hiamoe, holokiki aku la keia a paa ma ka umiumi o ka
makuakane, kahea iho la e like me ke aoao ana a Kaeloikamalama i hoikeia
maluna.
Ala ae la o Moanalihaikawaokele, ua paa kahi e ikaika ai, o ka umiumi,
kupaka ae la aole e hiki, ua paa loa ka umiumi ia Kahalaomapuana, o i
noke i ke kupaka i o ianei, a pau ke aho o Moanalihaikawaokele.
Ninau ae la, "Nawai ke kama o oe?"
I aku la keia, "Nau no."
Ninau hou kela, "Na'u me wai?"
Hai aku keia, "Nau no me Laukieleula."
Ninau hou kela, "Owai oe?"
"O Kahalaomapuana."
I ae la ka makuakane, "Kuuia ae kuu umiumi, he kama io oe na'u."
Kuu ae la keia, ala ae la ka makuakane, a hoonoho iho la iluna o ka uha,
uwe iho la, a pau ka uwe ana, ninau iho ka makuakane, "Heaha kau huakai
i hiki mai ai?"
"He huakai imi Lani," wahi a Kahalaomapuana.
"Imi owai ka Lani e imi ai?"
"O Kaonohiokala," wahi a ke kaikamahine.
"A loaa ka Lani, heaha ka hana?"
I aku la o Kahalaomapuana, "I kii mai nei au i kuu kaikunane Haku, i
kane na ke kaikamahine Alii o Hawaiiakea, na Laieikawai, ke aikane Alii
a makou, ko makou mea nana i malama."
Hai aku la oia i na mea a pau i hanaia e ko lakou kaikunane, a me ka
lakou aikane.
I mai la o Moanalihaikawaokele, "Aole na'u e ae aku, na ko makuahine
wale no e ae aku, ka mea nana ke Alii, aia ke noho la i kahi kapu, kahi
hiki ole ia'u ke hele aku, aia hanawai ko makuahine, alaila, hoi mai i
o'u nei, a pau na la haumia o ko makuahine, alaila, pau ka ike ana me
a'u, hoi no me ke Alii.
"Nolaila, e kali oe, a hiki i na la mai o ko makuahina, i hoi mai kela,
alaila, hai aku oe i kau huakai i hiki mai ai ianei."
Kakali iho la laua ehiku la, maopopo iho la na la e hanawai ai o
Laukieleula.
I aku la o Moanalihaikawaokele ia Kahalaomapuana, "Ua kokoke mai ka la e
mai ai ko makuahine, nolaila, ma keia po, e hele mua oe ma ka _Halepea_,
malaila oe e moe ai, i hiki mai kela i kakahiaka, e moe aku ana oe i ka
hale, aole ona wahi e hele e aku ai, no ka mea, ua haumia, ina e ninau
ia oe, hai pololei aku no oe e like me kau olelo ia'u."
Ma ia po iho, hoouna aku la o Moanalihaikawaokele, ia Kahalaomapuana
iloko o ka Halepea.
MOKUNA XXVIII
Ma ke kakahiaka nui, hiki ana o Laukieleula, i nana mai ka hana e moe
ana keia mea, aole nae e hiki i ua o Laukieleula ke hookaawale ia ia, no
ka mea, ua haumia, o kela hale wale no kahi i aeia nona, "Owai oe e keia
kupu, e keia kalohe, nana i komo kuu wahi kapu, kahi hiki ole i na mea e
ae ke komo ma keia wahi?" Pela aku ka mea hale.
Hai aku ka malihini, "O Kahalaomapuana au, ka hua hope loa a kou opu."
I aku ka makuahine, "Auwe! e kuu Haku, e hoi oe me ko makuakane, aole e
hiki ia'u e ike ia oe, no ka mea, ua hiki mai kuu mau la haumia, aia a pau
kuu haumia ana, e launa no kaua no ka manawa pokole a hele aku."
A no keia mea, hoi aku la o Kahalaomapuana me Moanalihaikawaokele, ninau
mai la ka makuakane, "Pehea mai la?"
I aku ke kaikamahine, "Olelo mai nei ia'u e hoi mai me oe, a pau ka
manawa haumia, alaila hele mai e ike ia'u."
Noho iho la laua ekolu la, kokoke i ka wa e pau ai ka haumia o
Laukieleula, olelo aku o Moanalihaikawaokele i ke kaikamahine, "O hele,
no ka mea, ua kokoke mai ka wa mau o ko makuahine, hele no oe i
kakahiaka nui poeleele o ka la apopo, a noho ma ka luawai, kahi ana e
hoomaemae ai ia ia, mai hoike oe, aia a lele kela iloko o ke kiowai, a i
luu ilalo o ka wai, alaila, holo aku oe a lawe mai i ka pa-u, a me ke
kapa ona i haumia i kona mai, i auau kela a hoi mai ma kapa, aole ke
kapa, alaila manao mai ua kii aku au, i hoi mai ai kela i ka hale nei,
alaila ki kou makemake.
"Ina i uwe olua a i pau ka uwe ana, a i ninau mai ia'u i ke kapa ona au
i lawe mai ai, alaila, hai aku oe, aia ia oe; a e hilahila kela me ka
menemene ia oe i ko haumia ana, oia hoi, aole ana mea nui e ae e uku mai
ai no kou haumia i kona kapa i hoohaumiaia i kona mai, hookahi wale no
mea nui ana o ka Lani au i kii mai nei, aia a ninau kela i kou makemake,
alaila, hai aku oe, o ko ike ka hoi ia i ko kaikunane, ike pu me a'u, no
ka mea, hookahi wale no a'u ike ana i ka makahiki hookahi, he kiei mai
ka, o ka nalo aku la no ia."
A hiki i ka manawa a ka makuakane i olelo ai, ala ae la ke kaikamahine i
kakahiaka nui poeleele, a hele aku la e like me ke kauoha a kona
makuakane.
Ia ia i hiki aku ai, pee iho la ma kahi kokoke i ke koiwai, aole i
upuupu iho, hiki ana ka makuahine, a wehe i ke kapa i hoohaumiaia, a
lele aku la iloko o ka wai.
Ia manawa, lawe ae la ke kaikamahine i ka mea i kauohaia ia ia, a hoi
aku la me ka makuakane.
Aole keia i liuliu iho, halulu ana ka makuahine, ua hookaawale mua ae o
Moanalihaikawaokele ia ia ma ke kaawale, o ke kaikamahine wale no ko ka
hale.
"E Moanalihaikawaokele, o kuu kapa i haumia, homai, e lawe ae au e
hoomaemae i ka wai." Aole nae he ekemu mai, ekolu ana kahea ana, aole
nae he ekemuia mai, kiei aku la keia iloko o ka hale, e moe ana o
Kahalaomapuana, ua pulou iho i ke kapa i hoohaumia ole ia.
Kahea iho la, "E Moanalihaikawaokele", homai kuu kapa i haumia i kuu
mai, e lawe ae au e hoomaemae i ka wai."
Ia manawa, puoho ae la o Kahalaomapuana, me he mea la ua hiamoe, me ka i
aku i ka makuahine, "E kuu Haku makuahine, ua hele aku nei keia, owau
wale no ko ka hale nei, a o ko kapa nae i haumia i ko mai, eia la."
"Auwe! e kuu Haku, he nui kuu menemene ia oe i kou malama ana i ke kapa
i haumia ia'u, a heaha la auanei ka uku o kuu menemene ia oe e kuu
Haku?"
Apo aku la ia i ke kaikamahine, a uwe aku la i ka mea i oleloia ma ka
pauku maluna ae nei.
A pau ka uwe ana, ninau iho ka makuahine, "Heaha kau huakai i hiki mai
ai i o maua nei?"
"I kii mai nei au i kuu kaikunane i kane na ke aikane a makou, ke Alii
wahine o Hawaii-nui-akea, o Laieikawai, ka mea nana i malama ia makou
iloko o ko makou haaleleia'na e ko makou kaikunane aloha ole,
nolaila, ua hilahila makou, aola a makou uku e uku aku ai no ka malama
ana a ke Alii ia makou; a no ia mea, e ae mai oe e iho ae au me kuu
kaikunane Lani ilalo, a lawe mai ia Laieikawai iluna nei." O ka
Kahalaomapuana olelo keia imua o kona makuahine.
I mai la ka makuahine, "Ke ae aku nei au, no ka mea, aole o'u uku no kou
malama ana i kuu kapa i haumia ia'u.
"Ina no la hoi he mea e ka mea nana i kii mai nei, ina no la hoi aole
wau e ae aku; o ko kii paka ana mai nei, aole au e aua aku.
"Oia hoi, ua olelo no ko kaikunane o oe hookahi no kana mea i oi aku ke
aloha, a me ka manao nui; a nolaila, e pii kaua e ike i ko kaikunane.
"Nolaila, e kali oe pela, e hea ae au i ke kahu manu o olua, a nana kaua
e lawe aku a komo i ka pea kapu o kukulu o Tahiti."
Ia manawa, hea aku la ka makuahine,
"E Haluluikekihiokamalama--e,
Ka manu nana e pani ka la,
Hoi ka wela i Kealohilani,
Ka manu nana e alai ka ua,
Maloo na kumuwai o Nuumealani.
Ka manu nana i kaohi na ao luna,
Nee na opua i ka moana,
Huliamahi na moku,
Naueue Kahakaekaea,
Palikaulu ole ka lani,
O na kupu, na eu,
O Mokukelekahiki,
O Kaeloikamalama,
Na kupu nana e pani ka pea kapu o kukulu o Tahiti,
Eia la he Lani hou he kana nau,
Kiiia mai, lawe aku i luna i o Awakea."
Ia wa, kuu iho la ua manu nei i na eheu i lalo, a o ke kino aia no i
luna. Ma ia wa, kau aku la o Laukieleula me Kahalaomapuana i luna o ka
eheu o ua manu nei, o ka lele aku la no ia a hiki i o Awakea, ka mea
nana e wehe ke pani o ka la, kahi i noho ai o Kaonohiokala.
Ia manawa a laua i hiki aku ai, ua paniia aku la ko ke Alii wahi e na ao
hekili.
Alaila, kena ae la o Laukieleula ia Awakea, "Weheia mai ke pani o kahi o
ke Alii."
Ia manawa, ke ae la o Awakea me kona wela nui, a auhee aku la na ao
hekili imua ona. Aia hoi ikeia aku la ke Alii e moe mai ana i ka onohi
pono o ka la, i ka puokooko hoi o ka wela loa, nolaila i kapaia'i ka
inoa o ke Alii, mamuli oia ano (Kaonohiokala).
Ia manawa, lalau iho la o Laukieleula i kekahi kukuna o ka la a kaohi
iho la. Ia manawa, aia mai la ke Alii.
Ia Kahalaomapuana i ike aku ai i kona kaikunane, ua like na maka me ka
uwila, a o kona ili a me kona kino a puni, ua like me ka okooko o ke
kapuahi hooheehee hao.
Kahea aku la o Laukieleula, "E kuu Lani, eia ko kuahine o
Kahalaomapuana, ka mea au e aloha nui nei, eia la ua imi mai nei ia
kaua."
A lohe o Kaonohiokala, aia mai la mai kona hiamoe ana, alawa ae la kela
ia Laukieleula, e hea aku i na kiai o ka malu. Kahea ae la.
"E ka Mahinanuikonane,
E Kaohukolokaialea,
Na kiai o ka malumalu, kulia imua o ke Alii."
Ia manawa, hele mai la na kiai o ka malu a ku iho la imua o ke Alii. Aia
hoi, ua holo ka wela o ka la mai ke Alii aku.
A loaa ka malumalu imua o ko ke Alii wahi moe, alaila, kahea mai la i ke
kaikuahine, a hele aku la a uwe iho la, no ka mea, ua maeele kona puuwai
i ke aloha no kona kaikuahine opiopio. A he nui no hoi na la o ke
kaawale ana.
A pau ka uwe ana, ninau iho la, "Nawai ke kama o oe?"
Pane aku ke kaikuahine, "Na Mokukelekahiki, na Kaeloikamalama, na
Moanalihaikawaokele laua o Laukieleula."
Ninau hou mai la ke kaikunane, "Heaha ka huakai?"
Alaila, hai aku la kela e like me kana olelo i ka makuahine.
A lohe ke Alii i keia mau olelo, haliu aku la oia i ko laua makuahine,
me ka ninau aku, "Laukieleula, ua ae anei oe ia'u e kii i ka mea a ianei
e olelo mai nei i wahine na'u?"
"Ua haawi mua wau ia oe ua lilo, e like me kana noi ia'u; ina o kekahi o
lakou kai kii mai nei, ina aole e hiki mai i o kaua nei, i lalo aku la
no, hoi; aeia aku ka olelo a kou pokii, no ka mea, nau i wehe mua ke
alanui, a na ko kaikuahine i pani mai, aohe he mea mamua ou, a aohe no
hoi he mea mahope iho," pela aku ka makuahine.
A pau keia mau olelo, ninau hou mai la o Kaonohiokala ia Kahalaomapuana
no kona mau kaikuaana a me kona kaikunane.
Alaila hai aku la o Kahalaomapuana, "Aole he pono o ko makou kaikunane,
ua kue ko makou noho ana, o keia wahine no a'u i kii mai nei ia oe. I ka
huakai mua ana i kii ai i ua wahine nei; hoi hou ae ia makou; hele no
makou a hiki i kahi o ua wahine nei, ke Alii wahine a'u e olelo nei. I
ka po, hiki makou i uka, iloko o ka ululaau oia wale no a me kona
kupunawahine ko ia wahi. Ku makou mawaho, i nana aku ka hana i ka hale o
ua o Laieikawai, ua uhiia mai i ka hulu melemele o ka Oo.
"Kii o Mailehaiwale, aole i loaa, hoole no ua wahine nei, kii aku o
Mailekaluhea, aole no i loaa, kii aku o Mailelaulii, aole no i loaa, kii
aku o Mailepakaha, aole no i loaa, i ka hoole wale no a pau lakou, koe
owau, aole hoi wau i kii, o ka huhu iho la no ia ia makou haalele i ka
nahelehele.
"A haalele kela ia makou, ukali aku makou mahope, pakela loa no ko makou
kaikunane i ka huhu, me he mea la na makou i hoole kona makemake.
"Nolaila la, hoi hou makou a kahi i haalele mua ia ai, na ua kaikamahine
Alii la i malama ia makou, a haalele wale aku la wau, hele mai nei, oia
iho la ko makou noho ana."
A lohe o Kaonohiokala i keia mau olelo, he mea e ka huhu. Ia manawa,
olelo aku la oia ia Kahalaomapuana, "E hoi oe me ou kaikuaana a me ke
aikane Alii a oukou, kuu wahine hoi, kali mai oukou, i nee ka ua ma keia
hope iho, a i lanipili, eia no wau i anei.
"I kaikoo auanei ka moana, a i ku ka punakea i uka, eia no wau i anei.
Ina e paka makani a hookahi anahulu malie, i kui paloo ka hekili, aia
wau i Kahakae kaea.
"Kui paloo hou auanei ka hekili ekolu pohaku, ua hala ia'u ka pea kapu o
kukulu o Tahiti, aia wau i Kealohilani, ua pau kuu kino kapu Akua alaila
o kuu kapu Alii koe, alaila noho kanaka aku wau ma ko kakou ano.
"Ma ia hope iho, hoolohe mai oukou a i hui ka hekili, ua ka ua, kaikoo
ka moana, he waikahe ma ka aina, olapa ka uwila, uhi ka noe, pio ke
anuenue, ku ka punohu i ka moana, hokahi malama e poi ai ka ino a mao
ae, aia wau ma ke kua o na mauna i ka wa molehulehu o ke kakahiaka.
"Kali mai oukou a i puka aku ka la, a haalele iho i ka piko o na mauna;
ia manawa, e ike ae ai oukou ia'u e noho ana wau iloko o ka la, iwaena o
ka Luakalai, i hoopuniia i na, onohi Alii.
"Aole nae kakou e halawai ia manawa; aia ko kakou halawai i ka ehu
ahiahi; ma ka puka ana mai o ka mahina i ka po i o Mahealani, alaila e
hui ai au me kuu wahine.
"Aia a hoao maua, alaila, e hoomaka wau i ka luku maluna o ka aina no ka
poe i hana ino mai ia oukou.
"Nolaila, e lawe aku oe i ka hoailona o Laieikawai, he anuenue o kuu
wahine ia."
A pau keia mau mea, hoi iho la oia ma ke aia ana i pii aku ai, hookahi
malama, a halawai iho la me Kihanuilulumoku, hai aku la i ka hua olelo,
"Ua pono kaua, ua waiwai no hoi."
Komo ae la oia iloko o Kihanuilulumoku, au aku la ma ka moana, e like me
na la o ka hele ana aku, pela no ka loihi o ka hoi ana mai.
Hiki laua i Olaa, aole a Laieikawai ma, hanu ae la ua moo nei a puni o
Hawaii, aole. Hiki laua i Maui, hanu ae la ka moo, aole no.
Hanu aku la ia Kahoolawe, Lanai, a me Molokai, oia ole like no. Hiki
laua i Kauai, hanu ae la a puni aole i loaa, hanu ae la i na mauna, aia
hoi, e noho ana i Honopuuwaiakua, luai aku la ua o Kihanuilulumoku ia
Kahalaomapuana.
Ike mai la ke Alii a me kona mau kaikuaana, he mea e ka olioli. Aka, he
mea malihini nae i ka Makaula keia kaikamahine opiopio, a he mea
weliweli no hoi i ua Makaula nei ka ike ana i ka moo, aka, ma kona ano
Makaula, ua hoopauia kona maka'u.
He umikumamakahi malama, me ke anahulu, me eha la keu, oia ka loihi o ke
kaawale ana o Kahalaomapuana mai ka la i haalele ai ia, Laieikawai ma, a
hiki i ko laua hoi ana mai mai Kealohilani mai.
MOKUNA XXIX
Ia Kahalaomapuana i hoi mai ai mai kana huakai imi Alii, mai Kealohilani
mai, hai aku la oia i ka moolelo o ko laua hele ana, a me na hihia he
nue, a me na lauwili ana, a me na mea a pau ana i ike ai iloko o kona
manawa hele.
Iloko nae o kana manawa e olelo nei no ka olelo kauoha a Kaonohiokala, i
mai la o Laieikawai i kona mau hoa, "E na hoa, ia Kahalaomapuana e olelo
nei no Kaonohiokala ke kaikunane o kakou, kuu kane hoi, ke kau e mai nei
ia'u ka halia o ka maka'u, a me ka weliweli, ke kuhi nei au he kanaka,
he Akua nui loa ka! Iahona paha a ike aku, o kuu make no paha ia, no ka
mea, ke maka'u honua e mai nei no i kona manawa aole me kakou."
I aku la kona mau hoa, "Aole ia he Akua, he kanaka no e like me kakou, o
kona ano nae, a me kona helehelena, he ano Akua. A no kona hanau mua
ana, lilo ai oia i hiwahiwa na na makua o kakou, ma ona la i haawiia'i
ka mana nui hiki ole ia makou, a o Kahalaomapuana nei, alua wale no mea
i haawiia'i ka mana, koe aku nae ke kapu no ko kakou kaikunane, nolaila,
mai maka'u oe; aia no hoi paha a hiki mai la, ike aku no hoi paha oe la,
he kanaka no e like me kakou."
Mamua aku nae o ko Kahalaomapuana hoi ana mai Kealohilani mai, ua ike
mua aku ka Makaula hookahi malama mamua'ku o ko laua hoi ana mai.
Nolaila, wanana mua ka Makaula me ka olelo iho, "E loaa ana ka pomaikai
ia kakou mai ka lewa mai, aia a hiki aku i na po mahina konane e hiki
mai ai.
"Aia a lohe aku kakou i ka hekili kui pamaloo, a me ka hekili iloko o ke
kuaua, ia manawa e ike ai ko ka aina nei, he ua me ka uwila, he kaikoo
ma ka moana, he waikahe ma ka aina, uhi paaia ka aina, a me ka moana a
puni e ka noe, ke awa, ka ohu, a me ke kualau.
"A hala ae ia, a i ka la o Mahealani, ma ka ehu kakahiaka, i ka manawa e
keehi iho ai na kukuna o ka la i ka piko o na mauna, ia manawa e ike aku
ai ko ka aina, he Kamakahi ke noho mai ana iloko o ka onohi o ka la, he
mea like me ke keiki kapu a kuu Akua. E ike auanei ka aina i ka luku nui
ma ia hope iho, a nana e kaili aku i ka poe hookiekie mai ka aina aku,
alaila, no kakou ka pomaikai, a me ka kakou pua aku."
A lohe kana mau kaikamahine i keia wanana a ka Makaula, nalu iho la
lakou iloko o lakou iho ma ke kaawale i keia wanana a ka Makaula, me ka
hai ole aku i ua Makaula nei, no ka mea, ua hoomanao wale ae la lakou no
ka lakou mea i hoouna ai i ko lakou kaikaina.
Ma kona ano Makaula, ua hiki ia ia ke hele aku e kukala ma Kauai a puni,
me ka hai aku i kana mea i ike a no na mea e hiki mai ana mahope.
A no keia mea, kauoha iho la oia i kana mau kaikamahine, mamua o kona
haalele ana ia lakou, me ka olelo aku, "E a'u mau kaikamahine ke hele
nei au ma kuu aoao mau, e haalele ana wau ia oukou, aole nae e hele loa
ana, aka, e hele ana wau e hai aku i keia mea a'u e kamailio nei ia
oukou, a hoi mai wau; nolaila, e noho oukou ma kahi a kuu Akua i
kuhikuhi ai ia'u, e waiho oukou ia oukou maloko o ka maluhia a hiki i ka
hookoia'na o kuu wanana."
Hele aku la ua Makaula nei e like me kona manaopaa, a hele aku la oia
imua a na'lii a me ka poe koikoi, ma kahi e akoakoa ai na'lii, malaila
oia i kukala aku ai e like me kona ike.
A hiki mua oia i o Aiwohikupua, me ka i aku, "Mai keia la aku, e kukulu
mua oe i mau lepa a puni kou wahi, a e hookomo i kau poe aloha a pau
maloko.
"No ka mea, ma keia hope koke iho, e hiki mai ana ka luku maluna o ka
aina, aole e ikeia kekahi luku mamua aku, e like me ka luku e hiki mai
ana, aole hoi mahope iho o ka pau ana ae o keia luku a'u e olelo nei.
"Mamua o ka hiki ana mai o ka mea mana, e hoike mai no oia i hoailona no
ka luku ana, aole maluna o na makaainana, maluna pono iho no ou, a o kou
poe, ia manawa, e moe ai na mea kiekie o ka aina nei imua ona, a e
kailiia aku ka hanohano mai a oe aku.
"Ina e hoolohe oe i ka'u olelo, alaila, e pakele oe i ka luku e hiki mai
ana, a oiaio; ano e hoomakaukau oe ia oe."
A no keia olelo a ka Makaula, kipakuia mai la ka Makaula mai ke alo mai
o ke Alii.
Pela oia i kukula hele ai imua o na'lii a puni o Kauai, o ka poe alii i
lohe i ka ka Makaula, o lakou no kai pakele.
Hele aku oia imua o Kekalukaluokewa, kana wahine, a me ko laua alo a
pau.
E like me ka olelo no Aiwohikupua, pela kana olelo ia Kekalukaluokewa, a
manaoio mai la oia.
Aka, o Waka, aole oia i hooko, me ka olelo mai, "Ina he Akua ka mea nana
e luku mai, alaila, he Akua no ko'u e hiki ai ke hoopakele ia'u, a me
ka'u mau Alii."
A no keia olelo a Waka, haliu aku la ka Makaula i ke Alii, a olelo aku
la, "Mai hoolohe i ka ko kupunawahine, no ka mea, e hiki mai ana ka luku
nui maluna o na'lii. Ano e kukulu i lepa a puni oe, a e hookomo i kau
mea aloha maloko o no lepa i kukuluia, a o ka mea e manaoio ole i ka'u,
e haule no lakou iloko o ka luku nui.
"A hiki i ua la la, e moe ana na luahine ma na kapua i o ke keiki mana,
me ke noi aku i ola, aole e loaa, no ka mea, ua hoole i ka olelo a ka
Makaula nei."
A no ka mea, ua ike o Kekalukaluokewa i ke ko mau o kana mau wanana
mamua aku, nolaila, ua pale kela i ka olelo a ka luahine.
A hala aku la ka Makaula, kukulu ae la ke Alii i lepa a puni kona Hale
Alii, a noho iho la maloko o kahi hoomalu e like me ka olelo a ka
Makaula.
A pau ka huakai kaapuni a ka Makaula, hoi aku la oia a noho me kana mau
kaikamahine.
No ke aloha wale no o ka Makaula ke kumu o kona hele ana aku e hai i
kana mea i ike ai. Hookahi la o kona, noho ana me kana mau kaikamahine
ma Honopuuwaiakua, mai kona hoi ana aku mai kaapuni, hiki mai o
Kahalaomapuana, e like me ka kakou ike ana mamua ae nei i hoikeia ma
neia Mokuna.
MOKUNA XXX
Hookahi anahulu mahope iho o ko Kahalaomapuana hoi ana mai mai
Kealohilani mai, ia manawa, hiki mai la ka hoailona mua a ko lakou
kaikunane, e like me ke kauoha i kona kaikuahine.
Pela i hoao liilii ai na hoailona iloko o na la elima, a i ke ono o ka
la, kui ka hekili, ua ka ua, kaikoo ka moana, waikahe ka aina, olapa ka
uwila, uhi ka noe, pio ke anuenue, ku ka punohu i ka moana.
Ia manawa, olelo aku ka Makaula, "E a'u mau kaikamahine, ua hiki mai ka
hoohoia'na o kuu wanana e like me ka'u olelo mua ia oukou."
I aku la na kaikamahine, "Oia hoi ka makou i hamumu iho nei, no ka mea,
ua lohe mua no makou i keia mea ia oe, oiai aole keia (Kahalaomapuana) i
hiki mai, a ma ka ianei hoi ana mai nei, lohe hope makou ia ianei."
Olelo mai la o Laieikawai, "He haalulu nui ko'u, a me ka weliweli, a
pehea la e pau ai kuu maka'u?"
"Mai maka'u oe, aole hoi e weliweli, e hiki mai ana ka pomaikai ia
kakou, a e lilo auanei kakou i mea nui nana e ai na moku a puni, aole
kekahi mea e ae, a e noho Alii auanei oukou maluna o ka aina, a e holo
aku ka poe hana ino mai ia oukou mai ka noho Alii aku.
"Nolaila wau i ukali ai me ka hoomanawanui iloko o ka luhi, a me ka
inea, iloko o na pilikia he nui, a ke ike nei wau, no'u ka pomaikai a no
ka'u mau pua, mai ia oukou mai."
Hookahi malama o ka ino ma ka, aina no ka hoailona hope, ma ke
kakahiaka, i na kukuna o ka la i haalele iho ai i na mauna. Ikeia aku la
o Kaonohiokala e noho ana iloko o a wela kukanono o ka la, mawaena pono
o ka Luakalai, i hoopuniia i na anuenue, a me ka ua koko.
I kela wa no, loheia aku la ka pihe uwa a puni o Kauai, i ka ike ana aku
i ka Hiwahiwa Kamakahi a Moanalihaikawaokele laua o Laukieleula, ke Alii
nui o Kahakaekaea, a me Nuumealani.
Aia hoi he leo uwa, "Ka Hiwahiwa a Hulumaniani--e! Ka Makaula nui mana!
E Hulumaniani--e! Homai he ola!"
Mai ke kakahiaka a ahiahi ka uwa ana, ua paa ka leo, o ke kuhikuhi wale
iho no a ka lima aohe leo, me ke kunou ana o ke poo, no ka mea, ua paa
ka leo i ka uwa ia Kaonohiokala.
Ia manawa a Kaonohiokala e nana mai ana i ka honua nei, aia hoi, e aahu
mai ana o Laieikawai i ke kapa anuenue a kona kaikuahine
(Kahalaomapuana) i lawe mai ai, alaila, maopopo ae la ia ia o Laieikawai
no keia, ka wahine hoopalau ana.
Ma ka ehu ahiahi, ma ka puka ana mai a ka mahina konane o Mahealani,
hiki mai la iloko o ke anapuni a ka Makaula.
Ia Kaonohiokala i hiki mai ai, moe kukuli iho la kona mau kaikuahine, a
me ka Makaula imua o ka Hiwahiwa.
A o Laieikawai kekahi, i ka Hiwahiwa i ike mai ai ia Laieikawai e
hoomaka ana e kukuli; kahea mai la ka Hiwahiwa, "E kuu Haku wahine, e
Laieikawai e! mai kukuli oe, ua like no kaua."
"E kuu Haku, he weliweli ko'u, a me ka haalulu nui. A ino i manao oe e
lawe i kuu ola nei, e pono ke lawe aku, no ka mea, aole wau i halawai me
kekahi mea weliweli nui mamua e like me keia," wahi a Laieikawai.
"Aole au i hiki mai e lawe i kou ola, aka, ma ka huakai a kuu kaikuahine
i hiki ae nei i o'u la, a nolaila, ua haawi mai wau i hoailona no'u e
ike ai ia oe, a e maopopo ai ia'u o oe kuu wahine hoopalau, a nolaila ua
hele mai au e hooko e like me kana kii ana ae nei," pela aku o
Kaonohiokala.
A lohe kona mau kaikuhine a me ka Makaula pu, alaila hooho maila lakou
me ka leo olioli:
"Amama! Amama! Amama! Ua noa, lele wale, aku la." Ala ae lakou i luna me
ka maka olioli.
Ia manawa, kahea iho la oia i kona mau kaikuahine, "Ke lawe nei wau i
kuu wahine, a ma kela po e hiki hou mai maua." Alaila, kailiia aku la
kana wahine me ka ike oleia e kona mau hoa, aka, o ka Makaula ka mea i
ike aweawea aku i ka laweia ana ma ke anuenue a noho i loko o ka Mahina,
malaila i hooiaio ai laua i ko laua mau minute oluolu.
A ma kekahi po ae, i ka mahina e konane oluolu ana, i ka wa hapa o ka
lai.
Kuuia mai la kekahi anuenue i uliliia mai luna mai o ka mahina a hiki i
lalo nei, i ka wa e kupono ana ka mahina i luna pono o Honopuuwaiakua.
Ia manawa, iho mai la na'lii o ka lewa me ko laua ihiihi nui a ku mai la
i mua o ka Makaula, me ka olelo iho, "E hele ae oe e kala aku i na mea a
pau i hookahi anahulu, e hoohuiia ma kahi hookahi, alaila, e hoopuka aku
wau i olelo hoopai no ka poe i hana ino mai ia oukou.
"A pau na la he umi, alaila e hui hou kaua, a na'u no e hai aku i ka mea
e pono ai ke hana oe, a me kau mau kaikamahine pu me oe."
A pau keia mau olelo, hele aku la ka Makaula, a hala ia, alaila kaili
puia aku la na kaikuahine elima i luna a noho pu me ia i ka olu o ka
Mahina.
I ka Makaula i kaapuni ai mamuli o ka olelo a ka Hiwahiwa, aole oia i
halawai me kekahi kanaka hookahi, no ka mea, ua pau i uka o
Pihanakalani, kahi i oleloia he lanakila.
A pau na la he umi, hiki aku ka Makaula i Honopuwaiakua, aia hoi ua
mehameha.
Ia manawa, halawai mai la me ia o Kaonohiokala, a hai aku la i kana
olelo hoike no kana oihana kaapuni e like me ke kauoha a ka Hiwahiwa.
Ia manawa kaili puia aku la ka Makaula a noho i ka mahina.
A i ke kakahiaka o kekahi la ae, ma ka puka ana mai o ka la, i ka wa i
haalele iho ai na kukuna wela o ka la i na mauna.
Ia manawa ka hoomaka ana o ka Hiwahiwa e hoopai ia Aiwohikupua a me Waka
pu.
Haawiia ka make no Waka, a o Aiwohikupua, hoopaiia aku la ia e lilo i
kanaka ilihune, e aea haukae ana maluna o ka aina a hiki i kona mau la
hope.
Ma ke noi a Laieikawai, e hoopakele ia Laielohelohe a me kana kane,
nolaila, ua maalo ae ka pilikia mai o laua ae, a no laua kekahi kuleana
ma ka aina ma ia hope iho.
I ke kakahiaka nae, i ka hoomaka ana o ka luku ia Aiwohikupua a me Waka.
Aia hoi, o ke anaina i akoakoa ma Pihanakalani, ike aku la lakou i ke
anuenue i kuuia mai ma ka mahina mai, i uliliia i na kukuna wela o ka
la.
Alaila, ia manawa akoakoa lakou a pau, ka Makaula, a me na kaikamahine
elima e kau mai ana ma ke ala i uliliia, a o Kaonohiokala me Laieikawai
ma ke kaawale, a he mau kapuai ko laua me he ahi la. Oia ka manawa a
Aiwohikupua a me Waka i haula ai i ka houna, me ka apono i ka olelo a ka
Makaula.
A pau ka hoopai a ke Alii no na enemi, hoonoho ae la ke Alii oluna ia
Kahalaomapuana i Moi, a hoonoho pakahi aku la i na kaikuahine ona ma na
mokupui. A o Kekalukaluokewa no ke Kuhina Nui, a me Laielohelohe, a o ka
Makaula no ko lakou mau hoa kuka ma ke ano Kuhina Nui.
A pau ka hooponopono ana no keia mau mea a pono ka noho ana, kaili puia
aku la o Laieikawai e kana kane ma ke anuenue iloko o na ao kaalelewa a
noho nia kahi mau o kana kane.
Ina e hewa kona mau kaikuahine, alaila na Kahalaomapuana e lawe ka olelo
hoopii imua o ke Alii.
Aka, aole i loaa ka hewa o kona mau kaikuahine ma ia hope iho a hiki i
ka haalele ana i keia ao.
MOKUNA XXXI
Mahope o ko Laieikawai hoao ana me Kaonohiokala, me ka hooponopono i ka
noho ana o kona mau kaikuahine, ka Makaula, a me Kekalukaluokewa ma; a
pau keia mau mea i ka hooponoponoia, hoi aku la laua iluna o ka aina i
oleloia o Kahakaekaea, o noho ma ka pea kapu o Kukulu o Tahiti.
A no ka lilo ana o Laieikawai i wahine mau ma ka berita paa, nolaila,
haawiia ae la ia ia kekahi mau hana mana a pau ma ke ano Akua, e like me
kana kane; koe nae ka mana hiki ole ke ike i na mea huna, a me na hana
pohihihi i hanaia ma kahi mamao, no kana kane wale no.
Mamua nae o ko laua haalele ana ia Kauai, a hoi aku iluna, ua hanaia
kekahi olelo hooholo iloko o ko lakou akoakoa ana; ma ka ahaolelo
hooponopono aupuni ana.
Oia hoi, i ka la i kuuia mai ai ke alanui anuenue mai Nuumealani mai, a
kau aku la o Kaonohiokala, a me Laieikawai maluna o ke ala anuenue i
oleloia, a waiho mai la i kona leo kauoha hope i kona mau hoa, ka
Makaula, a me Laielohelohe, eia kana olelo:
"E o'u mau hoa, a me ko kakou makuakane Makaula, kuu kaikaina i ka aa
hookahi, a me ka kaua kane; ke hoi nei au mamuli o ka mea a kakou i kuka
ai, a ke haalele nei wau ia oukou, a hoi aku i kahi hiki ole ia oukou ke
ike koke ae; nolaila, e nana kekahi i kekahi me ka noho like, no ka mea,
ua hoopomaikai like ia oukou, aole kekahi mea o oukou i hooneleia i ka
pomaikai. Aka, oia nei (Kaonohiokala) no ko maua mea e hiki mai i o
oukou nei, e ike i ka pono o ko oukou noho ana."
A pau keia mau mea, laweia aku la laua me ko laua ike oleia. A e like me
ka olelo, "o Kaonohiokala ka mea iho mai e ike i ka pono o kona mau
hoa," oia kekahi kumu i haunaele ai ko Laieikawai ma noho ana me kana
kane.
Ia Laieikawai ma ko laua wahi me kana kane, he mea mau ia Kaonohiokala
ka iho pinepine mai ilalo nei e ike i ka pono o kona mau kaikuahine, a
me kana wahine opio (Laielohelohe), ekolu iho ana i ka makahiki hookahi.
Elima paha makahiki ka loihi o ko laua noho ana ma ka hoohiki paa o ka
berita mare; a i ke ono paha o ka makahiki o ko Laieikawai ma noho pono
ana me kana kane, ia manawa, haula iho la o Kaonohiokala i ka hewa me
Laielohelohe; me ka ike ole o na mea e ae i keia haule ana i ka hewa.
I ka ekolu malama o Laieikawai ma iluna, iho mai la o Kaonohiokala e ike
i ka pono o kona mau kaikuahine, a hoi aku la me Laieikawai, pela i kela
a me keia hapakolu o ka makahiki, a i ka ekolu makahiki o ko
Kaonohiokala huakai makai i ka pono o kona mau kaikuahine; aia hoi, ua
hookanaka makua loa ae la kana wahine opio (Laielohelohe), alaila, ua
pii mai a mahuahua ka wahine maikai, a oi ae mamua o kona kaikuaana o
Laieikawai.
Aole nae i haula o Kaonohiokala ia manawa i ka hewa, aka, ua hoomaka ae
kona kuko ino e hana i ka mea pono ole.
I kela hele ana keia hele ana a Kaonohiokala i kana hana niau ilalo nei,
a hiki i ka eha makahiki; aia hoi, ua hoomahuahuaia mai ka nani o
Laielohelohe mamua o kana ike mua ana, a mahuahua loa ae la ka manao ino
o Kaonohiokala; aka, ma kona ano keiki Akua, hoomanawanui aku la no oia
e pale ae i kona kuko, hookahi paha minute e lele aku ai ke kuko mai ona
aku, alaila, pili mai la no.
I ka lima o ka makahiki, ma ka pau ana o ka hapaha mua o ua makahiki la,
iho hou mai la o Kaonohiokala i kana hana mau ilalo nei.
I kela manawa, ua kailiia aku ko Kaonohiokala manao maikai mai ona aku a
kaawale loa, a haule iho la oia i ka hewa.
I kela manawa no hoi, ia ia e halawai la me kona, mau kaikuahine, a me
ka Makaula hoi, ka pinualua a me ka laua wahine hoi (Laielohelohe),
hoomaka ae la o Kaonohiokala e hooponopono hou no ke aupuni, a nolaila,
ua hoomaka hou ka ahaolelo.
A i mea e pono ai ko ke Alii manao kolohe, hoolilo ae la oia i kona mau
kaikuahine i poe kiai no ka aina i oleloia o Kealohilani, a na lakou e
hooponopono pu me Mokukelekahiki i ka noho ana, a me na hana a pau e
pili ana i ka aina.
A ike ae la kekahi o kona mau kaikuahine, ua oi aku ka hanohano mamua o
keia noho ana, no ka mea, ua hooliloia i mau alii no kahi hiki ole ia
lakou ke noho e lawelawe pu me Mokukelekahiki, nolaila, hooholo ae la
lakou i ka ae mamuli o ka olelo a ko lakou kaikunane.
Aka, o Kahalaomapuana, aole oia i ae aku e hoi iloko o Kealohilani; no
ka mea, ua oi aku kona minamina i ka hanohano mau i loaa ia ia mamua o
ka hoi ana i Kealohilani.
A no ko Kahalaomapuana ae ole, hoopuka aku la oia i kana olelo imua o
kona kaikunane, "E kuu Lani, ma kou hoolilo ana ae nei ia makou e hoi i
Kealohilani, a o lakou no ke hoi, a owau nei la, e noho ae no wau ilalo
nei, e like me kau hoonoho mua ana; no ka mea, ke aloha nei wau i ka
aina a me na makaainana, a ua maa ae nei no hoi ka noho ana; a ina owau
no malalo nei, o oe no maluna mai, a o lakou nei hoi iwaena ae nei,
alaila, pono iho no kakou, like loa me ka hanau ana mai a ko kakou
makuahine, no ka mea, nau i wahi ke alanui, a o kou mau pokii hoi, hele
aku mahope ou, a na'u hoi i pani aku, o ke oki no ia, a oia la."
A no keia olelo a kona kaikuahine muli loa, manao iho la, oia, ua pono
ka olelo a kona kaikuahine. Aka, no ke ake nui o Kaonohiokala e kaawale
aku oia i kahi e, i mea e ike oleia'i kona kalohe ana, nolaila, hailona
aku la oia i kona mai Kaikuahine, a o ka mea e ku ai ka hailona, oia ke
hoi iloko o Kealohilani.
I aku la o Kaonohiokala i kona mau kaikuahine, "E hele oukou e u-u mai i
pua Kilioopu, aole e hui i ko oukou hele ana, e hele oukou ma ke kaawale
kekahi i kekahi, a loaa, alaila, e hoi mai ko oukou mua a haawi mai
ia'u, e like me ko hanau ana, pela oukou e heleai, a pela no hoi oukou
ke hoi mai, a o ka mea loihi o kana Kilioopu, oia ke hoi i Kealohilani."
Hele aku la kela a me keia o lakou ma ke kaawale, a hoi mai la e like me
ka mea i oleloia ia lakou.
Hele aku la ka mea mua, a huhuki mai la elua iniha paha ka loihi o kana,
a o ka lua hoi, huhuki mai la, a oki ae la i kana Kilioopu ekolu iniha a
me ka hapa paha; a o ke kolu hoi, huhuki mai la i kana Kilioopu, elua
iniha paha ka loihi; a o ka eha o lakou hookahi iniha paha ka loihi o
kana, a o Kahalaomapuana hoi, aole oia i huhuki mai ma ke Kilioopu
loloa, huhuki mai la oia ma ka mea liilii loa, ekolu kapuai paha kona
loa; a oki ae la oia i ka hapalua o kana, a hoi aku la, me ka manao o
kana Kilioopu ka pokole.
Aka, i ka hoohalike ana, kiola aku la ka mua i kana imua o ko lakou
kaikunane, ike aku la o Kahalaomapuana i ka ka mua, he mea kahaha loa ia
ia, nolaila, momoku malu ae la oia i kana iloko o kona aahu, aka, ua ike
aku la kona kaikunane i kana hana, i aku la, "E Kahalaomapuana, mai hana
malu oe, e waiho i kau Kilioopu pela."
Kiola aku la na mea i koe i ka lakou, aka, o Kahalaomapuana, aole i
hoike mai, i mai nae "Ua ku ia'u ka hailona."
A no keia mea, koi aku la oia i kona kaikunane e hailona hou; e hailona
hou ana, ku hou no ia Kahalaomapuana ka hailona; aole olelo i koe a
Kahalaomapuana, no ka mea, ua ku ka hailona ia ia.
Oia hoi, he mea kaumaha nae ia Kahalaomapuana, ke kaawale ana'ku mai
kona noho Alii aku, a me na makaainana, no ka mea, ua hoopouliia ko ke
Alii wahine naau makemake ole e hoi i Kealohilani e ka hailona.
A i ka la o Kahalaomapuana i hoi ai i Kealohilani, kuuia mai la ke
anuenue mai luna mai a hiki ilalo nei.
Ia manawa, hai aku la oia i kana olelo imua o kona kaikunane, me ka i
aku, "E ku ke alanui o kuu Lani pela, e kali no na la he umi, e
hoakoakoaia mai na'lii, a me na makaainana a pau, i hoike aku ai wau i
ko'u aloha nui ia lakou mamua o kou lawe ana aku ia'u."
A ike iho la o Kaonohiokala, ua pono ka olelo a kona kaikuahine hooholo
ae la oia i kona manao ae; alaila, lawe houia aku la ke alanui iluna me
kona kaikunane pu.
A i ka umi o ka la, kuuia mai la ua alanui nei imua o ke anaina, a kau
aku la o Kahalaomapuana iluna o ke alanui ulili i hoomakaukauia nona, a
huli mai la me ka naau kaumaha, i hoopihaia kona mau maka i na kulu wai
o Kulanihakoi, me ka i mai, "E na'lii, na makaainana, ke haalele nei wau
ia oukou, ke hoi nei wau i ka aina a oukou i ike ole ai, owau a me o'u
mau kaikuaana wale no kai ike; aole nae no ko'u makemake e hoi ia aina,
aka, na ko'u lima no i ae ia'u e haalele ia oukou mamuli o ka hailona a
kuu kaikunane Lani nei. Aka hoi, ua ike no wau he mau Akua like ko kakou
a pau, aole mea nele, nolaila, e pule oukou i ke Akua, a e pule no hoi
wau i ko'u Akua, a ina i mana na pule a kakou, alaila, e halawai hou ana
no kakou ma keia hope aku. Aloha oukou a pau, aloha no hoi ka aina, oki
kakou la nalo."
Alaila, lalau ae la oia i kona aahu, a palulu ae la i kona mau maka imua
o ke anaina, i mea e huna ai i kona manaonao i na makaainana a me ka
aina. A laweia'ku la oia ma ke anuenue iloko o na ao kalelewa ma ka
Lanikuakaa.
O ke kumu nui o ko Kaonohiokala manao nui e hookawale ia Kahalaomapuana
i Kealohilani, i mea e nalo ai kona kalohe ia Laielohelohe; no ka mea, o
Kahalaomapuana, aia kekahi ike ia ia, he ike hiki ke hanaia kekahi hana
ma kahi malu; a he kaikamahine manaopaa no, aole e hoopilimeai. O manao
auanei o Kaonohiokala o haiia kana hana kalohe ana imua o
Moanalihaikawaokele, nolaila oia i hookaawale ai i kona kaikuahine, a ma
ke ano Akua o Kaonohiokala, na lilo ka hailona ia Kahalaomapuana.
A kaawale aku la kona kaikuahine, a i ka pau ana paha o a hapaha elua o
ka lima o ka makahiki, iho hou mai la oia ilalo nei e hooko i kona manao
kuko ia Laielohelohe.
Aole nae oia i hooko koke ia manawa; aka, i mea e pono ai oia imua o
Kekalukaluokewa nolaila, waiho aku la oia imua o Kekalukaluokewa e pani
ma ka hakahaka o Kahalaomapuana; a o ka Makaula no kona Kuhina Nui.
A hoonohoia aku la o Mailehaiwale i Kiaaina paha no Kauai; ia
Mailekaluhea no Oahu; o Mailelaulii no Maui a me na moku e ae; ia
Mailepakaha no Hawaii.
MOKUNA XXXII
A lilo ae la o Kekalukaluokewa i poo kiekie ma ke aupuni, alaila, hoouna
aku la o Kaonohiokala ia Kekalukaluokewa e hele e kaapuni ma na mokupuni
a pau e lawelawe i kana oihana Moi, a hoonoho iho la ia Laielohelohe ma
ko Kekalukaluokewa wahi ma ke ano hope Moi.
A no keia mea, lawe ae la o Kekalukaluokewa i kona Kuhina Nui (ka
Makaula), ma kana huakai kaapuni.
I ka la i haalele ai o Kekalukaluokewa ia Pihanakalani, a hele aku la ma
kana oihana kaapuni. Ia la no hoi ka haalele ana o Kaonohiokala ia lalo
nei.
Ma kela hoi ana o Kaonohiokala, aole nae oia i hiki loa iluna, aka, ua
ike nae oia ia la e holo ana na waa o Kekalukaluokewa i ka moana.
A no ia mea, hoi hou mai la o Kaonohiokala mai luna mai a hiki ilalo
nei, a launa iho la me Laielohelohe, aole nae i hanaia ka hewa ia
manawa.
Ia laua me Laielohelohe e halawai la, noi aku la o Kaonohiokala ia
Laielohelohe e hookaawaleia na mea e ae, a ma kona ano Mea Nui, ua
hookaawaleia ko ke Alii wahine mau aialo.
Ia Laielohelohe me Kaonohiokala o laua wale no ma ke kaawale, i aku la,
"O ka ekolu keia o ko'u mai makahiki (puni) o ka makemake ana ia oe, no
ka mea, ua ulu kou nani a papale maluna o kou kaikuaana (Laieikawai). A
nolaila, ma na la hope nei, ua hiki ole ia'u ke hoomanawanui e pale aku
i ke kuko no'u ia oe mai o'u aku."
"E kuu Lani e," wahi a Laielohelohe, "pehea la e kaawale ai ia kuko ou
mai a oe ae? A heaha la ka manao o kuu Lani e pono ai ke hana?"
"E launa kino kaua," wahi a Kaonohiokala, "oia wale no ka mea e pono ai
ke hanaia imua o'u."
I aku la o Laielohelohe, "Aole kaua e launa kino e kuu Lani, no ka mea,
o ka mea nana i malama ia'u mai kuu wa uuku mai a loaa wale kuu kane,
nana ka olelo paa ma o'u la, aole e haawi i kuu kino me kahi mea e ae e
hoohaumia; a nolaila, e kuu Lani e, na ka mea nana ka hoohiki paa ia'u e
ae aku i kou makemake."
A lohe o Kaonohiokala i keia mea, akahi no a hoomohalaia ke kuko ino
iloko, alaila, hoi aku la oia iluna me kana wahine (Laieikawai). Aole
nae i anahulu kona mau la i luna, uhi paapu houia mai la oia e na hekili
o ke kuko ino, a hiki ole ke hoomanawanui no ke kuko.
A na keia kuko, kaikai kino houia mai la oia mai luna mai e halawai hou
me Laielohelohe.
A no ka lohe mua ana o Kaonohiokala "na ka mea nana i malama" ia ia ka
"hoohiki paa e ae aku." Nolaila, kii mua aku la oia ma o Kapukaihaoa la,
e noi aku e ae mai i ko ke Alii makemake.
A nolaila hoi, hele mua aku la oia a olelo aku ia Kapukaihaoa, "Ua
makemake wau e lawe ia Laielohelohe e pili me a'u i keia manawa, aole
nae no ke kaili loa mai, aka, i mea e hoomama ae ai i ko'u naau kaumaha
i ke kuko i kau milimili, no ka mea, ua noi mua aku wau i ua milimili la
au i kuu makemake; aka, ua kuhikuhi mai kela nau e ae aku, a nolaila,
kii mai nei wau ma ou la."
I aku o Kapukaihaoa, "E ka lani o na lani, ke ae aku nei wau ma kau noi
e kuu Lani, he mea pono nou e komo aku oe me ka'u milimili; no ka mea,
ua ike au i ko'u pomaikai ole no ka'u mea i luhi ai, ua upu aku hoi ko
maua manao me ka mea nana i malama kau wahine (Laieikawai), o
Kekalukaluokewa ke kane a ka'u hanai, ua pono no, aka, i keia noho
aupuni ana, ua lilo ka pomaikai i na mea e ae, nolaila, ua nele wau. No
ka mea hoi, ua haawi ae nei kela i na moku a pau i ou kaikuahine, koe
hoi wau ka mea nana kana wahine i wahine ai, a nolaila e aho hoi ke ka i
ka nele lua, a nau ka wahine a olua."
A pau keia mau kamailio a laua ma ke kaawale, hele aku la o Kapukaihaoa
me ke Alii pu a hiki o Laielohelohe la.
I aku la, "E kuu luhi, eia ke kane, nohoia, he lani iluna he honua,
ilalo, keehi'a kulana a paa, a nana mai i ka mea nana i luhi."
Alaila he mea kanalua ole ia ia Laielohelohe; a lawe ae la o
Kaonohiokala ia Laielohelohe, a hui oluolu iho la laua.
Ekolu mau la o laua ma ka laua mau hana, hoi aku la o Kaonohiokala i
Kahakaekaea.
A mahope iho oia mau la kaawale, ua aaki paaia ke aloha wela i luna o
Kaonohiokala, a ano e kona mau helehelena.
Ia manawa, hoopuka aku la o Kaonohiokala i olelo hoopunipuni i mua o
Laieikawai, oia ka ha o na la kaawale o laua, me ka i aku, "Haohao hoi
keia po o'u, aole wau i moe iki, i ka hoopahupahu waleia no a ao wale."
I aku o Laieikawai, "Heaha la?"
I aku o Kaonohiokala, "Ua pono ole paha ka noho ana o lakou la o lalo."
"Ae paha," wahi a Laieikawai, "aole no la hoi e iho."
A no keia hua kena a kana wahine, he mea manawa ole noho ana i lalo nei
o Kaonohiokala, a launa no me Laielohelohe. Aka, o Laielohelohe aole i
loaa ia ia kona pilikia ma ka manao, heaha la ia mea i kona manao ana.
Ia laua e hui ana ma ka makemake o ke Alii kane, ia manawa, ua ike ole o
Laielohelohe i kona aloha ia Kaonohiokala, no ka mea, aole no o ke Alii
wahine makemake iki e hana i ka hewa me ke Alii nui o luna; aa hoi,
mamuli o ka onou a kona mea nana i malama wale no ka hooko ana.
Hookahi anahulu paha o ko laua hana ana i ka hewa, hoi aku la o
Kaonohiokala iluna.
Ia manawa, ulu mai la a mahuahua ke aloha o Laielohelohe ia
Kekalukaluokewa no kona haule ana i ka hewa me Kaonohiokala.
I kekahi la ma ke ahiahi, olelo aku la o Laielohelohe ia Kapukaihaoa, "E
kuu kahu nana i malama maikai, i keia manawa, ua poino loa ia'u ka manao
no Kaonohiokala iloko o na manawa o maua i hana iho nei i ka hewa, a ke
hoomahuahua mai nei ke aloha o kuu kane (Kekalukaluokewa) ia'u, no ka
mea, i ka noho iho nei no ka i ka pono me ke kane, me ko maua maikai, a
lalau wale no i ka hewa, aole no ko'u makemake, no kou makemake wale no.
Heaha no la hoi kou hewa ke hoole aku, i kuhikuhi aku hoi wau i kou ae
ole no kou hoohiki ana, aole au e launa me kekahi mea e ae, kaiona he
hoohiki paa kau, aole ka."
I aku o Kapukaihaoa, "I ae aku au e lilo oe i ka mea e, no kuu nele i ka
haawina waiwai o ko kane; no ka mea, ma kuu maka ponoi nei no ka waiwai
a ko kane i haawi ae ai, a owau no ke ku, nolaila, lilo oe, aole hoi au
i manaoia ka mea nana ka wahine i wahine ai oia."
I aku o Laielohelohe i kona kahu nana i hanai, "Ina o kou kumu ia o ka
haawi ana i kuu kino e hoohaumia me Kaonohiokala, alaila, ua hewa loa
oe; no ka mea, ua ike oe, aole no Kekalukaluokewa i hoonoho na mea
maluna o na aina; aka, na Kaonohiokala no, a nolaila, apopo e kau wau
maluna o na waa a holo aku e imi i kuu kane."
I ke ahiahi iho, kena'e la oia i na aialo kane ona, na mea malama waa
hoi o ke Alii, e hoomakaukau i na waa no ka holo aku e imi i ke kane.
A no ke kumu ole o kona manao ia Kaonohiokala, nolaila huna iho la oia
ia ia makolo o na hale kuaaina hiki ole ia ia ke noho, no kona manao o
hiki hou mai o Kaonohiokala, hana hou ia ka hewa me kona makemake ole,
oia kona pee ma na hale kuaaina, aole nae oia (Kaonohiokala) i hiki mai
a hiki i kona hala ana i ka moana ia po iho.
A hala o Laielohelohe i ka moana, a hiki ma Oahu, noho iho la oia ma na
hale kuaaina. Pela oia i hele ai a hiki i ko laua halawai ana me
Kekalukaluokewa.
Ia Laielohelohe paha i Oahu, a ma kekahi la ae, iho hou mai la o
Kaonohiokala e launa hou me Laielohelohe; aka, i kona hiki ana mai, aole
o Laielohelohe o ka hale Alii, aole no hoi oia i ninau mai i ka mea nana
e malama ka hale Alii, no ka mea, ina e ninau oia, manaoia e hana ana i
ka hewa me Laielohelohe; aka, ua hai malu aku nae o Laielohelohe i ke
kiai hale Alii i ke kumu o kona hele ana. A no ka nele o ko ke Alii
makemake, hoi aku la oia i luna.
O keia haula ana nae a na'lii i ka hewa, ua nakulu aku la keia lohe i ke
alo Alii, ma o na aialo wale no nae, a ua lohe puia no hoi ko
Laielohelohe makemake ole.
Ia Aiwohikupua e kuewa ana ma ke alo Alii, oia nae kekahi i lohe i keia
mau mea. A no ka lohe ana o Aiwohikupua i ko Laielohelohe kumu i holo ai
e imi i ke kane; alaila i aku oia i ke kiai hale Alii, "Ina i hoi hou
mai o Kaonohiokala, a i ninau mai ia Laielohelohe, i aku oe ua mai ia,
alaila aole e hoi hou mai; no ka mea, he mea haumia loa ia ia
Kaonohiokala, a me na makua o makou, aia no a pau ka haumia, alaila hana
aku ma ka hana o ka hoku Venuka."
Ia iho hou ana mai o Kaonohiokala, ninau i ke kiai hale Alii, alaila
haiia aku la e like me ka Aiwohikupua olelo, alaila hoi aku la oia i
luna.
MOKUNA XXXIII
Ua oleloia ma ka Mokuna XXXII o keia kaao ke kumu o ko Laielohelohe imi
ana i kana kane ia Kekalukaluokewa.
Nolaila, imi aku la oia mai Kauai mai a Oahu, a Maui; i Lahaina keia,
lohe aia o Kekalukaluokewa i Hana, ua hoi mai mai Hawaii mai.
Holo aku la oia ma na waa a pae ma Honuaula, ilaila lohe lakou o
Hinaikamalama ka wahine a Kekalukaluokewa, aole nae i ike ko Honuaula
poe o ka Kekalukaluokewa wahine keia.
A no ka lohe ana o Laielohelohe i keia mea, lalelale koke aku la lakou a
hiki i Kaupo, a me Kipahulu. Alaila, hoomaopopoia mai la ka lohe mua o
lakou i Honuaula, a mailaila aku lakou a kau na waa ma Kapohue, haalele
lakou i na waa, hele aku la lakou a Waiohonu, lohe lakou ua hala o
Kekalukaluokewa me Hinaikamalama i Kauwiki; a hiki lakou i Kauwiki, ua
hala loa aku la o Kekalukaluokewa ma i Honokalani, he nui na la i hala
ia lakou ma ia hele ana.
Ia hele ana a lakou a hiki i Kauwiki, ua ahiahi nae, ninau aku la o
Laielohelohe i na kamaaina i ka loihi o kahi i koe a hiki i Honokalani,
kahi a Kekalukaluokewa e noho ana me Hinaikamalama.
Olelo mai kamaaina, "Napoo ka la hiki."
A hele aku la lakou me ke kamaaina pu, a molehulehu hiki aku la lakou i
Honokalani; alaila, hoouna aku la o Laielohelohe i ke kamaaina e hele
aku e nana i ka noho ana o na'lii.
Hele aku la ke kamaaina, a ike aku i na'lii e inu awa ana, hoi mai la a
hai mai la ia lakou nei.
Alaila, hoouna hou aku la no o Laielohelohe i ke kamaaina e hele hou e
nana i na'lii, me ka i aku nae, "E hele oe e nana a ike i na'lii e
hiamoe ana, alaila, hoi mai oe a hele pu aku kakou."
A no keia olelo a Laielohelohe, alaila, hele aku la ke kamaaina, a ike
aku la, ua hiamoe na'lii, hoi aku la a olelo aku la ia Laielohelohe.
Ia manawa, akahi no a hai aku oia i ke kamaaina, o Kekalukaluokewa kana
kane mare (hoao).
Mamua aku nae o ko Laielohelohe halawai ana me Kekalukaluokewa, ua lohe
mua aku oia i ka haula ana o Laielohelohe i ka hewa me Kaonohiokala, i
lohe no i kahi kahu o Kauakahialii, ka mea i lilo ai i Kuhina Nui ma ka
aoao o Aiwohikupua, a no ka lohe ana o ua wahi kanaka nei i ka hewa ana
o Laielohelohe, oia kana mea i hele mai ai e hai ia Kekalukaluokewa.
Ia Laielohelohe ma i hiki aku ai ma ka hale a Kekalukaluokewa e noho
ana, aia hoi e hiamoe mai ana laua ma kahi hookahi, ua hoouhiia i ka
aahu hookahi, e moe ana nae i ka ona a ka awa.
A komo aku la o Laielohelohe, a noho iho la ma ke poo o laua
(Kekalukaluokewa ma), honi iho la i ka ihu, a uwe malu iho la iloko ona;
aka, ua hoohaniniia na mapuna waimaka o Laielohelohe no ka ike ana iho
he wahine e ka kana kane, aole nae e hiki ia laua ke ike ae i keia, no
ka mea, ua lumilumiia laua e ka ona a ka awa.
Oia hoi, aole e hiki ia Laielohelohe ke hoomanawanui i kona ukiuki ia
Hinaikamalama; nolaila, komo aku la oia mawaena o laua, a pale aku la ia
Hinaikamalama, hoohuli mai la ia Kekalukaluokewa, a apo aku la i kana
kane, a hoala aku la.
Ia manawa, puoho ae la o Kekalukaluokewa a ike iho la o kana wahine; ia
wa, hikilele mai la o Hinaikamalama mai ka hiamoe mai, a ike iho la he
wahine e keia me laua, holo aku la oia mai o laua nei aku, me ka huhu
nui, me ka manao hoi aole keia o ka Kekalukaluokewa wahine.
A ike aku la o Kekalukaluokewa ia Hinaikamalama e hele ana me ka maka
kukona, alaila, i aku la, "E Hinaikamalama, e holo ana oe i ke aha, me
kou maka inaina, mai kuhi oe i keia wahine he wahine e, o ka'u wahine
mare (hoao) no keia." Ia manawa, hookaawaleia ae la kona huhu mai ona
aku, a paniia iho la ka hilahila a me ka maka'u ma ka hakahaka o ka
huhu.
I ka wa nae i ala ae ai o Kekalukaluokewa mai ka hiamoe ona awa ae, a
ike mai la i ka wahine, ia Laielohelohe, honi iho la ma ke ano mau o ka
hiki malihini ana.
Alaila, i mai la oia i kana wahine, "E Laielohelohe, ua lohe iho nei wau
nou, ua haule oe i ka hewa me ka Haku o kaua (Kaonohiokala), a nolaila,
ua pono aku la no oe me ia, a ua pono no hoi wau ke noho aku malalo o
olua, no ka mea, nona mai keia noho hanohano ana a aia no hoi ia ia ka
make a me ke ola; Kamailio aku paha auanei wau, o ka make mai kai ala;
nolaila, ma kahi a ka Haku o kaua e manao ai, pono no ke hooko aku, aole
nae no ko'u makemake ka haawi aku ia oe, aka, no ka maka'u i ka make."
Alaila, i aku la o Laielohelohe i kana kane, "Auhea oe, kuu kane o ka wa
heu ole, ua pololei kou lohe, a he oiaio, ua haule wau i ka hewa me ua
Haku la o ka aina, aole nae i mahuahua, elua wale no a maua hana ana i
ka hewa; aka, e kuu kane, aole na'u i ae e haawi ia'u e hoohaumia i kuu
kino me ua Haku la o kaua; aka, na kuu mea nana i malama ia'u i ae e
hana wau i ka hewa; no ka mea, i ka la a oukou i hele mai ai, oia no ka
la a ua Haku la o kaua i noe mai ai ia'u e hoohaumia ia maua; aka, no
ko'u makemake ole, nolaila, ua kuhikuhi aku wau i ko'u ae ole ia ia;
aka, i ka hoi ana iluna a hoi hou mai, nonoi ae la kela ia Kapukaihaoa,
a nolaila, ua launa kino maua elua manawa, a no ko'u makemake ole, ua
huna wau ia'u iho ma na hale kuaaina, a no ia mea no hoi, ua haalele wau
i kahi au i hoonoho ai, a ua imi mai nei wau ia oe; a i ko'u hiki ana
mai nei hoi, loaa iho nei oe ia'u me keia wahine. A nolaila, ua pai wale
kaua, aole au hana no'u, aole hoi a'u hana aku ia oe; nolaila, ma keia
po e hookaawale oe i kela wahine."
A no keia mea, ua pono ka olelo a ka wahine imua o kana kane; aka, ma
keia olelo hope a Laielohelohe, ia manawa, ua ho-aia ke ahi enaena o ke
aloha wela o Hinaikamalama no Kekalukaluokewa, no ka mea, e kaawale ana
laua mai ko laua launa hewa ana.
Hoi aku la o Hinaikamalama i Haneoo, a noho iho la ma kona hale mau; i
kela la keia la o Hinaikamalama ma kona Hale Alii, he mea mau ia ia ka
noho ma ka puka o ka hale, a huli ke alo i Kauwiki, no ka mea, ua
hoopuniia oia e ke aloha wela.
I kekahi la, i ke Alii wahine e hoonana ana i kona aloha ia
Kekalukaluokewa, pii ae la oia a me kona mau kahu iluna o Kaiwiopele, a
noho iho la malaila, huli aku la ke alo i Kauwiki, nana aku la ia
Kahalaoaka, a o ke kau mai a ke ao iluna pono o Honokalani, ia manawa,
he mea e ka maeele o ke Alii wahine i ke aloha no kana ipo; alaila, oli
ae la oia he wahi mele penei:
"Me he ao puapuaa la ke aloha e kau nei,
Ka uhi paapu poele i kuu manawa,
He malihini puka paha ko ka hale,
Ke hulahula nei kuu maka.
He maka uwe paha--e. Oia--e.
E uwe aku ana no wau ia oe,
I ka lele ae a ke ehukai o Hanualele,
Uhi pono ae la iuka o Honokalani.
Kuu Lani--e. Oia--e."
A pau kana oli ana, uwe iho la oia, a nana i uwe, uwe pu me na kahu ona.
Noho iho la lakou ma ia la a ahiahi, hoi aku la i ka hale, kena mai la
na makua a me na kahu e ai, aka, aole loaa ia ia ka ono o ka ai, no ka
mea, ua pouli i ke aloha.
A pela no hoi o Kekalukaluokewa, no ka mea, ia Hinaikamalama i haalele
aku ai ia Kekalukaluokewa i ka po a Laielohelohe i hiki mai ai, ua pono
ole ka manao o ke Alii kane; a nolaila, ua hoomanawanui oia i kekahi mau
la mahope mai o ko laua kaawale ana.
A ma kela la i Hinaikamalama i pii ai iluna o Kaiwiopele, a ma ia po
iho, hiki oia i o Hinaikamalama la, me ka ike ole o Laielohelohe, no ka
mea, ua hiamoe oia.
Ia Hinaikamalama no e ala ana, e hiaa ana no kona aloha, puka ana o
Kekalukaluokewa, me ka ike ole oloko o ka Hale Alii ia ianei.
Ia Kekalukaluokewa i hiki aku ai, pololei aku la no oia a ma kahi a ke
Alii wahine e hiamoe ana, lalau aku la i ka wahine ma ke poo, a hoala
aku la.
Ia manawa, ua hooleleia ka oili o Hinaikamalama me ka manaolana no o
kana ipo; aka, i ka lalau ana ae, aia nae o kana mea i manao ai. Ia
manawa, kahea ae la oia i na kahu e ho-a ke kukui, a ma ka wanaao, hoi
aku la o Kekalukaluokewa me kana hanaukama (Laielohelohe).
Ma ia manawa mai, he mea mau ia Kekalukaluokewa ka hele pinepine i o
Hinaikamalama i kela po keia po me kona ike oleia; a hala he anahulu
okoa o ko Kekalukaluokewa hoomau ana e hana hewa me Hinaikamalama me ka
ike ole o kana wahine; no ka mea, ua uhi paapuia ko Laielohelohe ike e
ka ona awa mau, mamuli o ka makemake o kana kane.
I kekahi la, kupu ka manao aloha i kekahi wahine kamaaina no
Laielohelohe; noalila, hele mai la ua kamaaina wahine nei e launa me ke
Alii wahine.
Ia Kekalukaluokewa me na kanaka ma ka hale kahi-olona, ia manawa i launa
ai ka wahine kamaaina me Laielohelohe, me ka i aku ma kana olelo
hoohuahualau, "Pehea ko Alii kane? Aole anei he uilani, a kani uhu mai i
kekahi manawa no ka wahine?"
I aku la o Laielohelohe, "Aole, he maikai loa maua e noho nei."
Olelo hou ke kamaaina, "Malia paha he hookamani."
"Ae paha," wahi a Laielohelohe, "aka, i ka'u ike aku a maua e noho nei,
he oluolu ko maua noho ana."
Ia manawa, olelo maopopo aku la ke kamaaina me ka i aku, "Auhea oe? O ka
maua mahinaai aia ma kapa alanui ponoi; i ka wanaao, ala aku la ka'u
kane i ka mahiai ma ua mahinaai nei a maua, i kuu kane nae e mahiai ana,
hoi mai ana no o Kekalukaluokewa mai Haneoo mai, manao koke ae la no kuu
kane me Hinaikamalama no, hoi ae kuu kane a olelo ia'u, aole nae wau i
hoomaopopo. A ma ia po mai, i ka puka'na mahina, ala ae la wau me ka'u
kane, a iho aku la i ka paeaea aweoweo ma ke kai o Haneoo; ia maua e
hele ana, a hiki i ke alu kahawai, nana aku la maua e hoea mai ana keia
mea maluna o ke ahua i hala hope ia maua; ia manawa, alu ae la maua e
pee ana, aia nae o Kekalukaluokewa keia e hele nei, alaila, ukali aku la
maua ma ko iala mau kapuai, a hiki maua ma kahi kokoke i ka hale o
Hinaikamalama, aia nae ua komo aku no o Kekalukaluokewa; ia maua i ka
lawai-a, a hoi mai maua a ma kahi no a makou i halawai mua ai, loaa iho
la maua ia Kekalukaluokewa e hele ana, aole ana olelo ia aole hoi a maua
olelo ia ia. Pau ia; i keia la hoi, olelo ponoi mai la ke kahu o
Hinaikamalama ia'u, he kaikuahine no kuu kane, anahulu ae nei ka launa
ana o na'lii, na'u nae i hoohuahualau aku; a nolaila, hu mai ko'u aloha
me ka'u kane ia oe, hele mai nei wau e hai aku ia oe."
MOKUNA XXXIV
A no keia olelo a ka wahine kamaaina, alaila, ua ano e ko ke Alii wahine
manao, aole nae oia i wikiwiki i ka huhu; aka, i mea e maopopo lea ai ia
ia, hoomanawanui no o Laielohelohe. I aku nae oia i ke kamaaina, "Malia
i hookina ai kuu kane ia'u i ka inu awa, ia'u paha e moe ana i ka ona
awa, hele kela; aka, ma keia po, e ukali ana wau ia ia."
Ia po iho, hoomaka hou o Kekalukaluokewa e haawi i ka awa, alaila, hooko
aku la no kana wahine; aka, mahope o ka pau ana o ka inu awa ana, puka
koke aku la o Laielohelohe iwaho o ka hale, a hoolualuai aku la, a pau
loa ka awa i ka luaiia, aole nae i ike mai kana kane i keia hana maalea
a kana wahine; a i ka hoi ana aku i ka hale, haawi mua iho la ua o
Laielohelohe ia ia i ka hiamoe nui ma kona ano maalea.
A ike mai la o Kekalukaluokewa, he hiamoe io ko kana wahine no ka ona
awa; ia manawa hoomaka hou ke kane i kana hana mau, a hele aku la i o
Hinaikamalama la.
A ike o Laielohelohe, ua hala aku la kela, ala ae la oia, a ukali aku la
ia Kekalukaluokewa me kona ike oleia.
Ia ukali ana o Laielohelohe, aia hoi ua loaa pono aku la kana kane ia ia
e hana ana i ka hewa me Hinaikamalama.
Ia manawa, olelo aku o Laielohelohe ia Kekalukaluokewa, oiai aia ma ko
Hinaikamalama wahi moe laua, "E kuu kane, ua puni wau ia oe, malia oe e
hookina nei ia'u i ka awa, he hana ka kau, a nolaila, ua loaa maopopo ae
nei olua ia'u, nolaila, ke olelo nei wau ia oe, aole e pono ia kaua ke
hoomanawanui i ka noho ana maanei, e pono ia kaua ke hoi i Kauai, a
nolaila, e hoi kaua ano."
Ike mai la kana kane i ka maikai o ka manao o ke Alii wahine, ku ae la
laua a hoi aku la i Honokalani. A ma ia ao ana ae, hoomakaukau koke na
waa no ka hooko i ka olelo a Laielohelohe, me ka manao ia po iho e holo
ai, aole nae i holo, no ka mea, ua hoomaimai ae la o Kekalukaluokewa, a
nolaila, ua hala ia po; a i kekahi po iho, hana hou no o Kekalukaluokewa
i kana hana, a no ia mea, ua haalele o Laielohelohe i kona aloha i kana
kane, a hoi aku la i Kauai ma kona mau waa, me kona manao hou ole aku ia
Kekalukaluokewa.
Ia Laielohelohe ma Kauai mahope iho o kona haalele ana i kana kane; i
kekahi la, hiki hou mai o Kaonohiokala mai Kahakaekaea mai, a halawai
iho la me Laielohelohe.
A hala eha malama o ko laua hui kalohe ana; he mea haohao nae ia
Laieikawai keia hele loihi o Kaonohiokala, no ka mea, eha malama ka
loihi o ka nalo ana. A mahope oia manawa haohao o Laieikawai, hoi aku la
o Kaonohiokala iluna.
Ninau mai la nae o Laieikawai, "Pehea keia hele loihi ou aha malama, no
ka mea, aole oe pela e hele nei."
I mai la o Kaonohiokala, "Ua hewa ko Laielohelohe ma noho ana me kana
kane, ua lilo o Kekalukaluokewa i ka wahine e, a oia ka'u mea i noho
loihi ai."
A no keia mea, olelo aku o Laieikawai i kana kane, "E kii oe i ko wahine
a hoihoi mai e noho pu kakou."
Ia manawa no a laua e kamailio ana no keia mau mea, haalele aku la o
Kaonohiokala ia Laieikawai, a iho mai la, me ka manao o Laieikawai e kii
ana mamuli o kana kauoha, aole ka!
I keia hele ana o Kaonohiokala, hookahi makahiki; ia manawa, aole o
kanamai o ka haohao o Laieikawai no ka hele loihi o kana kane. Ua manao
ae o Laieikawai i ke kumu o keia hele loihi, ua pono ole la o
Laielohelohe me Kekalukaluokewa.
A no keia mea, ake nui ae la oia e ike i ka pono o kona kaikaina, ia wa,
hele aku la o Laieikawai imua o kona makuahonowaikane, me ka ninau aku,
"Pehea la wau e ike ai i ka pono o ko'u kaikaina? No ka mea, ua olelo
mai nei kuu kane Lani, ua hewa ka noho ana o Laielohelohe me
Kekalukaluokewa, a no ia mea, ua hoouna aku nei wau ia Kaonohiokala e
kii aku i ka wahine a hoi mai; aka, i ka hele ana aku nei, aole i hoi
mai; o ka pau keia o ka makehiki o ka hele ana, aole i hoi mai, nolaila,
e haawi mai oe i ike no'u, i ike hiki ke ike aku ma kahi mamao, i ike au
i ka pono o ko'u hoahanau."
A no keia mea, olelo mai o Moanalihaikawaokele, kona makuahonowaikane,
"E hoi oe a ma ko olua wahi, e nana aku oe i ko makuahonowaiwahine, ina
ua hiamoe, alaila, e hele aku oe a komo iloko o ka heiau kapu, ina e ike
aku oe i ka ipu ua ulanaia i ke ie, a ua hakuia ka hulu ma ka lihilihi o
ke poi oia ua ipu la. O na manu nui e ku ana ma na aoao o ua ipu la, mai
maka'u oe, aole ia he manu maoli, he mau manu laau ia, ua ulanaia i ke
i-e a hanaia i ka hulu. A i kou hiki ana i kahi o ua ipu la e ku ana,
wehe ae oe i ke poi, alaila, hookomo iho oe i ko poo i ka waha o ua ipu
la, alaila, kahea iho oe ma ka inoa o ua ipu la, 'E Laukapalili--e,
homai i he ike.'Alaila loaa ia oe ka ike, e hiki ia oe ke ike aku i kou
kaikaina a me na mea a pau o lalo. Eia nae, i kou kahea ana, mai kahea
oe me ka leo nui, o kani auanei, lohe mai ko makuahonowaiwahine o
Laukieleula, ka mea nana e malama i ua ipu ike la."
He mea mau nae ia Laukieleula, ma ka po oia e ala ai e malama i ua ipu
la o ka ike, a ma ke ao, he hiamoe.
I kekahi kakahiaka, i ka wa e hoomaka mai ai ka mehana o ka La maluna o
ka aina, hele aku la oia e makai ia Laukieleula, aia nae e hiamoe ana.
A ike iho la kela ua hiamoe, hooko ae la o Laieikawai i ke kauoha a
Moanalihaikawaokele, a hele aku la oia e like me ka mea i aoaoia mai ia
ia.
A hiki keia makahi o ka ipu, ka mea i kapaia, "KAIPUOKAIKE," wehe ae la
keia i ke poi o ka ipu, a kupou iho la kona poo ma ka waha o ua ipu nei,
a kahea iho la ma ka inoa o ua ipu nei, ia wa ka hoomaka ana e ike i na
mea a pau i hanaia ma kahi mamao.
Ia awakea, leha ae la na maka o Laieikawai ilalo nei, aia hoi, ua hana o
Kaonohiokala i ka hewa me Laielohelohe.
Iloko o keia manawa, hele aku la o Laieikawai a hai aku la ia
Moanalihaikawaokele, no keia mau mea, me ka olelo aku, "Ua loaa ia'u ka
ike mai a oe mai. Aka, i kuu nana ana aku nei, aia nae ua hewa ka Haku
Lani o'u, ua hanaia kekahi hewa me kuu kaikaina, akahi no a maopopo ia'u
na kumu a me ke kuleana o kona noho loihi ana ilalo."
A no keia mea, he mea e ka inaina o Moanalihaikawaokele, a lohe pu ae la
o Laukieleula, hele aku la kona mau makuahonowai i kahi o ka ipu ike,
aia hoi, ike lea aku la laua e hana ana i ka hewa, e like me ka
Laieikawai mau olelo.
I kekahi la ae, akoakoa ae la lakou a pau, o Laieikawai me na
makuahonowai, e hele e ike i ka pono o Kaonohiokala, a hooholo ae la
lakou ia mea.
Ia manawa, kuuia aku la ke alanui mai Kakahaekaea aku a ku imua o
Kaonohiokala, ia wa, ua lele koke ka oili o Kaonohiokala, no ke alanui i
kuuia mai imua ona. Aole nae i liuliu mahope iho o ko Kaonohiokala
haohao ana.
Ia manawa, ua hoopouliia ka lewa, a hoopihaia i na leo wawalo o ka
hanehane, me ka leo uwe, "Ua haule ka Lani! Ua haule ka Lani!!" A i ka
pau ana ae o ka pouli ma ka lewa, aia hoi e kau mai ana o
Moanalihaikawaokele me Laukieleula a me Laieikawai, iluna o ke alanui
anuenue.
A olelo mai la o Moanalihaikawaokele imua o Kaonohiokala, "Ua hewa kau
hana, e Kaonohiokala--e, no ka mea, ua haumia loa oe, a nolaila, aole e
loaa hou ia oe he wahi noho iloko o Kahakaekaea, a o kou uku hoopai, e
lilo ana oe i mea e hoomaka'uka'uia'i ma na alanui, a ma ka puka o na
hale, a o kou inoa, he _Lapu_, a o kau mea e ai ai, o na pulelehua, a
malaila kou kuleana a mau i kau pua."
Ia manawa, kailiia aku la ke alanui mai ona aku la, mamuli o ka mana o
kona makuakane. A pau keia mau mea, hoi aku la lakou i Kahakaekaea.
(Ua oleloia ma keia Kaao, o Kaonohiokala ka _lapu_ mua makeia mau moku,
a ma ona la na _lapu_ e auwana nei i keia mau la, ma ka hoohalike ana i
ke ano o ka _lapu_, he _uhane ino_.)
Ia lakou i hoi ai iluna, mahope iho o ka pau ana o ko Kaonohiokala ola,
halawai aku la lakou me Kahalaomapuana iloko o Kealohilani, akahi no a
lohe lakou aia oia malaila.
A ma keia halawai ana o lakou, hai aku la o Kahalaomapuana i ka moolelo
o kona hoihoiia'na e like me ka kakou ike ana ma ka Mokuna XXVII o keia
kaao, a pau keia mau mea, laweia'ku la o Kahalaomapuana e pani ma ka
hakahaka o Kaonohiokala.
Ia lakou ma Kahakaekaea, i kekahi manawa, nui mai la ke aloha o
Laieikawai ia Laielohelohe, aka, aole e hiki ma kona manao, he mea mau
nae ia Laieikawai ka uwe pinepine no kona kaikaina, a he mea haohao no
hoi i kona mau makuahonowai ka ike aku i ko Laieikawai mau maka, ua ano
maka uwe.
Ninau aku nae o Moanalihaikawaokele i ke kumu o keia mea, alaila, hai
aku la oia, he maka uwe kona no kona kaikaina.
I mai nae o Moanalihaikawaokele, "Aole e aeia kou kaikaina o noho pu me
kakou, no ka mea, ua haumia oia ia Kaonohiokala; aka, ina he manao kou i
ko kaikaina, alaila, e hoi oe a e pani ma ka hakahaka o
Kekalukaluokewa." Aka, ua ae koke ae la o Laieikawai i keia mau mea.
A ma ka la o Laieikawai i hookuuia mai ai, olelo mai la o
Moanalihaikawaokele, "E hoi oe a me kou kaikaina, e noho malu oe a hiki
i kou manawa e make ai, a mai keia la aku, aole e kapaia kou inoa o
Laieikawai; aka, o kou inoa mau o KAWAHINEOKALIULA, a ma ia inoa ou e
kukuli aku ai kou hanauna ia oe, a o oe no ke akua o kou mau hanauna."
A pau keia kauoha, lawe ae la o Moanalihaikawaokele a kau aku la iluna o
ke alanui, a kau pu aku la me Moanalihaikawaokele, a kuuia mai la ilalo
nei.
Ia manawa, hai aku la o Moanalihaikawaokele i na mea a pau e like me ka
mea i oleloia maluna, a pau ia, hoi aku la o Moanalihaikawaokele iluna,
a noho ma ka pea kapu o kukulu o Tahiti.
Ia manawa, hooili aku la o Kawahineokaliula i ke aupunu i ka Makaula, o
Laieikawai hoi ka mea i kapaia o Kawahineokaliula, ua noho oia ma kona
ano akua, a ma ona la i kukuli aku ai ka Makaula, a me kona hanauna e
like me ka olelo a Moanalihaikawaokele ia ia. A ma ia ano no o
Laieikawai i noho ai a hiki i kona make ana.
A mai ia manawa mai a hiki i keia mau la, ke hoomanaia nei no e kekahi
poe ma ka inoa o Kawahineokaliula (Laieikawai).
(HOPENA)
End of Project Gutenberg's The Hawaiian Romance Of Laieikawai, by Anonymous