Alii i ka loaa ana o Laieikawai ma ka moeuhane, a me ke kumu o kona
hoomau ana i ka inu awa, a hai pu aku la no hoi ke Alii i ke kumu o kona
kau ana i kanawai paa, no ka mea walaau iloko o kona wa hiamoe.
Ia laua e kamailio ana no keia mau mea, alaila, hoomaopopo loa ae la ke
Alii e holo i Hawaii e ike ia Laieikawai. Ia wa ka hoopuka ana o laua i
olelo hooholo no ke kii ia Laieikawai i wahine mare.
I ka pau ana o na la ino, a hiki mai ka manawa kupono no ka holo moana,
kauoha ae la ke Kuhina i na Kapena waa o ke Alii, e hoomakaukau i na waa
no ka holo i Hawaii ia po iho, ia manawa ke koho ana a ke Alii i na
hoewaa kupono ke holo pu, ko ke Alii mau Iwikuamoo ponoi.
Mamua o ka napoo ana o ka la, kauohaia ka poe nana uli o ke Alii, a me
na Kilokilo e nana i na ouli o ke ao a me ka moana, i na he hiki i ke
Alii ke hele, a ina he hiki ole e like me ka mea mau; aka, ua maopopo i
kona poe nana uli a Kilokilo hoi, he hike i ke Alii ke hele i kana
huakai.
A i ka wanaao, i ka puka ana o ka Hokuhookelewaa, kau aku la ke Alii a
me kona Kuhina, na hoewaa he umikumamaono, na hookele elua, he iwakalua
ko lakou nui maluna o na kaulua, a holo aku la.
Ia holo ana a lakou ma keia holo ana, hiki mua lakou ma Nanakuli, i
Waianae, ia wanaao, haalele lakou ia wahi, hiki mua lakou i Mokapu, a
malaila lakou i noho ai he umi la, no ka mea, ua loohia iakou e ka ino,
hiki ole ke holo i Molokai. A pau na la he umi, ike maopopoia aku la ka
malie, a maikai ka moana. Ia po iho a ao, hiki lakou i Polihua, ma
Lanai, a mailaila aku hiki ma Ukumehame, a no ka makani ino ia la, ua
noho lakou malaila, a i kekahi la ae, haalele lakou ia wahi, hiki lakou
i Kipahulu ia la.
Ia lakou ma Kipahulu, hooholo ae la ke Alii i olelo e hele wawae mauka,
a ma na waa na kanaka. Ma kahi nae a lakou i noho ai, ua nui ka poe
mahalo no Aiwohikupua no ke kanaka maikai.
Haalele lakou ia Kipahulu, hiki lakou ma Hana, ma uka no ke Alii me kona
Kuhina, ma na waa no na kanaka. I ke Alii nae e hele ana, he nui ka poe
i ukali ia laua, no ka makemake ia Aiwohikupua.
Ia lakou i hiki aku ai ma ke awa pae waa o Haneoo i Hana, he nue ka poe
i lulumi mai e makaikai i ke Alii, no ka pakela o ka maikai.
Ia Aiwohikupua ma nae i hiki aku ai, e heenalu mai ana na kane a me na
wahine i ka nalu o Puhele, aia nae ilaila kekahi kaikamahine Alii maikai
kaulana o Hana, o Hinaikamalama kona inoa. Iloko hoi o ko laua ike ana i
ua kaikamahine Alii nei o Hana, alaila, ua hoopuniia ke Alii kane, a me
kona Kuhina e na kuko; a oia no hoi ke kumu o ko Aiwohikupua ma noho ana
malaila ia la.
A pau ka heenalu ana a na kamaaina, a i ka nalu pau loa o ko
Hinaikamalama hee ana, o ka nalu ia i pae, hoopolilei mai la ka hee ana
a ke kaikamahine Alii ma ka wai o Kumaka, kahi hoi a Aiwohikupua ma e
noho mai ana.
I ke kaikamahine Alii nae e auau ana i ka wai o Kumaka, ua hoopuiwaia ke
Alii kane, a me kona Kuhina e ke kuko ino. A no ia mea, iniki malu aku
la ke Kuhina o ke Alii ia Aiwohikupua, e hookaawale ia lana mai kahi a
Hinaikamalama e auau ana, i ole laua e pilikia ma ka manao.
Ia Aiwohikupua ma i hoomaka ai e hookaawale ia laua mai ko ke Alii
wahine wahi e auau ana, alaila, pane aku la ke Alii wahine, "E na'lii!
he holo ka hoi ka olua, kainoa hoi he wehe ko ke kapa, lele iho hoi he
wai, hookahi hoi ka auau ana o kakou, hoi aku he hale, a moe, he ai no,
he i-a no hoi, a he wahi moe no hoi, oia iho la no ka waiwai a ke
kamaaina, i makemake no hoi e hele, hele no, ina he makemake e noho, o
Hana no hoi nei noho iho."
A no keia olelo a ke Alii wahine, I aku la ke Kuhina i ke Alii, "E! pono
ha ka manao o ke Alii wahine, no ka mea, ua makemake loa ke Alii wahine
ia oe."
I mai la o Aiwohikupua, "Ua makemake au i ke Alii wahine, no ka mea, ke
ike lea nei au i ka oi loa o kona maikai mamua o ka'u mau wahine mua
nana i kumakaia; aka, ua lohe oe i ka'u hoohiki paa ana, aole au e lawe
mai i kekahi wahine o keia mau moku i wahine na'u."
A no keia olelo a Aiwohikupua, i aku kona Kuhina, "Ua laa oe no kela
hoohiki au, alaila, e aho na'u ka wahine a kaua."
A pau keia kamailio liilii ana a laua, hele aku la laua i ka heenalu. A
ia laua e heenalu ana, aia hoi, ua hoopuniia mai la ke Alii wahine no
Aiwohikupua, a ua nui ka poe i hoopuni paaia no ka makemake i ke Alii
kane.
A pau ka auau ana a laua, hoi aku la laua me ka manao e kau maluna o na
waa a holo aku; aka, ike aku la o Aiwohikupua i ke Alii wahine e konane
mai ana, a manao iho la ke Alii kane malihini e hele i ke konane; aka,
ua lilo mua na ke Alii wahine ke kahea e konane laua.
A hiki o Aiwohikupua ma kahi o ke Alii wahine, kau na ilili a paa ka
papa, ninau mai ke Alii wahine, "Heaha ke kumu pili o ka malihini ke
make i ke kamaaina?"
I aku o Aiwohikupua, "He mau waa kaulua ko'u kumu pili, aia ke lana mai
la iloko o ke kai, oia ko'u kumu pili me oe."
I mai la ke Alii wahine, "Aole he maikai o kou kumu pili e ka malihini,
hookahi no kumu pili mama loa, oia na kino no o kaua, ina e make au ia
oe, alaila, e lilo wau nau, ma kau hana e olelo mai ai, malaila wau e
hoolohe ai, a e hooko ai hoi, ma ka mea kupono nae i ka hooko aku, a ina
hoi e make oe ia'u, alaila, o oe no ka'u, e like me kau hana ia'u, pela
no au e hana ai ia oe, me ko noho i Maui nei."
A no keia olelo a ke Alii wahine, hooholo koke ae la ke Alii kane i ka
olelo ae. I ka hahau ana a laua i ka papa mua, make o Aiwohikupua.
Alaila, i mai la ke Alii wahine, "Ua eo ia'u, aohe ou kumu e ae e pili
mai ai, a ina nae he kaikaina kou, alaila ae aku au e pili hou kaua."
A no keia mau olelo maikai a ke Alii wahine imua o Aiwohikupua, alaila,
hooholo koke ae la oia i kona manao ae ma ka waha wale no.
A iloko o ko laua manawa kamailio, hoopuka aku la o Aiwohikupua i kona
manao imua o ke Alii wahine, "He nani hoi ia ua pili ae nei ko'u kino me
oe, a ua maikai no; aka, aole kaua e launa koke, aia a hoi mai au mai
kuu kuakai kaapuni ia Hawaii; no ka mea, ua hoohiki wau mamua o kuu holo
ana mai nei, aole wau e launa me kekahi o na wahine e ae, aia no a puni
o Hawaii, alaila, hana wau e like me kuu makemake, e like me ka kaua e
kamailio nei, a oia hoi ka hookoia ana o kou makemake. Nolaila, ke
kauoha mua aku nei wau ia oe mamua o kuu hele ana, e noho oe me ka
maluhia loa, aole e lilo i kekahi mea e ae, aole hoi e hana iki i kekahi
mea pono ole e keakea ai i ka kaua hoohiki, a hoi mai wau mai kuu huakai
makaikai mai, alaila, e hookoia ke kumu pili o ka wahine Alii. Ina i hoi
mai wau, aole oe i maluhia, aole hoi oe i hooko i ka'u mau kauoha,
alaila, o ka pau no ia."
Aole nae keia o ko Aiwohikupua manao maoli. A pau na kauoha a
Aiwohikupua ia Hinaikamalama, haalele lakou ia Maui, hiki lakou nei i
Kapakai ma Kohala.
I kekahi la ae, haalele lakou ia Kapakai, holo aku la lakou a mawaho
pono o Kauhola, nana aku la o Aiwohikupua i ka akoakoa lehulehu ana o na
kanaka mauka o Kapaau.
Ia manawa, kauoha ae la o Aiwohikupua i na hoewaa, e hookokoke aina aku
na waa, no ka mea, ua makemake ke Alii e ike i ke kumu o keia akoakoa
lehulehu ana o na kanaka.
A hiki lakou i ke awa pae waa ma Kauhola, ninau aku la ke Alii i ke kumu
o ka akoakoa lehulehu ana o na kanaka, alaila, hai mai la na kamaaina,
he aha mokomoko ke kumu o ia lehulehu ana.
Ia manawa, okalakala koke ae la o Aiwohikupua e hele e makaikai i ka aha
mokomoko, a hekau iho la na waa o lakou, pii aku la o Aiwohikupua, a me
kona Kuhina, a me na hookele elua, eha ko lakou nui o ka pii ana.
A hiki lakou i Hinakahua i ke kahua mokomoko, ia manawa, ike mai la ka
aha mokomoko i ke keiki Kauai, no ka oi o kona kanaka maikai mamua o na
keiki kamaaina, a lilo iho la ka aha i mea haunaele.
Mahope iho o keia haunaele ana, hoomaka hou ka hoonoho o ke kahua
mokomoko, ia manawa, pili aku la o Aiwohikupua ma ke kumu laau milo, e
nana ana no ka hoouka kaua.
Ia Aiwohikupua nae e ku ana ma kona wahi, puka mai la o Ihuanu a ku
iwaena o ke kahua mokomoko, e hoike ana ia ia iho imua o ke anaina, a
kahea mai la me ka leo nui, "Owai ka mea ma kela aoao mai e hele mai e
mokomoko?" Aka, aole e hiki i kekahi mea ke aa mai e ku imua o Ihuanu,
no ka mea, o ko Kohala oi kelakela no ia ma ka ikaika i ke kuikui.
Ia Ihuanu e hoike ana ia ia iho, huli ae la oia, a ike ia Aiwohikupua,
kahea mai la, "Pehea oe e ka malihini? E pono paha ke lealea?"
A lohe o Aiwohikupua i keia leo kahea a Ihuanu, hele aku la a ku imua o
ke kahua kaua, e hawele ana me kona aahu pukohukohu, i like me ke ano
mau o na Puali o ke Alii. Pane aku la oia imua o kona hoa hakaka.
"E ke kamaaina, ua noi nai oe ia'u e lealea kaua, a eia hoi ka'u noi ia
oe, i elua mai ma kou aoao, huipu me oe, akolu oukou, alaila mikomiko
iki iho ka malihini."
A lohe o Ihuanu i keia olelo a Aiwohikupua, i mai la oia, "He oi oe o ke
kanaka nana i olelo hookano iho nei wau imua o keia aha a pau, owau no
ka oi mamua o na kanaka a pau, a ke olelo mai nei hoi oe i ekolu aku ma
keia aoao, a heaha la oe i mua o'u?"
Olelo mai la o Aiwohikupua, "Aole au e aa aku e hakaka me oe ma kau noi,
ke ole oe e ku mai me na mea e ae ma kou aoao, a heaha hoi oe imua o'u!
Nolaila, ke olelo paa nei wau ano, he hiki ia'u ke hoolilo i keia Aha i
mea ole iloko o kuu lima."
A no keia olelo a Aiwohikupua, hele mai la kekahi o na puali ikaika a ma
ke kua o Aiwohikupua, olelo mai la. "E! mai olelo aku oe ia Ihuanu, o ko
Kohala oi no kela; aohe puko momona o Kohala nei i kela kanaka."
Ia manawa, huli ae la o Aiwohikupua, a pale ae la i ka mea nana i olelo
mai ma kona kua, haula aku la ilalo a make loa.
MOKUNA V
A ike mai la ka aha kanaka a pau o ke kahua mokomoko i ka oi ana o ka
ikaika o Aiwohikupua, no ka make loa ana o ke kanaka ma ke pale wale ana
no.
Ia manawa, hele mai la kekahi mau puali o Ihuanu, a olelo mai la ia
Ihuanu penei: "E Ihuanu e! ke ike maopopo lea aku nei wau ano i keia
manawa, aole e lanakila ana ko kakou aoao, a ma kuu manao paa hoi, e
lanakila ana ka malihini maluna o kakou, no ka mea, ke ike maopopo aku
la no oe, ua make loa ko kakou kanaka i ka welau wale no o koia la lima,
ahona a kui maoli aku kela, lele liilii. Nolaila, ke noi aku nei au ia
oe, e hui ka aha, e pono ke hoopau ka mokomoko ana, a me kou aa ana aku
i ka malihini, a nolaila, e hele oe a i ka malihini, e lulu lima olua, a
e haawi aku i kou aloha nona, i aloha pu ai olua me ka ike aku o ka aha
ua hoomoe a pau wale ke kaua."
Iloko o keia olelo, alaila, ua ho-ai'a ka inaina wela o Ihuanu no keia
olelo, me ka olelo aku, "E ko'u poe kokua, mai maka'u oukou, mai
hopohopo no ka make ana o kela kanaka o kakou ma ke pale ana i ka welau
o kona lima, aole anei wau i hana pela i kekahi mau la mamua ae nei
maanei? A heaha la oukou i maka'u ai; a nolaila, ke hai aku nei wau ia
oukou, ina i hopo oukou no kela malihini, alaila, e huna oukou i ko
oukou mau maka i ke aouli, aia a lohe aku oukou ua lanakila o Ihuanu,
alaila, hoomanao oukou i kuu puupuu ia Kanikapiha, ka ai a ke kumu i ao
oleia ia oukou. No ka mea, ke ike nei wau, aole e lanakila mai oia
maluna o'u, no ka mea, ua kani ka pola o kuu malo i keia la."
A no keia olelo a Ihuanu, i aku kona mau hoa hui mokomoko, "Auhea oe! Ua
pau ka makou olelo, aohe hana i koe, kulia imua o ka ai a ke kumu a
kakou i ao pu oleia mai ia makou, a ke olelo mai nei hoi oe, ua kani ka
pola o ko malo, malia o lanakila oe i ua malo ou." Alaila, nee aku la
kona mau hoa mawaho o ka aha.
Ia Ihuanu nae e olelo kaena ana ia ia iho imua o kona mau hoa no kona
lanakila maluna o Aiwohikupua, alaila, oi mai la o Aiwohikupua a kokoke
iki ma ke alo o Ihuanu, upoipoi ae la oia i kona mau lima ma ka poohiwi,
me he moa kane la e hoomakaukau ana no ke kani ana, a olelo aku la oia
ia Ihuanu, "E Ihuanu! Kuiia i kuu piko a pololei i eha kauna kui?"
A lohe o Ihuanu i keia kaena a Aiwohikupua e kui, alaila, leha ae la na
maka o Ihuanu a puni ka aha, ike aku la oia e hiiia mai ana kekahi keiki
opiopio loa, alaila, olelo aku la o Ihuanu ia Aiwohikupua, "Aole na'u oe
e kui, na kela wahi keiki e hiiia mai la, nana oe e kui, a oia kou hoa
hakaka."
A lohe o Aiwohikupua i keia olelo, he mea e kona ukiuki, ia manawa, pii
ae la ka ula o Aiwohikupua a puni ke kino, me he mea la ua hooluuia i ke
koko o na hipa keiki. Huli ae la oia a kupono imua o ka aha, a olelo aku
la, "Owai keia kanaka i aa mai ai oia i ke keiki Kauai nei, nolaila, ke
olelo nei wau i keia, he hiki i kuu Akua ke haawi mai ia'u e lanakila
maluna o keia kanaka, a e hoolilo ae kuu Akua i ke poo o ko oukou ikaika
i mea milimili na kuu mau hoewaa."
Alaila, kukuli iho la o Aiwohikupua a pule aku la i kona mau Akua penei:
"E Lanipipili, Lanioaka, Lanikahuliomealani, e Lono, e Hekilikaakaa, a
me Nakolowailani, i keia la, e ike mai oukou ia'u i ka oukou kama, ka
oukou pua i koe ma ke ao nei, ma keia la, e haawi mai oukou i ka ikaika
a pau maluna o ka oukou kama nei, e hiki no ia oukou ke hoohala i kana
puupuu ma kona kui ana mai i ka oukou kama, a ke noi aku nei wau e haawi
mai i ke poo o Ihuanu i kuu lima, i mea paani na ko'u mau hoewaa, i ike
ai keia aha a pau, owau ke lanakila maluna o keia kanaka i Okipoepoe
Oleia. Amene." (Amama.)
A pau kana pule ana, ku ae la o Aiwohikupua iluna me ka maka ikaika a
makaukau no ka hoouka kaua, a ninau aku la ia Ihuanu, "Ua makaukau anei
oe e kue mai ia'u?"
Olelo mai la o Ihuanu, "Aole au e kui aku ia oe, nau e kui mua mai
ia'u."
A lohe ke kumu kui a Ihuanu i keia mau olelo, hele mai la a ma ka aoao o
Ihuanu, i mai la, "Hawawa oe e kuu haumana, ina e kena hou mai kela,
alaila, e hoomaka oe e kui me kou ikaika a pau, no ka mea, o kona manawa
e kena mai ai e kui, oia iho la no ka hoomaka ana," a nolaila, ua pono
keia ia Ihuanu.
A pau ka laua kamailio ana, ninau hou aku la o Aiwohikupua ia Ihuanu,
"Ua makaukau anei oe e kui mai ia'u; ina he manao e kui, kui mai I kuu
maka."
Ia manawa, i waiho koke mai ana o Ihuanu i ka puupuu, hu ka makani ma ka
papalina o Aiwohikupua, aole nae i ku, no ka mea, ua alo o Aiwohikupua,
oia ka mea i hala'i.
A hala ka puupuu a Ihuanu, e waiho koke ae ana o Aiwohikupua i kana
puupuu, ku no i ka houpo, hula ma ke kua; ia manawa, kaikai ae la o
Aiwohikupua i ke kanaka me kona lima, a kowali ae la ia Ihuanu imua o ke
anaina, a kiola aku la i waho o ka aha, a lanakila iho la o Aiwohikupua
maluna o Ihuanu uwauwa aku la ka pihe me ka hui o ka aha i ka poe
makaikai.
A make iho la o Ihuanu, hele mai la kona mau hoa, e waiho ana, na mea
hoi nana i olelo mai e hooki ka hakaka, me ka ninau iho, "E Ihuanu! ua
hiki anei i ko ai i ao oleia ia makou ke hoola ia oe, e hakaka hou me
kela kanaka ikaika lua ole?" Oia ke olelo henehene a kona mau hoa.
I ka lehulehu e lulumi ana no ka make o Ihuanu ko lakou Pukaua, a e uwe
ana hoi, hele aku la o Aiwohikupua, a oki ae la i ke poo o Ihuanu, a me
ka laau palau a Ihuanu, a kiola aku la i kona mau hookele, oia ka hooko
hope loa ana o kana pule. A pau keia mau mea, haalele o Aiwohikupua i ka
aha, a hoi aku la a kau iluna o na waa, a holo aku la, kui aku la ka
lono o keia make a puni o Kohala, Hamakua, a puni o Hawaii.
Holo aku la lakou nei a kau i Honokaape, ma Waipio, mailaila aku a waho
o Paauhau, nana ae la lakou e ku ana ka ea o ka lepo o uka, ninau aku la
o Aiwohikupua i kona Kuhina, "Heaha la kela lehulehu e paapu mai nei o
uka? He mokomoko no paha? Ina he aha mokomoko kela, e hele hou kaua e
makaikai."
Olelo aku la kona Kuhina, "Ua oki ia manao ou, no ka mea, aole he huakai
mokomoko ka kaua i hele mai nei, he huakai imi wahine ka kaua."
I mai o Aiwohikupua i ke Kuhina, "Kaheaia aku na hookele, e hooponopono
ae na waa a holo pololei aku i ke awa, i lohe aku kakou i keia
lehulehu." A hookoia ko ke Alii makemake, a holo aku lakou a malalo o ka
pali kahakai, ninau aku la i na wahine e kuiopihi ana, "Heaha kela
lehulehu o uka?"
Hai mai la na wahine ia lakou, "He aha hookuku mokomoko, a o ka mea oi o
ka ikaika, alaila, oia ke hoounaia e hele e kuikui me ke kanaka Kauai i
hakaka mai nei me Ihuanu, a make mai nei ua o Ihuanu; oia ia pihe e uwa
ala."
A no keia mea, kena koke ae la o Aiwohikupua e hekau na waa, a lele aku
la o Aiwohikupua, o kona Kuhina aku me na hookele elua, pii aku la lakou
nei a hiki i ka aha mokomoko, aia nae lakou ma kahi kaawale mai e nana
ana i ka aha.
Alaila, hele mai la kekahi kamaaina ma ko lakou nei wahi e noho ana,
ninau aku la o Aiwohikupua i ka hana a ka aha, haiia mai la e like me ka
olelo a kela mau wahine i olelo ai.
Olelo aku la o Aiwohikupua i kahi kamaaina, "E hele oe a olelo aku, owau
kekahi e lealea me keia poe, aole nae e lealea me ka poe ikaika ole."
I mai la ua wahi kamaaina nei, "Hookahi no ikaika o keia aha o Haunaka,
a oia ke hoounaia ana i Kohala, e hakaka me ke kanaka Kauai."
Olelo aku la o Aiwohikupua, "E hele koke oe, a olelo aku ia Haunaka e
lealea maua."
A hiki aku ua wahi kanaka kamaaina nei a halawai me Haunaka; a lohe o
Haunaka i keia mau olelo, lulu iho la oia i kona mau lima, paipai ae la
i ka umauma, keekeehi na wawae, a peahi mai la ia Aiwohikupua e hele aku
iloko o ka aha, a hele aku la o Aiwohikupua, a wehe ae la i kona kihei,
a kaei ae la ma kona puhaka.
Ia Aiwohikupua ma ka aha, olelo aku la oia imua o Haunaka, "Aole e eha
ke keiki Kauai ia oe, he lala kamahele no ka laau ku i ka pali."
Ia manawa a Aiwohikupua e kamailio ana no keia mau mea, kahea mai la
mawaho o ka aha he wahi kanaka i ike i ka hakaka ana a Aiwohikupua me
Ihuanu, "E Haunaka, a me ka aha, aole oukou e pakele i keia kanaka, ua
like ka puupuu o keia kanaka me ka pololu, hookahi no kui ia Ihuanu,
hula pu ka puupuu ma ke kua, a o ke kanaka no keia i make mai nei o
Ihuanu."
Ia manawa, lalau mai la o Haunaka i na lima o Aiwohikupua, a aloha mai
la oia, a o ka pau no ia, hoaikane laua, hui ka aha. A haalele lakou ia
wahi, hele pu aku la o Aiwohikupua ma me ke aikane a kau lakou la ma na
waa, a holo aku la a pae i Laupahoehoe.
MOKUNA VI
(Ma ka Mokuna V o keia Kaao, ua ike kakou ua hiki aku a Aiwohikupua ma
Laupahoehoe; maanei e kamailio iki kakou no Hulumaniani ka Makaula nana
i ukali mai o Laieikawai, mai Kauai mai, ka mea i olelomuaia ma ka helu
mua o keia Kaao.)
I ka la a Aiwohikupua ma i haalele ai ia Paauhau, ma Hamakua, i ka la
hoi i holo mai ai a hiki i Laupahoehoe, ua ike mua aku ka Makaula i na
mea a pau i kekahi ahiahi iho mamua o ko Aiwohikupua hiki ana ma
Laupahoehoe, a penei kona ike ana:
I ua ahiahi la, mamua o ka napoo ana o ka la, e noho ana ka Makaula ma
ka puka o ka hale, nana aku la oia i ke kuku o na opua ma ka nana ana i
na ouli o ke ao, a like me ka mea mau i ka poe kilokilo mai ka wa kahiko
mai a hiki i keia manawa.
I aku la ua Makaula nei, "He waa Alii hoi keia e holo mai nei, he
umikumamaiwa kanaka, hookahi Alii Nui, he mau waa kaulua nae."
Ia manawa, puiwa koke ae la ka lehulehu e noho pu ana me ka Makaula, a
nana aku la aole he mau waa holo mai; nolaila, ninau aku la ka poe me
ia, "Auhea hoi na waa au i olelo mai nei he mau waa Alii?"
Olelo aku ka Makaula, "Aole he mau waa maoli, ma ka opua ka'u ike ana
aku la, apopo e ike kakou he waa Alii."
Ia po a ao ae, mahope o ka auina la ike hou aku la oia i ke ku a ka
punohu i ka moana, ma ka hoailona i ku ia Aiwohikupua e like me ka mea i
maa i ua Makaula nei. (E like paha me ka ike ana i ke Kalaunu Moi o kela
Alii keia Alii ke hiki mai io kakou nei, pela paha ka maopopo ana o ko
Aiwohikupua punohu i ikeia e ua Makaula nei.)
A no ka ike ana o ka Makaula i kela hoailona, ku ae la oia a hopu he
wahi puaa, he moa lawa, me ka puawa, e hoomakaukau ana no ka hiki mai o
Aiwohikupua.
A no keia hana a ka Makaula, he mea haohao loa ia i ko lakou poe, me ka
ninau aku, "E hele ana oe e hoomakaukau nei keia ukana au?"
Hai mai la ka Makaula, "E hoomakaukau mua ana wau no ka hiki mai o kau
Alii o Aiwohikupua, oia kela mea a'u i olelo aku ai ia oukou i ke ahiahi
nei, nolaila, eia oia ke holo mai nei i ka moana, nona kela kualau i ka
moana, a me keia noe e uhi nei."
A kokoke o Aiwohikupua ma i ke awa pae o Laupahoehoe, ia manawa ke kui
ana o na hekili he iwakalua, pili pu na kanaka o Hilo nokeia mea, a i ka
mao ana ae, ike aku la na mea a pau i keia kaulua e holo mai ana a pae i
ke awa, me ka puloulou Alii iluna o na waa, alaila, maopopo ae la ka
wanana a ka Makaula
I na waa e holo mai ana a pae, ku ana ka Makaula i ke awa, mai luna mai
o Kaiwilahilahi, hahau iho la ka Makaula i ka puaa imua o ke Alii, a
pule aku la oia ma ka inoa o na Akua o Aiwohikupua, a eia kana pule.
"E Lanipipili, e Lanioaka, e Lanikahuliomealani, e Lono, e Hekilikaakaa,
e Nakolowailani. E na Akua o kuu Alii, kuu milimili, kuu ihi kapu, ka mea
nana e kalua keia mau iwi. Eia ka puaa, ka moa lawa, ka awa, he makana,
he mohai, he kanaenae i ke Alii na ka oukou kauwa nei, e ike i ka oukou
kauwa ia Hulumaniani homai he ola, i ola nui, i ola loa, a kau i ka
puaneane, a kani koo, a palalauhala, a haumakaiola, amama, ua noa, lele
wale aku la."
Ia manawa a ke Alii e hoolohe ana i ka pule a ka Makaula, ike mai la o
Aiwohikupua, o kana Makaula keia, ua mokumokuahua ka manawa o ke Alii i
ke aloha i kana kauwa, no ka mea, ua loihi ka manawa o ka nalo ana, aole
no hoi i ikeia ka manawa i nalo ai.
A pau ka pule ana a ua Makaula nei, kena koke ae ana o Aiwohikupua i
kona Kuhina, "E haawi na makana a ka Makaula na na Akua."
Lele koke aku la ka Makaula a hopu i na wawae o ke Alii, a kau iho la
iluna o ka a-i, a uwe iho la; a o Aiwohikupua hoi, apo aku la ma na
poohiwi o kana kauwa, a uwe helu iho la.
A pau ka uwe ana, ninau iho la ke Alii i kana kauwa, " Heaha kou mea i
hiki mai ai a noho ianei; a pehea ka loihi o kou hele ana."
Hai aku la ke kauwa e like me ka kakou heluhelu ana ma na Mokuna mua. Ia
manawa a ka Makaula i olelo aku ai i ke Alii i na kumu a me na kuleana o
kona hele ana, a pau ia. Alaila, na ka Makaula ka ninau hope ia
Aiwohikupua; aka hoi, ma ka paewaewa o ka ke Alii olelo ana, me ka olelo
aku, e huakai kaapuni kana.
Walea iho la ke Alii me ka Makaula ia po a wanaao, hoo makaukau na waa,
a holo aku la.
Holo aku la lakou mai Laupahoehoe aku a hiki lakou i waho o Makahanaloa,
nana aku la ua wahi kanaka nei (ka mea i kapaia he Kuhina), i ka pio mai
a ke anuenue iuka o Paliuli.
Olelo aku la oia i ke Alii, "E! auhea oe? E nana oe i kela anuenue e pio
mai la, aia ilaila o Laieikawai, ka mea a kaua e kii nei, a malaila no
kahi i loaa ai ia'u."
Olelo aku la o Aiwohikupua, "Ke manao nei wau aole kela o Laieikawai,
aole no nona kela anuenue, no ka mea, he mea mau no ia no na wahi ua a
pau, he pio no ke anuenue. Nolaila, ke noi aku nei wau ia oe, e kali
kaua a ike ia mai ka malie ana, a ikeia aku ka pio mai o ke anuenue
iloko o ka manawa malie, alaila maopopo nona kela hoailona."
A ma keia olelo a ke Alii, hekau iho la na waa o lakou i ke kai, pii
aku la o Aiwohikupua me kona Kuhina a hiki i Kukululaumania, ma ke
kauhale o na kamaaina, a noho iho la malaila e kali ana no ka malie o ka
ua. A hala na la eha malaila, haalele loa ka malie o Hilo, ike maopopoia
aku la ke kalae ana mai o ka aina, a waiho wale mai o Panaewa.
I ka eha o ka la, i ke kakahiaka nui, ala ae la o Aiwohikupua, a puka
aku la mawaho o ka hale, aia hoi, e pio mai ana no ke anuenue i kahi a
laua i ike mua ai, kakali, loihi iho la ke Alii a hiki i ka puka ana o
ka la, hoi aku la a kona Kuhina aia kela e hiamoe ana, hooala aku la, me
ka i aku i ke Kuhina, "E! pono io paha kau e olelo nei, ia'u no
kakahiaka poeleele, ala e aku nei no wau iwaho, ike aku nei no au, e pio
mai ana ke anuenue i kahi no au i kuhikuhi ai ia'u, i ke kali mai la no
wau a puka ka la, aia no ke mau la ke anuenue, hoi mai la wau hoala aku
nei ia oe."
Olelo aku la ua wahi kanaka nei, "O ka'u ia e olelo aku ana ia oe, e
holo kakou, i na paha aia kakou i uka o Paliuli kahi i noho ai i keia
mau la."
Ia kakahiaka, haalele lakou ia Makahanaloa, holo waho na waa o lakou, o
Keaau ke awa.
Ia holo ana o lakou a ahiahi, pae lakou i Keaau, nana aku la lakou e ku
mai ana no na hale o Kauakahialii ma, e heenalu mai ana no hoi na
kamaaina; a hiki lakou, mahalo mai la na kamaaina no Aiwohikupua e like
me kona ano mau.
Noho malihini iho la lakou ia Keaau, a ahiahi, kauoha mua iho la o
Aiwohikupua i na hookele a me na hoewaa, e noho malie a hoi mai laua mai
ka laua huakai imi wahine mai, oiai o lakou wale no.
I ka napoo ana o ka la, hopu aku la o Aiwohikupua i kona aahu Ahuula, a
haawi aku la i kahi kanaka, a pii aku la.
Pii aku la laua iloko o na ululaau loloa, i ka hihia paa o ka
nahelehele, me ka luhi, a hiki laua ma kahi e kokoke ana i Paliuli, lohe
laua i ka leo o ka moa. I aku la kahi kanaka i ke Alii, "Kokoke puka
kaua."
Hoomau aku la no laua i ka pii a lohe hou laua i ka leo o ka moa (o ka
moa kualua ia). Hoomau aku laua i ka pii a hiki i ka malamalama loa
ana.
I aku la kahi kanaka i ke Alii, "E! puka kaua, aia ke kupunawahine o
Laieikawai ke houluulu mai la i na moa, e like me kana hana mau."
Ninau aku la o Aiwohikupua, "Auhea ka hale o ke Alii Wahine?"
I aku la kahi kanaka, "Aia a puka lea aku kaua iwaho o ka mahinaai nei
la, alaila, ike maopopo leaia aku ka hale."
A maopopo ia Aiwohikupua, ke kokoke hiki o laua i ka hale o Laieikawai,
nonoi aku la oia e haawi mai kahi kanaka i ka ahuula, i paa iho ai o
Aiwohikupua ia mea ma kona lima, a hiki i ko laua launa ana me ke Alii
wahine o Paliuli.
A hala ka mahinaai, ike aku la laua i ka hale o Laieikawai, ua uhiia me
no hulu melemele o ka Oo, e like me ka alelo a ke akua i ka Makaula, ma
ka hihio iluna o Kauwiki.
Ia Aiwohikupua e nana ana i ka hale o ke Alii wahine o Paliuli, he mea e
ke kahaha a me ka hilahila, ia manawa ka hoomaka ana o ko Aiwohikupua
kanalua ana.
A no ke kanalua i loaa ia Aiwohikupua, olelo aku oia i kona kokoolua,
"Auhea oe, ua hele mai nei kaua me ka manao ikaika no kuu wahine, kuhi
iho nei wau, he wahine a lohe mai i ke ao, aole ka! i ike aku nei ka
hana i ka hale o ke Alii Wahine, aole no ona lua, nolaila, ano e hoi
kaua me ka launa ole."
I mai la kona Kuhina, "He mea kupanaha, a hiki ka hoi kaua i ka hale o
ko wahine, ka kaua mea i au mai nei i keia mau kai ewalua, eia ka hoi he
koi kau e hoi; e hele no kaua a launa, aia mai ilaila ka nele a me ka
loaa; no ka mea, ina no paha ia e hoole mai, hoomano aku no, ua akaka no
he waa naha i kooka ko kaua, ko ke kane."
"Auhea oe?" Wahi a Aiwohikupua, "Aole e hiki ia kaua ke hele e halawai
me ke Alii wahine, a aole no hoi e Ioaa; no ka mea, ke ike nei wau, ua
ano e loa ka hale. Ua lawe mai nei au i ko'u ahuula, i makana e haawi
aku ai i ke Alii wahine e Paliuli nei; aka, ke nana aku nei wau o ke
pili iho la ia o ka hale o ke Alii; no ka mea, ua ike no oe, o keia mea,
he ahuula aole ia e loaa i na mea e ae, i na Alii aimoku wale no e
loaa'i, nolaila, e hoi kaua." O ka hoi iho la no ia me ka launa ole.
MOKUNA VII
Ia Aiwohikupua ma i haalele ai ia Paliuli, hoi aku la laua a hiki i
Keaau, hoomakaukau na waa, a ma ia wanaao, kau maluna o na waa, a hoi i
Kauai.
Ma ia hoi ana, aole nae i hai aku o Aiwohikupua i kekahi kumu o ka hoi
ana, aia i ka hiki ana i Kauai, ma keia hoi ana, akahi no a ike kona
Kuhina i ke kumu.
Ma keia holo ana mai Keaau mai, a kau i Kamaee, ma Hilopaliku, a ma
kekahi la ae, haalele lakou ia laila, hiki lakou i Humuula, ma ka palena
o Hilo, me Hamakua, ia manawa ka ike ana mai a ka Makaula ia Aiwohikupua
e holo ana i ka moana.
A hala hope o Humuula ia lakou, hiki lakou mawaho pono o Kealakaha, ike
mai la lakou nei i keia wahine e noho ana i ka pali kahakai, e hiamoe
ana nae ke Alii ia manawa.
Ia lakou i ike aku ai i kela wahine, hooho ana lakou iluna o na waa, "E!
ka wahine maikai hoi!"
A no keia, hikilele ae la ka hiamoe o Aiwohikupua, ninau ae la i ka
lakou mea e walaau nei, haiia aku la, "He wahine maikai aia ke noho mai
la i ka pali." Alawa ae la ke Alii, a ike aku la he mea e o ka wahine
maikai.
A no keia mea, kauoha ae la ke Alii i na hoewaa e hoe pololei aku ma
kahi a ka wahine e noho mai ana, a holo aku la a kokoke, halawai mua iho
la lakou me ke kanaka e paeaea ana, ninau aku la, "Owai kela wahine e
noho mai la iluna o ka pali maluna pono ou?"
Haiia mai la, "O Poliahu."
A no ka manao nui o ke Alii e ike i kela wahine, peahiia aku la, a iho
koke mai la kela me kona aahukapa i hoopuniia i ka hau, a haawi mai la i
kona aloha ia Aiwohikupua, a aloha aku la no hoi ke Alii kane i kona
aloha ma ka lululima ana.
Ia laua e halawai malihini ana, i aku o Aiwohikupua "E Poliahu e! E ka
wahine maikai o ka pali, pomaikai wale wau ia oe ma ko kaua halawai ana
iho nei, a no aila, e ke Alii wahine o ka pali nei, ke makemake nei wau
e lawe oe ia'u i kane hoao nau, a e noho kanaka lawelawe aku malalo ou,
ma kau mau olelo e olelo ai, a malaile wale no wau. Ina hoi e ae oe e
lawe ia'u e like me ka'u e noi aku nei ia oe, alaila, e kau kaua maluna
o na waa, a holo aku i Kauai, a pehea ia?"
I mai la ka wahine, "Aole wau he wahine no keia pali, no uka lilo mai
wau, mai ka piko mai o kela mauna, e aahu mau ana i na kapa keokeo e
like me keia kapa a'u e aahu aku nei. A pehea la i hikiwawe ai ka loaa
ana o ko'u inoa ia oe e ke Alii?"
Olelo aku la o Aiwohikupua, "Akahi no wau a maopopo no Maunakea mai oe,
a ua loaa koke kou inoa ia makou ma ka haiia ana e kela kanaka paeaea."
"A no kau noi e ke Alii," wahi a Poliahu, "E lawe wau ia oe i kane na'u,
a nolaila, ke hai aku nei wau ia oe, me ka ninau aku; aole anei o oe ke
Alii i ku iluna a hoohiki ma ka inoa o kou mau Akua, aole oe e lawe i
hookahi wahine o keia mau mokupuni, mai Hawaii nei, a Kauai; aia kau
wahine lawe noloko mai o Moaulanuiakea? Aole anei oe i hoopalau me
Hinaikamalama, ke kaikamahine Alii kaulana o Hana? A pau ko huakai
kaapuni ia Hawaii nei, alaila, hoi aku a hoao olua? A no kau noi mai e
lawe kaua ia kaua i mau mea hoohui nolaila, ke hai aku nei wau ia oe;
aia a hoopau oe i kau hoohiki mua, alaila, aole na'u e lawe ia oe, nau
no e lawe ia'u a hui kaua e like me kou makemake."
A no keia olelo a Poliahu, pili pu iho la ko Aiwohikupua manao me ke
kaumaha no hoi; a liuliu hoopuka aku la o Aiwohikupua i wahi ninau
pokole penei, "Pehea la oe i ike ai, a i lohe ai hoi no ka'u mau hana au
e hai mai nei? He oiaio, e Poliahu e, o na mea a pau au e olelo mai nei,
ua hana wau e like me ia nolaila, e hai mai i ka mea nana i olelo aku ia
oe."
"Aole o'u mea nana i hai mai i keia mau mea, e ke Alii kane, no'u iho no
ko'u ike," wahi a ke Alii wahine, "no ka mea, ua hanau kupuaia mai wau e
like me oe, a ua loaa no ia'u ka ike mai ke Akua mai o ko'u mau kupuna a
hooili ia'u, e like me oe, a na ia Akua wau i kuhikuhi mai e like me
ka'u e olelo nei ia oukou. Ia oukou no e holo mai ana i Humuula, ua ike
wau nou na waa, a pela wau i ike ai ia oe."
A no keia olelo, kukuli iho la o Aiwohikupua, a hoomaikai aku la imua o
Poliahu, me ke noi aku e lilo ia i kane hoopalau na Poliahu, me ke noi
aku e holo pu i Kauai.
"Aole kaua e holo pu i Kauai," wahi a ka wahine, "aka, e kau wau me
oukou a Kohala, hoi mai wau, alaila hoi oukou."
Mai ka hoomaka ana e halawai na'lii a hiki i ka pau ana o na olelo a
laua, iluna no o na waa keia mau kamailio ana.
Mamua o ka holo ana, olelo aku ka wahine ia Aiwohikupua, "Ke holo pu nei
kakou, e hookaawale mai ko'u wahi, kaawale aku ko olua wahi, aole o na
kanaka, ua akaka ko lakou wahi, mai hoopa mai oukou ia'u, aole hoi au e
hoopa ia oukou a hiki wale i Kohala, e noho maluhia loa kakou a pau." A
ua maikai ia mea imua o lakou.
Ia holo ana o lakou a hiki i Kohala, aole i hanaia kekahi mea iho iwaena
o lakou.
Ia lakou ma Kohala, a hiki i ka la i haalele ai o Aiwohikupua ma ia
Kohala, lawe ae la o Poliahu i kona kapa hau, a haawi aku la ia
Aiwohikupua me ka olelo aku, "O kuu kapa hau, he kapa i papa loaia e
ko'u mau makua, aole e lilo i kekahi mea e ae, ia'u wale iho no; aka, no
ko kaua lawe ana ia kaua i kane hoao oe na'u, a pela hoi wau ia oe,
nolaila, ke haawi lilo aku nei wau i keia kapa, a hiki i kou la e manao
mai ai ia'u ma na hoohiki a kaua, alaila, loaa kou kuleana e imi ae ai
ia'u a loaa, iluna o Maunakea, alaila, hoike ae oe ia'u, alaila, hui
kino kaua."
A lohe o Aiwohikupua i keia mau mea, alaila, he mea olioli nui loa ia i
ko ke Alii kane naau, a me kona Kuhina, a me na kanaka hoewaa.
Ia manawa, kii aku la o Aiwohikupua i kona Ahuula, lawe mai la a hoouhi
aku la ia Poliahu, me ka olelo aku, "E like me kau olelo ia'u mamua o
kou haawi ana mai ia'u i ke kapa hau, pela no oe e malama ai a hiki i ko
kaua hui ana e like me ke kauoha."
A pau ka laua kamailio ana i ka wanaao, hookaawale lakou i ka wahine
noho mauna, a holo aku la a hiki i Hana, a halawai me Hinaikamalama.
MOKUNA VIII
A hiki o Aiwohikupua ma i Hana, mai Kohala aku mahope iho o ko lakou
hookaawale ana ia Poliahu, ma ke awa pae waa o Haneoo ko lakou hiki mua
ana, ma ko Hinaikamalama wahi e noho ana.
Ia Aiwohikupua nae i hiki aku ai ma kela awa pae waa, i ka moana no
lakou i lana aku ai; a ia lakou e lana ana malaila, ike mai la o
Hinaikamalama, o Aiwohikupua keia mau waa, mahamaha mai la ka wahine me
ka manao e hele aku ana a halawai me ka wahine; aka, aia no lakou ke
lana malie mai la i ka moana.
Hele mai o Hinaikamalama a ma kahi a Aiwohikupua ma e lana ana; I aku la
ka wahine, "He mea kupanaha! heaha iho nei hoi keia o ka lana ana o na
waa iloko o ke kai? Mahamaha mai nei keia i ka ike ana mai nei ia oukou,
kainoa la hoi he holo mai a pae ae, aole ka! Nolaila, ke ninau aku nei
wau ia oe; malaila no anei oukou e lana ai a holo aku?"
"Ae," wahi a Aiwohikupua.
"Aole oukou e hiki," wahi a ka wahine "no ka mea, e kauoha no wau i ka
Ilamuku e hoopaa ia oe, ua lilo oe ia'u i ke konaneia, a ke waiho nei no
ia hoohiki a kaua, a ua noho maluhia wau me ka malu loa a hiki i kou hoi
ana mai la."
"E ke Alii Wahine, aole pela," wahi a Aiwohikupua, "aole au i hoopau i
ka kaua hoohiki, ke mau nei no ia, aole no i hiki i ka manawa e hookoia
ai ia hoohiki a kaua, no ka mea, ua hai mua aku wau ia oe, aia a puni o
Hawaii ia'u, alaila, hookoia kou kumu pili e ke Alii wahine. Nolaila,
holo aku nei wau me ka manao e puni o Hawaii, aole nae i puni, a Hilo
no, loaa ae nei i ka uhai mai Kauai mai no ka pilikia o ko ka hale poe,
nolaila, hoi mai nei; i kipa mai nei i ou la e hai aku no keia mau mea
ia oe, a nolaila, e noho malu oe a hiki i kuu hoi hou ana mai, hookoia
ka hoohiki."
A no keia olelo a Aiwohikupua, hoi mai la ka manao o ke Alii wahine, a
like me mamua.
A pau keia mau mea, haalele lakou ia Hana, a holo mai lakou a hiki i
Oahu nei, a mai anei aku a like a like o ka moana o Oahu nei, a me
Kauai, hai aku la oia i kana olelo i na hoewaa, a me na hookele, penei:
"Auhea oukou, ke hai aku nei wau i kuu olelo paa; ina i hiki kakou i
Kauai, mai olelo oukou i Hawaii aku nei kakou i ka imi wahine, o lilo
auanei ia i mea hoohilahila ia'u, i na e loheia ma keia hope aku,
alaila, i loheia no ia oukou, a o ka uku o ka mea nana e hai keia olelo
no ka holo ana i Hawaii, o ka makemake ka mea nana e olelo, make mai
kana wahine, o ka ohi no ia o ka make a ka mea hoaikane mai." Oia ke
kanawai paa a ke Alii i kau ai no ka poe i holo pu me ia i Hawaii.
A hiki lakou i Kauai, ma ka napoo ana o ka la, a halawai me na
kaikuahine. Ia manawa ka hoopuka ana i olelo i kona mau kaikuahine,
penei: "Ia'u i hele aku nei i ka'u huakai hele, ua haohao paha oukou, no
ka mea, aole wau i hai aku ia oukou i ke kumu o ia hele ana, aole no hoi
wau i hai aku i ka'u wahi e hele ai; a nolaila, ke hai malu aku nei wau
ia oukou e o'u mau kaikuahine o kakou wale. I Hawaii aku nei makou i
nalo iho nei, i kii aku nei wau ia Laieikawai i wahine mare (hoao) na'u,
no ko'u lohe ana no ia Kauakahialii e olelo ana i ka la a lakou i hiki
mai ai. I ka hele ana aku nei hoi, aole no hoi i kanamai a ke ano-e o ka
wahine; aole nae au i ike aku ia Laieikawai; aka, o ka hale ka'u i ike
maka aku, ua uhiia mai i ka hulu melemele o na manu Oo; nolaila, manao
no au aole e loaa, hoi okoa mai nei me ka nele. A no ia manao o'u, aole
e loaa ia'u, manao ae au ia oukou e na kaikuahine, ka poe no e loaa ai
ko'u makemake i na la i hala, nolaila, kii mai nei au ia oukou e holo i
Hawaii, o oukou no ka poe e loaa ai ko'u makemake, a ma keia wanaao, e
ku kakou a e hele." Alaila, he mea maikai keia olelo a ko lakou
kaikunane ia lakou.
Iloko o keia manawa a Aiwohikupua e olelo ana me na kaikuahine, akahi no
a maopopo i kona Kuhina, oia ka ke kumu o ka hoi wikiwiki ana ia Kauai.
I kekahi la ae, wae ae la o Aiwohikupua i mau hoewaa hou, no ka mea, ua
maopopo i ke Alii ua luhi na hoewaa mua; a makaukau ka holo ana, ia po
iho, lawe ae la ke Alii he umikumamaha hoewaa, elua hookele, o na
kaikuahine elima, o Mailehaiwale, o Mailekaluhea, o Mailelaulii, o
Mailepakaha, a me ko lakou muli loa o Kahalaomapuana, o ke Alii a me
kona Kuhina, he iwakalua-kumakolu ko lakou nui. I ka wanaao oia po,
haalele lakou ia Kauai, hiki ma Puuloa, a mailaila aku a kau ma Hanauma,
i kekahi la ae kau i Molokai, ma Kaunakakai; mailaila aku a pae i Mala,
ma Lahaina; a haalele lakou ia wahi, hiki lakou i Keoneoio, ma Honuaula;
a malaila i noho loihi ai ekolu anahulu.
No ka mea, ua nui ka ino ma ka moana, a pau na la ino, alaila, ua ikeia
mai ka maikai o ka moana.
Ia manawa ko lakou haalele ana ia Honuaula, a holo aku la a hiki ma
Kaelehuluhulu, ma Kona, Hawaii.
Ia Aiwohikupua ma i holo aku ai mai Maui aku a hiki i kela wahi, ua ike
mua mai o Poliahu i ko lakou holo ana a me ka hiki ana i Kaelehuluhulu.
Nolaila, hoomakaukau mua o Poliahu ia ia no ka hiki aku o Aiwohikupua,
alaila hoao; hookahi malama ke kali ano o Poliahu no ko laua hoao e like
me ka laua hoohiki ana; aka, ua hala o Aiwohikupua ma Hilo, no ke kii no
ia Laieikawai.
I kekahi manawa, ku mai ia Poliahu ka ike no ka Aiwohikupua mau hana;
ma ko Poliahu ano kupua keia ike ana, a no ia mea, waiho wale no iloko o
ka wahine kona manao, aia a halawai laua, alaila, hoike aku i kana mea e
ike nei no ka Aiwohikupua mau hana.
Ma keia holo ana a Aiwohikupua, mai Kaelehuluhulu aku, hiki mua lakou ma
Keaau, aka, ua nui no na la, a me na po o keia hele ana.
I ke awakea o kekahi la, hiki aku lakou ma Keaau, a pau na waa i ka
hooponopono, a me na ukana o lakou, ia wa no, hoolale koke ae ana ke
Alii i na kaikuahine, a me kona Kuhina e pii i uka o Paliuli; a ua
hooholo koke lakou ia manao o ke Alii.
Mamua o ko lakou pii ana i Paliuli, kauoha iho la o Aiwohikupua i na
hookele, a me na hoewaa, "Eia makou ke hele nei i ka makou huakai hele,
ka mea hoi a kuu manao i kau nui ai a halawai maka, e noho malie loa
oukou, aia no ka oukou mea malama o na waa; i kali oukou a i ao keia po,
a i po ka la apopo, alaila, ua waiwai makou; aka, i hoi kakahiaka mai
makou i ka la apopo, alaila, ua nele no ka'u mea i manao ai, alaila, o
Kauai ke alo, huli aku hoi." Oia ke kauoha a ke Alii.
A pau ke kauoha a ke Alii i na kanaka, pii aku la a like a like o ka po,
hiki lakou i Paliuli. Olelo aku la o Aiwohikupua i na kaikuahine, "O
Paliuli keia, eia ianei o Laieikawai, ko oukou kaikoeke, nolaila, imiia
ka oukou pono."
Alaila, lawe ae la o Aiwohikupua ia Mailehaiwale, i ka hanau mua o lakou
e like me ko lakou hanau ana. Ku iho la ma ka puka ponoi o ka hale o
Laieikawai, ia Mailehaiwale e ku la ma ka puka o ka Halealii, kuu aku
ana keia i ke ala, po oloko i ke ala, aia nae o Laieikawai me kona kahu
ua pauhiaia e ka hiamoe nui; aka, aole nae e hiki ke hiamoe i kela
manawa, no ka mea ua hoalaia e ke ala o Mailehaiwale.
Ia puoho ana ae o laua mai ka hiamoe, haohao ana laua nei i keia ala
launa ole; a no keia haohao, kahea aku la o Laieikawai me ka leo oluolu
i kona kupunawahine penei:
LAIEIKAWAI: "E Waka, e Waka--e."
WAKA: "E-o, heaha kau o ka po e ala nei?"
LAIEIKAWAI: "He ala, eia--la, he ala e wale no keia, he ala anuanu, he
ala huihui, eia la i ka houpo i ka manawa o maua."
WAKA: "Aole no he ala e, o Mailehaiwale aku la na, o na kaikuahine aala
o Aiwohikupua i kii mai la ia oe i wahine oe, a i wahine oe, a i kane
ia; o ke kane ia moeia."
LAIEIKAWAI: "Ka! aole au e moe ia ia."
A lohe aku la o Aiwohikupua i ka hoole ana mai a Laieikawai, no ka
makemake ole e lawe ia Aiwohikupua i kane mare, alaila, he mea e ka
hilahila, no ka mea, ua lohe maopopo aku la lakou nei i ka hoole ana
mai.
MOKUNA IX
Mahope iho o ka manawa i hooleia ai ko ke Alii kane makemake; alaila,
olelo aku la o Aiwohikupua i kona Kuhina, "E hoi kaua, a e noho na
kaikuahine o'u iuka nei, a na lakou no e imi ae ko lakou wahi e noho ai,
no ka mea, aole a lakou waiwai, ua nele ae la no ka mea i manaoia ai e
loaa ia lakou."
I mai la kona Kuhina, "He mea kupanaha loa ia oe, kainoa, ua olelo oe
ia'u mamua o ko kakou la i haalele ai ia Kauai; o na kaikuahine wale no
ou ka mea nana e kii kou makemake, a ua ike no hoi oe i ke ko ana o ka
lakou mau hana; ua kena ae nei oe ia Mailehaiwale i kana loaa, a ua lohe
aku la no hoi kakou i ka hoole ana mai a Laieikawai, aole paha no ko
kaikuahine ia hewa, e hiki ai ia kaua ke haalele ia lakou. Nolaila, hele
ae la ia ia, eha ou mau kaikuahine i koe, malia paha o loaa i kekahi o
lakou."
I aku la o Aiwohikupua, "Nele ae la ka i ka hanau mua, okiloa aku paha
lakou."
I hou aku kona Kuhina, "E kuu Haku, e hoomanawanui hou kaua, e hoao ae o
Mailekaluhea i kana loaa, a i nele, alaila, hoi kakou."
Alaila, ua maikai iki ia olelo i ke Alii, olelo aku la o Aiwohikupua, "E
hoao aku hoi oe i kau loaa, a i nele oia iho la no."
Hele aku la o Mailekaluhea, a ma ka puka o ka Halealii, ku iho la, kuu
aku la i ke ala, oia hele no o ke ala a pa i kaupoku maloko o ka hale,
mai kaupoku ka hoi ana iho loaa ia Laieikawai ma, ia manawa, hikilele
hou ae laua mai ka hiamoe ae.
I aku la o Laieikawai i kahi kahu, "He ala okoa hoi keia, aole hoi e
like me ke ala mua iho nei, he oi nae hoi keia mamua o kela iho nei, he
kane paha ka mea nona, keia ala."
Olelo aku kahi kahu, "Kaheaia ko kupunawahine, e hai mai i ke ano o keia
ala."
Kahea aku la o Laieikawai.
LAIEIKAWAI: "E Waka, e Waka--e."
WAKA: "E--o, heaha kau o ka po e ala nei?"
LAIEIKAWAI: "Eia la he ala, he ala e wale no keia, he ala anuanu, he ala
huihui, eia la i ka houpo i ka manawa o maua."
WAKA: "Aole na he ala e, o Mailekaluhea aku la, o kekahi kaikuahine aala
o Aiwohikupua, i kii mai la ia oe i wahine oe i kane ia, o ke kane ia
moeia."
LAIEIKAWAI: "Ka! aole au e moe ia ia."
I aku la o Aiwohikupua i ua wahi Kuhina nei ona, "E! ke lohe pono aku la
oe i ka hoole ana ae la a ke Alii wahine."
"Ae, ua loke, heaha la auanei ko ia hoole ana ae la, o ko laua aala no
kai makemake oleia ae la, malia hoi o ae ia Mailelaulii."
"Hoopaa no hoi oe," wahi a Aiwohikupua, "kainoa ua hai mua iho nei wau
ia oe i ko'u manao e hoi kakou, eia kau he hoololohe, hoololohe iho la
oe la, aeia mai la."
"Aole ka hoi i pau na kaikuahine o kaua, alua i hala, ekolu i koe," wahi
a kona Kuhina, "kuuia aku paha i pau, he nani ia, ua pau na kaikuahine o
kaua i ke kii, wikiwiki auanei hoi paha oe e hoi, a hiki kakou i kai o
Keaau, olelo kakou no ka loaa ole, e olelo ae auanei ka poe kaikuahine
ou i koe; ina no ia makou ka olelo ana mai e kii, ina no ua ae mai o
Laieikawai, aia la, loaa ka lakou mea e kamailio ai, kuuia aku i pau."
"Auhea oe e kuu Kuhina," wahi a Aiwohikupua, "aole o oe ke hilahila ana,
owau no, ina e like ana ka manao o ka moopuna me ko Waka la, ina ua
pono."
"Kuuia aku paha i ka hilahila," wahi a kona Kuhina, "kainoa ua ike no
oe, he waa naha i kooka ko kaua ko ke kane, a hoole mai aunei ia nawai e
olelo kana hoole ana, kainoa o kakou wale no kai lohe, hoaoia'ku paha o
Mailelaulii."
A no ka ikaika loa o ua wahi Kuhina nei ona i ke koi, hooholo ke Alii i
ka ae.
Hele aku la o Mailelaulii a kupono i ka puka o ka Halealii, kuu aku ana
oia i kona aala e like me na mea mua, hikilele hou mai la o Laieikawai
mai ka hiamoe, a olelo aku la i kahi kahu, "He wahi ala okoa wale no hoi
keia, aole hoi e like me kela mau mea mua."
I mai la kahi kahu, "Kaheaia o Waka."
LAIEIKAWAI: "E Waka, e Waka--e."
WAKA: "E--o, heaha la kau o ka po e ala nei?"
LAIEIKAWAI: "Eia la he ala, he ala e wale no keia, he ala anuanu, he
ala huihui, eia la i ka houpo i ka manawa o maua."
WAKA: "Aole na he ala e, o Mailelaulii aku la na o na kaikuahine aala o
Aiwohikupua, i kii mai la ia oe i wahine oe i kane ia, o ke kane ia
moeia."
LAIEIKAWAI: "Ka! aole au e moe ia ia."
"I hookahi no hoi hoole ana o ka pono," wahi a Aiwohikupua, "o ka hele
ka ia he kauna wale ae no koe o ka hoole, makena no hoi ua hilahila ia
oe e ke hoa."
"Kuuia aku paha i ka hilahila," wahi a kona Kuhina, "a i ole e loaa i na
kaikuahine o kaua, alaila, na'u e kii a loaa iloko o ka hale, a olelo
aku wau e lawe ia oe i kane hoao nana e like me kou makemake."
A no keia olelo a kona Kuhina, alaila, ua hoopihaia ko ke Alii naau i ka
olioli, no ka mea, ua lohe kela ia Kauakahialii i ka loaa ana i ua wahi
kanaka nei o Laieikawai, i hiki ai i kai o Keaau.
Ia manawa, kena koke ae la o Aiwohikupua ia Mailepakaha, hele aku la a
ku ma ka puka o ka Halealii; kuu aku la i kona aala, a hikilele mai la
ko Laieikawai hiamoe, honi hou ana no i ke ala. I hou aku keia i kahi
kahu, "Eia hou no keia ala, he wahi ala nohea hoi keia."
Olelo hou aku kahi kahu, "Kaheaia o Waka."
LAIEIKAWAI: "E Waka, e Waka--e."
WAKA: "E--o, heaha kau o ka po e ala nei?"
LAIEIKAWAI: "Eia la he ala, he ala okoa hoi keia, aole hoi i like me na
ala mua iho nei, he ala maikai keia, he ala nohea, eia la i ka houpo i
ka manawa o maua."
WAKA: "Aole na he ala e, o Mailepakaha aku la o ke kaikuahine aala o
Aiwohikupua, i kii mai la ia oe i wahine oe i kane ia, o ke kane ia
moeia."
LAIEIKAWAI: "Ka! aole au e moe ia ia, ina i kii mai kekahi mea e ia'u,
aole no wau e ae ana! Mai hoomoe hou oe ia'u ia Aiwohikupua."
A lohe o Aiwohikupua, a me kona Kuhina i keia hoole hou ana o
Laieikawai, i aku ua Kuhina nei ona, "E kuu Haku, pale ka pono! aohe
pono i koe, hookahi no pono o ka hoi wale no koe o kakou; kaukai aku nei
hoi ka pono i ko kaikuahine muli la hoi, i ole ae hoi ia lakou, ia'u aku
la hoi, i lohe aku nei ka hana, e hoole loa ae ana no kela, me ka nuku
maoli ae la no i ke kupunawahine; a eia nae hoi ka'u wahi olelo i koe ia
oe, o ka olelo no auanei ka'u, o ka ae no kau."
"Oleloia ana," wahi a Aiwohikupua, "a i ike aku au he kupono i ka ae,
alaila ae aku, i na he kupono ole, aole no au e ae aku."
"E kii kaua ma o ke kupunawahine la," wahi a ua Kuhina nei, "e noi aku
ia ia, malia o ae mai kela."
Olelo aku o Aiwohikupua, "Aole a kakou hana i koe, ua pau, eia wale no
ka olelo i koe, o na kaikuahine o kaua, e noho lakou i ka nahelehele
nei, no ka mea, aohe a lakou waiwai."
Alaila, huli aku la o Aiwohikupua a olelo aku la i na kaikuahine, "E
noho oukou, ua nele ae la no ka'u mea i makemake ai e lawe mai ia oukou,
o ka nahele no nei noho iho." Ke hele aku nei e maamaama.
A pau ka Aiwohikupua olelo ana i na kaikuahine; kulou like iho la ke poo
o na kaikuahine i kahi hookahi, e uwe ana.
Kaha aku la o Aiwohikupua ma iho, kahea aku la o Kahalaomapuana, ke
kaikuahine muli loa, i aku la, "E laua la! ku iho, e lohe mua makou i
Kauai, e lawe ana oe a haalele ia makou i keia wahi, i na aole makou e
hiki mai. Pono no la hoi ia, ina owau kekahi i kii aku nei ia
Laieikawai, a nele ana la hoi, alaila, pono kau haalele ana ia'u, pau pu
no o ka mea i hewa, a me ka mea hewa ole. Aole oe he malihini ia'u, ia'u
wale no e ko ai kau mau mea a pau."
A lohe o Aiwohikupua i keia olelo a kona kaikuahine opio, hoohewa iho la
oia ia ia iho.
Kahea mai la o Aiwohikupua i ke kaikuahine opiopio, "Iho mai kaua, ou
mau kaikuaana ke noho aku."
"Aole wau e hiki aku," wahi a kona kaikuahine opiopio, "aia a pau loa
makou i ka hoi pu me oe, alaila, hoi aku au."
A no keia olelo a kona kaikauhine opiopio, alaila i aku o Aiwohikupua,
"O noho mamuli ou mau kaikuaana, a nau no e huli ae me ko mau kaikuaana
i ka oukou wahi e hele ai, eia wau ke hoi nei."
Huli aku la o Aiwohikupua ma e hoi, ia laua e hele ana ma ke ala, kani
aku la ke oli a Mailehaiwale, penei:
"Kuu kaikunane kapu,
Laniihikapu o ka manawa--e, e hoi--e;
E hoi oe a ike aku
I ka maka o na makua, hai aku,
Eia makou ianei,
E malu ana i ka hala nui,
He hooumau hala paha?"
Huli mai la o Aiwohikupua nana hope aku la i na kaikuahine, me ka i aku,
"Aole he hala hoomau, kainoa ua hai mua iho nei no wau ia oukou, no ka
oukou waiwai ole, oia kuu mea i haalele ai ia oukou, ina i loaa iho nei
kuu makemake ia oukou, alaila, aole oukou e noho, oia iho la no ko oukou
mea i laweia mai ai." Huli aku la no laua hoi, pau ka ike ana i na
kaikuahine.
A hala aku la o Aiwohikupua ma, kuka iho la na kaikuahine i ko lakou
manao, a hooholo iho la lakou, e ukali mahope o ke kaikuane, me ka manao
e maliu mai.
Iho aku la lakou a hiki i kai o Keaau, e hoomakaukau ana na waa; noho
iho la na kaikuahine ma ke awa, e kali ana no ke kaheaia mai, a pau
lakou i ke kau maluna o na waa, aole nae kaheaia mai, ia lakou i hoomaka
ai e holo, kani aku la ke oli a Mailekaluhea, penei:
"Kuu kaikunane kapu,
Laniihikapu o ka manawa, e huli mai,
E nana mai i ou mau pokii,
I na hoa ukali o ke ala,
O ke ala nui, ala iki,
O ka ua haawe kua,
Me he keiki la;
O ka na hookamumu hala,
Hookamumu hala o Hanalei--e.
Pehea makou--e,
I hea no la hoi kau haalele,
Haalele oe i ka hale,
Hele oe i kau huakai.
Ike aku--e,
Ike aku i ka maka,
I ka maka o na makua,
Aloha wale--e."
Iloko o keia oli ana a Mailekaluhea, aole nae i maliu iki mai ko lakou
kaikunane, a hala aku la lakou la ma na waa, noho iho la na kaikuahine,
kuka iho la i manao no lakou, hookahi mea nana i hoopuka ka lakou olelo,
o Kahalaomapuana, ko lakou muli loa.
Eia kana olelo, "He nani ia ua maliu ole mai la ko kakou kaikunane alii,
i ka Mailehaiwale a me Mailekaluhea, i ka laua uwalo aku, e aho e hele
no kakou mauka a kahi e pae ae ai lakou, alaila, na Mailelaulii e kaukau
aku i ko kakou kaikuahine, malia o aloha mai ia kakou." A ua holo like
ae la ia manao ia lakou.
A haalele lakou ia Keaau, hiki mua na kaikuahine i Punahoa, ma kahi i
kapaia o Kanoakapa, noho iho lakou malaila; hiki hope o Aiwohikupua ma.
Ia Aiwohikupua ma i aneane ai e pae mai ma kahi a na kaikuahine e noho
aku ana, ike mai la o Aiwohikupua e noho aku ana kona mau kaikuahine,
kahea koke ae la o Aiwohikupua i na hoewaa a me na hookele, "E haalele
kakou i keia awa; no ka mea, eia no ua poe uhai loloa nei, e pono kakou
ke imi aku i awa e ae e pae aku ai."
Ia lakou i haalele ai i kahi a na kaikuahine e noho ana, hea aku la o
Mailelaulii mahope, ma ke mele, penei:
"Kuu kaikunane kapu,
Laniihikapu o kuu manawa--e!
Heaha ka hala nui?
I paweo ai na maka o kuu haku,
I kapu ai ka leo i ka uwalo,
Ka uwalo hoi a kou mau pokii,
Kou mau pokii kaikuahine hoi,
E maliu mai.
E maliu mai i na hoa ukali,
Na hoa pii pali o Haena,
Kokolo pali o ke ala haka,
Alahaka ulili o Nualolo,
Pali kui--e! kui o Makana,
E iala--e, hoi mai--e.
Homai ka ihu i ou pokii,
A hele aku i kau huakai,
I ka huakai hoi a ke aloha ole--e.
Aloha oe, ike aku,
Ike aku i ka aina,
I ka maka o na makua--e."
A lohe o Aiwohikupua ma i ka leo o keia kaikuahine, lana malie iho la na
waa, alaila, i aku la o Kahalaomapuana, "Pono io kakou, akahi no hea ana
i lana malie ai na waa, hoolohe aku kakou o ka leo o ke kahea mai, a kau
kakou maluna o na waa, alaila, palekana."
A liuliu ka lakou la hoolana ana i na waa, o ka huli aku la no ia o
Aiwohikupua ma e holo, aole wahi mea a maliu iki mai.
A hala aku la lakou la, kuka hou iho la na kaikuahine i olelo hou na
lakou. O Kahalaomapuana no ko lakou mea manao.
I mai la oia i kona mau kaikuaana, "Elua maua i koe, owau a me
Mailepakaha."
Olelo mai hoi o Mailepakaha, "Aole no e maliu mai ia'u; no ka mea, ke
maliu ole ae la ka hoi i ko kaua mau kaikuaana, oki loa aku paha wau, i
ko'u manao, e aho nau e hoalohaloha'ku na kahi mea uuku o kakou, malia o
maliu mai ia oe."
Aole nae he ae o kahi muli loa, alaila, hoailona iho la lakou, ma ka
huhuki ana i na pua mauu, o ka mea loihi o ka mauu, oia ka mea nana e
hoalohaloha ko lakou kaikunane; aka, i ka hoailona ana, ku ia
Kahalaomapuana ka hoailona.
A pau ka lakou hana ana no keia mau mea, haalele lakou ia Punahoa, hele
ukali hou mai Ia lakou ma kahi e loaa ai ko lakou kaikunane, ia hele
ana, hiki lakou i Honolii, ua hiki mua o Aiwohikupua ma i Honolii, noho
mai la lakou nei ma kahi kaawale, a pela no hoi o Aiwohikupua ma ma kahi
kaawale.
Ia lakou ma Honolii ia po, kuka iho la lakou e moe kekahi poe, a e ala
hookahi, a holo ia mea ia lakou. Hoomaka ko lakou wati e like me ko
lakou hanau ana, a i ko lakou kaikaina ka wati wanaao o ke ku ana. O ke
kumu o ia hana ana a lakou pela, i ikeia ka manawa holo o Aiwohikupua
ma; no ka mea, ua maa kona mau kaikuahine i ka holo ana mai, mai Kauai
mai, ma ka wanaao e holo ai.
Ku aku la na kaikuahine i ka po, a hiki i ko Mailepakaha wati e ku ana,
hoomakaukau o Aiwohikupua ma i na waa no ka holo ana, hoala aku la ia i
kekahi poe o lakou, a ala like mai lakou a pau.
Ia lakou e okuu nui ana, o ka Kahalaomapuana wati ia, a kau lakou ma na
waa, hookokoke aku la kona mau kaikuahine ma ke awa, a o Kahalaomapuana
ka mea i hele loa aku a paa mahope o na waa, a kahea aku ma ke mele,
penei:
"Ko makou kaikunane haku,
Kaikunane kapu,
Laniihikapu o kuu piko--e!
Auhea oe, o o--e,
O oe, o makou, i o ianei hoi,
Nau ka huakai,
Ukali aku makou,
I na pali i ka hulaana kakou,
Au aku o ka Waihalau,
Waihalau i Wailua--e;
He aloha ole--e.
He aloha ole paha kou ia makou,
Na hoa ukali o ka moana,
O ka ale nui, ale iki,
O ka ale loa, ale poko,
O ka ale kua loloa o ka moana,
Hoa ukali o kela uka,
O kela nahele liuliu,
O ka po iu anoano,
E huli mai.
E huli mai, a e maliu mai,
E hoolono mai ka i uwalo a'u,
A'u hoi a kou pokii muli loa.
Ihea la hoi kau haalele
Haalele iho ia makou
I kahi haiki,
Nau i waele ke alanui mamua,
Mahope aku makou ou,
Ike'a ai he mau pokii,
Ilaila la haalele aku ka huhu,
Ka inaina, ka opu aloha ole,
Homai ka ihu i ou mau pokii,
Aloha wale--e."
Ia manawa a kona kaikuahine muli loa e hapai ana i keia leo kaukau imua
o Aiohikupua, alaila, ua hoomaeeleia ka naau o ko lakou kaikunane i ke
aloha kaumaha no kona kaikuahine.
A no ka nui loa o ke aloha o Aiwohikupua i ko lakou pokii, lalau mai la
a hoonoho iho la iluna o kona uha, a uwe iho la.
Ia Kahalaomapuana e kau ana i ka uha o kona kaikunane, kena ae la o
Aiwohikupua i na hoewaa, i hoe ikaika; ia manawa, ua hala hope loa
kekahi mau kaikuahine, a hala mua lakou la.
Ia lakou e holo ana, alaila, ua pono ole ka manao o Kahalaomapuana i
kona mau kaikuaana.
Ia Kahalaomapuana e uwe ana no kona mau kaikuaana, ia manawa kona noi
ana'ku ia Aiwohikupua, e hoihoi ia ia me kona mau kaikuaana; aka, aole
no he maliu mai o Aiwohikupua.
"E Aiwohikupua," wahi a kona kaikuahine, "aole wau e ae e lawe oe ia'u
owau wale, ke ole oe e lawe pu me ko'u mau kaikuaana; no ka mea, ua
kahea mua ae no oe ia'u i ko kakou wa i Paliuli; aka, aole wau i ae mai,
no kou lawe ia'u owau wale."
A no ka paakiki loa o Aiwohikupua aole e hookuu i kona kaikuahine, ia
manawa, lele aku la o Kahalaomapuana mai luna aku o ka waa a haule iloko
o ke kai. Ia manawa, hoopuka aku la kona kaikuahine i olelo hope, ma ke
mele, penei:
"Ke hoi la oe a ike aku,
Ike aku i ka maka,
I ka maka o na makua,
Aloha aku i ka aina,
I ka nui a me na makamaka,
Ke hoi nei wau me o'u pokii,
Me o'u kaikuaana hoi--e."
MOKUNA XI
Iloko o keia kaukau hope loa a Kahalaomapuana, ua hoopihaia ko
Aiwohikupua naau i ke aloha nui; a kahea ae la oia e hooemi hope na waa,
aka, ua hala hope loa o Kahalaomapuana i hope, no ka ikaika loa o ka
holo o na waa; a i ka wa i huli hope ai na waa e kii hou i kona
kaikuahine, aole nae i loaa.
(Maanei e waiho iki i ke kamailio ana no Aiwohikupua, e pono ke kamailio
hou no kona mau kaikuahine; alaila, e kamailio hou no Aiwohikupua.)
Ia manawa a Aiwohikupua ma i haalele aku ai i na kaikuahine ma Honolii,
a lawe pu aku ia Kahalaomapuana; nui loa iho la ke aloha, a me ka uwe
ana no ko lakou kaikaina, ua oi aku ko lakou aloha ia Kahalaomapuana,
mamua o ko lakou aloha i ko lakou mau makua, a me ka aina.
Ia lakou no e uwe ana, hoea mai ana o Kahalaomapuana ma ka pali mai,
alaila, ua kuuia ka naau kaumaha o kona mau kaikuaana.
A hui ae la lakou me ko lakou kaikaina, a hai aku la oia i kana hana, a
me ke kumu o kona hoi ana mai e like me ka mea i olelo muaia ae nei ma
keia Mokuna.
A pau ka lakou kamailio ana no keia mau mea, kuka iho la lakou i ka pono
o ko lakou noho ana, a hooholo ae la lakou e hoi hou lakou i Paliuli.
Mahope iho o ko lakou kuka ana no lakou iho, haalele lakou ia Honolii,
hoi aku la a uka o Paliuli, ma kahi e kokoke aku ana i ka hale o
Laieikawai, noho iho la lakou maloko o na puha laau.
A no ko lakou makemake nui e ike ia Laieikawai, hoohalua mau lakou i
keia la keia la, a nui na la o lakou i hoohalua ai, aole lakou i ike iki
no ka lakou mea e hoohalua nei, no ka mea, ua paa mau ka puka o ka hale
i na la a pau.
A no ia mea, kukakuka ae la lakou i mea e ike aku ai lakou ia
Laieikawai, a nui na la o ko lakou imi ana i mea e ike aku ai no ke Alii
wahine o Paliuli, aole loaa.
Iloko o kela mau la kuka o lakou, aole i pane iki ko lakou kaikaina, a
no ia mea, olelo aku kekahi o kona mau kaikuaana, "E Kahalaomapuana, o
makou wale no ia e noonoo nei i mea no kakou e ike aku ai ia Laieikawai,
aole nae he loaa; malia paha, aia ia oe kekahi mea e hiki ai, e olelo ae
oe."
"Ae," wahi a ko lakou kaikaina, "e ho-a kakou i ahima kela po keia po, a
e oli aku ka hanau mua, alaila, i ka muli iho, pela a pau kakou, i
hookahi no olioli ana a ka mea hookahi ma ka po, alaila, ia'u ka po hope
loa; malia paha o lilo ka a-a mau ana a ke ahi i na po a pau i mea no ke
Alii e uluhua ai, alaila, hele mai e nana ia kakou, alaila, pela paha e
ike ai kakou ia Laieikawai."
A ma keia olelo a Kahalaomapuana, ua pono ia imua o lakou.
I ka po mua, ho-a ae la lakou i ahi, a ia Mailehaiwale ke oli ana ia po,
e like me ka lakou hooholo like ana. A i kekahi po mai ia Mailekaluhea,
pela mau lakou i hana ai a hala no po eha, aole nae i loaa ia Laieikawai
ka hoouluhuaia, ua loho no nae ke Alii wahine i ke oli, a ua ike no hoi
i ka _a-a_ mau ana a ke ahi; a heaha la ia mea i ke Alii wahine.
I ka lima o ka po, oia ko Kahalaomapuana po, o ka hope loa no hoi ia;
ho-a iho la ke ahi, a ma ka waenakonu o ka po, hana iho la o
Kahalaomapuana he pu la-i, a hookani aku la.
Iloko oia manawa, akahi no a komo iloko o Laieikawai ka lealea no kela
leo e kani nei, aole nae i hoouluhuaia ke Alii wahine. A ma ka pili o ke
ao, hookani hou aku la o Kahalaomapuana i kana pu la-i e like me ke kani
mua ana, alaila, ua lilo iho la no ia i mea lealea no ke Alii; elua wale
no puhi ana a Kahalaomapuana ia po.
I ka lua o ka po, hana hou no o Kahalaomapuana i kana hana; ma ka pili
nae o ke ahiahi kana hoomaka ana e hookani, aole nae i uluhua ke Alii.
Ma ka pili o ka wanaao oia po no, ka lua ia o ka hookani ana. Ia manawa,
ua hoouluhuaia ko Laieikawai manawa hiamoe; a o ka oi no hoi keia o ka
po lealea loa o ke Alii.
A no ka uluhua o Laieikawai, kena ae la oia i kona wahi kahu e hele e
nana i kahi i kani mai ai keia mea kani.
Ia manawa, puka ae la ua wahi kahu nei o ke Alii iwaho o ka Halealii, a
ike aku la i ke ahi a ua poe kaikamahine nei e aa mai ana, hookolo aku
la oia a hiki i kahi o ke ahi e a ana, ma ke kaawale nae keia kahi i ku
aku ai me ka ike ole mai a lakou la ia ianei.
A ike keia, hoi aku la a ia Laieikawai, ninau mai la ke Alii.
Hai aku la kahi kahu i kana mea i ike ai, mamuli o ka ninau a ke Alii,
"Ia'u i puka aku ai mai ka hale aku nei, ike aku la wau he ahi e aa mai
ana, hele aku nei wau a hiki, a ma ke kaawale ko'u ku ana aku, me ka ike
ole mai o lakou la ia'u. Aia hoi, ike aku la wau he mau kaikamahine
elima, e noho ana a puni ke ahi, he mau kaikamahine maikai wale no
lakou, ua like wale no na ano, hookahi nae o lakou wahi mea uuku loa, a
nana ka mea kani lealea a kaua e lohe aku nei."
A lohe ke Alii i keia mea, olelo aku la oia i kona kahu, "E kii oe a
kahi mea uuku o lakou, olelo aku oe e hele mai ianei, i hana mai ai oia
i kana mea hoolealea imua o kaua."
A no keia olelo a ke Alii, hele aku la kahi kahu a hiki i kahi o na
kaikamahine, a ike mai la lakou i keia mea, hai aku la oia, "He alele
wau i hoounaia mai nei e kuu Alii e kii mai i kekahi o oukou e like me
ka'u mea e manao ai e lawe, nolaila, ke lawe nei wau i kahi mea uuku o
oukou e hele e launa pu me kuu Alii e like me kana kauoha."
A Iaweia aku la o Kahalaomapuana, alaila, ua hoohauoliia ka naau o kona
mau kaikuaana, no ka manao no e loaa ana ka pomaikai mahope.
A hiki aku la ua wahi kaikaina nei o lakou imua o Laieikawai.
Ia ia nae i hiki aku ai a ka hale, wehe ae la ke kahu o ke Alii i ka
puka o ka Halealii, ia manawa, ua hoopuiwa kokeia ko Kahalaomapuana
lunamanao, no ka ike ana aku ia Laieikawai e kau mai ana iluna o ka eheu
o na manu e like me kona ano mau, elua hoi mau manu Iiwipolena e kau ana
ma na poohiwi o ke Alii, e lu ana i na wai ala lehua ma ke poo o ke
Alii.
A no ka ike ana aku o Kahalaomapuana i keia mau mea, a he mea kupanaha
ia imua o ke Kaikamahine malihini, haule aku la oia i ka honua me ka
naau eehia.
Hele aku la ke kahu o ke Alii, a ninau aku la, "Heaha keia e ke
kaikamahine?"
A palua kana ninau ana, alaila, ala ae la ke kaikamahine, a olelo aku la
i ke kahu o ke Alii me ka i aku, "E ae mai oe ia'u e hoi au me ou
kaikuaana, ma kahi i loaa ai wau ia oe, no ka mea, ua eehia wau i ka
maka'u no ke ano e loa o kau Alii."
Olelo mai la ke kahu o ke Alii, "Mai maka'u oe, mai hopohopo, e ku oe a
e komo aku e halawai me kuu Alii e like me kana kauoha ia oe."
"He maka'u," wahi a ke kaikamahine.
A lohe mai la ke Alii i ka laua haukamumu, ala ae la oia a hea aku la ia
Kahalaomapuana, alaila, ua hoopauia ko ke kaikamahine naau kaumaha, a
komo aku la ka malihini e launa me ke Alii.
I mai la o Laieikawai, "Nau anei ka mea kani lealea i kani mai ai i kela
po, a me keia po?"
"Ae, na'u," wahi a Kahalaomapuana.
"O i ana," wahi a Laieikawai, "hookani ia ana."
Lalau ae la o Kahalaomapuana i kana pu la-i ma kona pepeiao, a hookani aku
la imua o ke Alii; alaila, ua hoolealeaia o Laieikawai. Oia ka makamua o ko
ke Alii ike ana i keia mea kani.
MOKUNA XII
A no ka lilo loa o ko Laieikawai manawa i ka olioli no ka mea kani
lealea a ke kaikamahine; alaila, kena ae la o Laieikawai i ke
kaikamahine e hookani hou.
I aku la ke kaikamahine, "Aole e kani ke hookani hou; no ka mea ua
malamalama loa, he mea mau ia, ma ka po wale no e kani ai nei mea kani,
aole e pono ma ke ao."
A no keia olelo a ke kaikamahine, kahaha loa iho la o Laieikawai me ka
manao he wahahee na ke kaikamahine, alaila, lalau aku la o Laieikawai i
ka pu la-i ma ka lima o ke kaikamahine, a hookani iho la, a no ko
Laieikawai maa ole i ka hookani ka pu la-i, nolaila, ua loaa ole ke kani
ma ia hookani ana, alaila, he mea maopopo loa i ke Alii wahine, he mea
kani ole no ka pu la-i ke hookani ma ke ao.
Olelo aku la o Laieikawai ia Kahalaomapuana, "Ke makemake nei wau e
hoaikane kaua, a ma ko'u hale nei oe e noho ai, a e lilo oe i mea
punahele na'u, a o kau hana ka hoolealea mai ia'u."
Olelo aku la o Kahalaomapuana, "E ke Alii e, ua pono kau olelo; aka, he
mea kaumaha no'u ke noho wau me oe, a e loaa ana paha ia'u ka pomaikai,
a o ko'u mau kaikuaana, e lilo paha auanei lakou i mea pilikia."
"Ehia oukou ka nui," wahi a Laieikawai, "a pehea ko oukou hiki ana
maanei?"
Olelo aku la o Kahalaomapuana, "Eono makou ko makou nui a na makua
hookahi o ko makou ono, he keiki kane, a elima makou na kaikuahine, o ke
keiki kane no ko makou mua, a owau ko makou muli loa. A ma ka huakai a
ko makou kaikunane, oia ko makou mea i hiki ai maanei, a no ka loaa ole
ana ia makou o kona makemake, nolaila, ua haalele kela ia makou, a ua
hoi aku la ko makou kaikunane me kona kekoolua, a ke noho nei makou me
ka makamaka ole."
Ninau mai la o Laieikawai, "Nohea mai oukou?"
"No Kauai mai," wahi a Kahalaomapuana.
"A owai ka inoa o ko oukou kaikunane?"
Hai aku la kela, "O Aiwohikupua."
Ninau hou o Laieikawai, "Owai ko oukou mau inoa pakahi?"
Alaila hai aku la kela ia lakou a pau.
Alaila, hoomaopopo iho la o Laieikawai, o lakou no ka poe i hiki i kela
po mua.
I aku la o Laieikawai, "O kou mau kaikuaana a me ke kaikunane o oukou
kai maopopo, ina nae o oukou kai hiki mai i kela po aku nei la; aka, o
oe ka'u mea i lohe ole."
"O makou no," wahi a Kahalaomapuana.
I aku la o Laieikawai, "Ina o oukou kai hiki mai i kela po, alaila,
nawai i alakai ia oukou ma keia wahi? No ka mea, he wahi ike oleia keia,
akahi wale no poe i hele mai i keia wahi."
I aku keia, "He kamaaina no ko makou mea nana i alakai mai, oia hoi kela
wahi kanaka nana i olelo mai ia oe no Kauakahialii." Alaila, ua maopopo
he kamaaina ko lakou.
A pau ka laua kamailio ana no keia mau mea, kauoha ae la oia i kona
kupunawahine, e hoomakaukau i hale no na kaikuahine o Aiwohikupua.
Alaila, ma ka mana o Waka, kona kupunawahine, ua hikiwawe loa, ua paa ka
hale.
A makaukau ka hale, kena aku la o Laieikawai ia, Kahalaomapuana, "E hoi
oe, a kela po aku, pii mai oe me ou mau kaikuaana mai, i ike aku wau ia
lakou, alaila, e lealea mai oe ia kakou, i kau mea kani lealea."
A hala aku la o Kahalaomapuana, a hui me kona mau kaikuaana, ninau mai
la nae kona mau kaikuaana i kana hana, a me ke ano o ko laua halawai ana
me ke Alii.
Hai aku la kela, "Ia'u i hiki aku ai a ma ka puka o ka hale o ke Alii,
wehe aku la kahi kuapuu nana i kii mai nei ia'u, a i kuu ike ana aku nei
i ke Alii e kau mai ana iluna o ka eheu o na manu, no ia ike ana o'u,
ua eehia wau me ka maka'u a haule aku la wau ilalo ma ka lepo. A no keia
mea, kiiia mai la wau a komo aku la e kamailio pu me ke Alii, a hana aku
wau i kona lealea, e like me ko ke Alii makemake, a ua ninau mai nei
kela ia kakou, ua hai pau aku au. Nolaila, e loaa ana ia kakou ka
pomaikai, ua kauoha mai nei kela, a i keia po pii aku kakou."
A lohe kona mau kaikuaana i keia mau olelo, he mea e ka olioli o lakou.
A hiki i ka manawa a ke Alii i kauoha mai ai ia lakou, haalele lakou i
na puha laau, kahi a lakou i noho pio ai.
Hele aku la lakou a ku ma ka puka o ka Hale Alii, wehe ae la ke kahu o
Laieikawai i ka puka, a ike aku la lakou e like me ka olelo a ko lakou
kaikaina.
Ia lakou nae i ike aku ai ia Laieikawai, alaila, ua puiwa koke lakou, a
holo aku la me ka haalulu eehia, a pau loa lakou i ka haule i ka honua,
koe nae o Kahalaomapuana.
A ma ke kauoha a ke Alii, ua kii ia aku kele poe malihini a laweia mai
la imua o ke Alii, a he mea oluolu ia i ko ke Alii manao.
Ia lakou e halawai ana me ke Alii wahine, hoopuka mai la oia imua o na
malihini he olelo hoopomaikai, a penei no ia:
"Ua lohe wau i ko oukou kaikaina, he poe oukou no ka hanauna hookahi, a
he poe koko like oukou; a nolaila, ke lawe nei au ia oukou ma ke ano o
ke koko hookahi, e kiai kakou ia kakou iho, ma ka olelo a kekahi,
malaila like kakou, iloko o kela pilikia keia pilikia, o kakou no kekahi
ilaila. A no ia mea, ua kauoha wau e hoomakaukau ko kakou kupunawahine i
hale no oukou e noho ai me ka maluhia, e like me a'u nei, aole e aeia
kekahi e lawe i kane nana, me ka ae like ole o kakou; pela e pono ai
kakou ma keia hope aku."
A no keia olelo, hooholo ae la na kaikamahine malihini, na ko lakou
kaikaina e hoopuka ka lakou olelo pane aku i ke Alii.
"E ke Alii e! Pomaikai makou no kou hookipa ana ia makou, a pomaikai
hoi makou, no kou lawe ana ae ia makou I mau hoahanau nou, e like me kau
i olelo mai nei ia makou, a pela no makou e hoolohe ai. Hookahi nae mea
a makou e hai aku ia oe, he poe kaikamahine makou i hoolaa ia e ko makou
mau makua, aole he oluolu e lawe makou i kane mare, a o ka makemake o ko
makou mau makua, e noho puupaa na makou a hiki i ko makou mau la hope, a
nolaila, ke noi mua aku nei kau mau kauwa, mai ae oe ia makou e
hoohaumia me kekahi mau kanaka, e like me ka makemake o ke Alii;
nolaila, e hookuu ia makou e noho puupaa e like me ka olelo paa a ko
makou mau makua."
He mea maikai nae i ko ke Alii manao ka olelo a na malihini.
A pau ka lakou olelo ana me ke Alii no keia mau mea, hoihoiia aku la
lakou a ma ka hale i hoomakaukauia no lakou.
I ua mau kaikamahine nei e noho ana ma ko lakou hale, he mea mau ia
lakou ke kuka mau ma na mea e pili ana ia lakou, a me ke Alii, no ko
lakou noho ana, a me na hana a ke Alii e olelo mai ai. A hooholo ae la
lakou e hoolilo i ko lakou kaikaina i hoa kuka no ke Alii ma na hana e
pili ana i ko lakou noho ana.
I kekahi awakea, i ko ke Alii manawa ala mai ka hiamoe mai, hele aku la
o Kahalaomapuana e hoolealea i ke Alii ma ka hookanikani ana i ka pu
la-i, a pau ko ke Alii makemake.
Ia manawa, hai aku la oia i kana olelo imua o Laieikawai, no ka lakou
mea i kuka ai me kona mau kaikuaana; i aku la, "E ke Alii, ua kuka makou
i mea nou e maluhia ai, nolaila, ua hooholo makou i ko makou manao, e
hoolilo makou ia makou elima i mau koa kiai no kou Halealii, a ma o
makou la e ae ia ai, a ma o makou la e hooleia ai. Ina i hele mai kekahi
mea makemake e ike ia oe, ina he kane, a he wahine paha, a ina he alii,
aole lakou e ike ia oe ke ole makou e ae aku; nolaila, ke noi aku nei au
e ae mai ke Alii e like me ka makou hooholo ana."
I mai la o Laieikawai, "Ke ae aku nei wau e like me ka oukou mau olelo
hooholo, a o oukou no ka mana ma Paliuli nei a puni."
Eia nae ka manao nui o kela poe kaikamahine e lilo i kiai no ke Alii,
no ko lakou manao e puka hou ana o Aiwohikupua i Paliuli, alaila, he
mana ko lakou e kipaku i ko lakou enemi.
Noho iho la lakou ma Paliuli, iloko nae o ko lakou noho ana, aole lakou
i ike i ko lakou luhi ma ia noho ana; aole hoi lakou i ike iki i ka mea
nana e hana mai ka lakou ai. Eia wale no ko lakou manawa ike i ka lakou
mau mea ai, i ka manawa makaukau o lakou e paina, ia manawa e lawe mai
ai na manu i na mea ai a lakou, a na na manu no e hoihoi aku i na ukana
ke pau ka lakou paina ana, a no keia mea, ua lilo o Paliuli i aina aloha
loa na lakou, a malaila lakou i noho ai a hiki i ka haunaele ana ia
Halaaniani.
(Maanei e ka mea heluhelu e waiho i ke kamailio ana no na kaikuahine o
Aiwohikupua, a ma ka Mokuna XIII o keia Kaao e kamailio hou no
Aiwohikupua no kona hoi ana i Kauai.)
MOKUNA XIII
Mahope iho o ko Kahalaomapuana lele ana iloko o ke kai mai luna iho o na
waa, e holo ikaika loa ana na waa ia manawa; nolaila, ua hala hope loa o
Kahalaomapuana. Hoohuli hou na waa i hope e imi ia Kahalaomapuana, aole
nae i loaa; nolaila, haalele loa o Aiwohikupua i kona kaikuahine
opiopio, a hoi loa aku i Kauai.
Ia Aiwohikupua i hoi ai mai Hawaii mai a hiki mawaena o Oahu nei a me
Kauai, olelo aku la o Aiwohikupua i kona mau hoewaa penei: "I ko kakou
hoi ana anei a hiki i Kauai, mai olelo oukou, i Hawaii aku nei kakou i o
Laieikawai la, o hilahila auanei au; no ka mea, he kanaka wau ua waia i
ka olelo ia; a nolaila, ke hai aku nei au i ka'u olelo paa ia oukou. O
ka mea nana e hai i keia hele ana o kakou, a lohe wau, alaila, o kona
uku ka make, a me kona ohana a pau, pela no au i olelo ai i keia poe
hoewaa mamua."
Hoi aku la lakou a Kauai. I kekahi mau la, makemake iho la ke Alii, o
Aiwohikupua, e hana i Ahaaina palala me na'lii, a me kona mau hoa a puni
o Kauai.
A i ka makaukau ana o ka Ahaaina palala a ke Alii, kauoha ae la ke Alii
i kana olelo e kii aku i na hoa-ai; ma na alii kane wale no, a hookahi
wale no, alii wahine i aeia e komo i ka Ahaaina palala, oia o
Kailiokalauokekoa.
I ka la i Ahaaina ai, akoakoa mai la na hoa-ai a pau loa, ua makaukau na
mea ai, a o ka awa ko lakou mea inu ma ia Ahaaina ana.
Mamua o ko lakou paina ana, lalau like na hoa i na apuawa, a inu iho la.
Iloko o ko lakou manawa ai, aole i loaa ia lakou ka ona ana o ka awa.
A no ka loaa ole o ka ona o ka awa, hoolale koke ae la ke Alii i kona
mau mama awa e mama hou ka awa. A makaukau ko ke Alii makemake, lalau
like ae la na hoa-ai o ke Alii, a me ke Alii pu i na apuawa, a inu ae
la. Ma keia inu awa hope o lakou, ua loohia mai maluna o lakou ka ona
awa. Aka, hookahi mea oi aku o ka ona, o ke Alii nana ka papaaina.
Iloko o keia manawa ona o ke Alii, alaila, ua nalo ole ka olelopaa ana i
olelo ai i kona mau hoewaa ma ka moana, aole nae i loheia ma o kana poe
i papa ai; aka, ma ka waha ponoi no o Aiwohikupua i loheia'i olelo huna
a ke Alii.
A ona iho la o Aiwohikupua, alaila, haliu pono aku la oia ma kahi a
Kauakahialii e noho mai ana, olelo aku la, "E Kauakahialii e, ia oe no e
kamailio ana ia makou no Laieikawai, komo koke iho la iloko o'u ka
makemake no kela wahine; nolaila, moe ino ko'u mau po e ake e ike;
nolaila, holo aku nei wau a hiki i Hawaii, pii aku nei maua a
malamalama, puka i uka o Paliuli, i nana aku ka hana i ka hale o ke
Alii, aole i kana mai, o ko'u hilahila; no ia mea, hoi mai nei. Hoi mai
nei hoi wau, a manao mai o na kaikuahine hoi ka mea e loaa'i, kii mai
nei, i hele aku nei ka hana me na kaikuahine a hiki i ka hale o ke Alii,
kuu aku hoi i ka na kaikuahine loaa; i hana aku ka hana, i ka hoole
waleia no a pau na kaikuahine eha, koe o kahi muli loa o'u, o ko'u
hilahila no ia hoi mai nei, he oi no hoi kela o ka wahine kupaa nui
wale, aole i ka lua."
Iloko o kela manawa a Aiwohikupua e kama ilio ana no ka paakiki o
Laieikawai. Ia manawa e noho ana o Hauailiki, ke keiki puukani o Mana
iloko o ka Ahaaina, he keiki kaukaualii no hoi, oia ka oi o ka maikai.
Ku ae la oia iluna, a olelo aku la ia Aiwohikupua "He hawawa aku la no
kau hele ana, aole wau i manao he wahine paakiki ia, ina e ku au imua o
kona mau maka, aole au e olelo aku, nana no e hele wale mai a hui maua;
alaila, e ike oukou e noho aku ana maua."
I aku la o Aiwohikupua, "E Hauailiki e, ke makemake nei au e hele oe i
Hawaii, ina e lilo mai o Laieikawai, he oi oe, a na'u no e hoouna me oe
i mau kanaka, a ia'u na waa, a i nele oe ma keia hele ana au, alaila,
lilo kou mau aina ia'u; a ina i hoi mai oe me Laieikawai, alaila, nou
ko'u mau aina."
A pau ka Aiwohikupua ma olelo ana no keia mau mea, ia po iho, kau o
Hauailiki ma maluna o na waa a holo aku la; aka, ua nui no na la i hala
ma ia holo ana.
Ia holo ana, hiki aku lakou iwaho o Makahanaloa, i nana aku ka hana o
lakou nei, e pio ana ke anuenue i kai o Keaau. Olelo aku la ke Kuhina o
Aiwohikupua ia Hauailiki, "E nana oe i kela anuenue e pio mai la i kai,
o Keaau no ia; a aia ilaila o Laieikawai, ua iho ae la i ka nana
heenalu."
I mai la o Hauailiki, "Kainoa aia o Paliuli kona wahi noho mau."
A i kekahi la ae, ma ka auina la, hiki aku la lakou i Keaau, ua hoi aku
nae o Laieikawai me na kaikuahine o Aiwohikupua i uka o Paliuli.
Ia Hauailiki ma i hiki aku ai, aia hoi ua nui na mea i hele mai e nana
no keia keiki oi kelakela o ka maikai mamua o Kauakahialii a me
Aiwohikupua, a he mea mahalo nui loa ia na na kamaaina o Keaau.
I kekahi la ae ma ka puka ana a ka la, uhi ana ke awa a me ka noe ma
Keaau a puni, a i ka mao ana'e, aia hoi ehiku mau wahine e noho ana ma
ke awa pae o Keaau, a hookahi oi oia poe. Akahi wale no a iho na
kaikuahine o Aiwohikupua ma keia hele ana o Laieikawai, e like me kana
olelo hoopomaikai.
Ia Laieikawai ma e noho ana ma kela kakahiaka, ku ae la o Hauailiki a
holoholo ae la imua o lakou la, e hoika ana ia ia iho ma kona ano kanaka
ui, me ka manao e maliuia mai e ke Alii wahine o Paliuli. A heaha la o
Hauailiki ia Laieikawai? "he opala paha."
Eha na la o Laieikawai o ka hiki ana ma Keaau, mahope iho o ko Hauailiki
puka ana aku; a eha no hoi la o ko Hauailiki hoike ana ia ia imua o
Laieikawai, a aole nae he maliu iki ia mai.
I ka lima o ka la o ko Laieikawai hiki ana ma Keaau, manao iho la o
Hauailiki e hoike ia ia iho imua o kana mea e iini nui nei no kona
akamai ma ka heenalu; he oiaio, o Hauailiki no ka oi ma Kauai no ke
akamai i ka heenalu a oia no ka oi iloko o kona mau la, a he keiki
kaulana hoi oia ma ke akamai i ka heenalu, a kaulana, no hoi no kona ui.
I ua la la, i ka puka ana a ka la, aia na kamaaina ma kulana, nalu, na
kane, a me na wahine.
I na kamaaina e akoakoa ana ma kulana heenalu, wehe ae la o Hauailiki i
kona aahu kapa, hopu iho la i kona papa heenalu (he olo), a hele aku la
a ma kahi e kupono ana ia Laieikawai ma, ku iho la oia no kekahi mau
minute, ia manawa nae, komo mai la iloko o na kaikuahine o Aiwohikupua
ka makemake no Hauailiki.
I aku la o Mailehaiwale ia Laieikawai, "Ina paha aole makou i hoolaaia e
ko kakou mau makua, ina ua lawe wau ia Hauailiki i kane na'u."
I aku o Laieikawai, "Ua makemake no hoi wau, ina hoi aole wau i hoolaaia
e ko'u kupunawahine, nolaila, he mea ole ko'u makemake."
"O kaua pu," wahi a Mailehaiwale.
A pau ko Hauailiki mau minute hookahakaha, lele aku la ua o Hauailiki me
kona papa heenalu i ke kai, a au aku la a kulana nalu.
Ia Hauailiki ma kulana nalu, kahea mai la kekahi kaikamahine kamaaina,
"Pae hoi kakou."
"Hee aku paha," wahi a Hauailiki, no ka mea, aole ona makemake, e hee pu
oia me ka lehulehu ma ka nalu hookahi, makemake no oia e hookaokoa ia ia
oia wale no ma ka nulu okoa, i kumu e ike mai ai o Laieikawai no kona
akamai i ka heenalu, malia o makemake ia mai oia; aole ka!
A hala aku la na kamaaina, ohu mai la he wahi nalu opuu, ia manawa ka
Hauailiki hee ana i kona nalu. Ia Hauailiki e hee la i ka nalu, uwa ka
pihe a na kamaaina, a me na kaikuahine o Aiwohikupua: Heaha la ia ia
Laieikawai?
A no ka lohe ana aku o Hauailiki i keia pihe uwa, alaila, manao iho ia
ua huipu me Laieikawai i keia leo uwa, aole ka! hoomau aku la oia i ka
heenalu a hala elima nalu, oia mau no. Aole nae i loaa ka heahea ia mai,
nolaila, hoomaka mai la ia Hauailiki ke kaumaha, me ka hooiaio iki i
kela olelo a Aiwohikupua no ka "paakiki o Laieikawai."
MOKUNA XIV
A ike maopopo ae la o Hauailiki, aole i komo iloko o Laieikawai ka
makemake ia Hauailiki ma ia mea, hoopau ae la oia i ka heenalu ma ka
papa; manao ae la oia e kaha.
Haalele iho la oia i kona papa, a au aku la i kulana heenalu. Ia ia e au
ana, olelo ae la o Laieikawai i kona mau hoa, "E! pupule o Hauailiki."
I aku la kona mau hoa, "Malia paha e kaha nalu ana."
Ia Hauailiki ma kulana nalu, i ka nalu i ea mai ai a kakala ma kona kua,
ia manawa kaha mai la oia i ka nalu, pii ke kai me he niho puaa la ma o
a ma o o kona a i. Ia manawa, uwa ka pihe o uka, akahi no a loaa mai ia
Laieikawai ka akaaka, a he mea malihini no hoi ia i kona maka a me kona
mea e ae.
A ike aku la o Hauailiki i ko Laieikawai akaaka ana iho, manao iho la
oia, ua komo ka makemake i Laieikawai ma keia hana a Hauailiki, alaila,
hoomau aku la oia ma ke kaha nalu, a hala elima nalu, aole i loaa ka hea
mai a Laieikawai ia ia nei.
Nolaila, he mea kaumaha loa ia ia Hauailiki, ka maliu ole mai o
Laieikawai ia ia nei, a he mea hilahila nui loa hoi nona, no ka mea, ua
olelo kaena mua kela ia Aiwohikupua, e like me ka kakou ike ana ma na
Mokuna mamua ae.
A no keia mea, lana malie iho la oia ma kulana nalu, ia ia e lana malie
ana, ua kokoke mai ko Laieikawai ma manawa hoi i Paliuli. Ia manawa,
peahi mai la o Laieikawai ia Hauailiki.
A ike aku la o Hauailiki i ka peahi ana mai, alaila, ua hoomohalaia kona
naau kanalua. I iho la o Hauailiki oia wale no, "Aole no ka hoi oe e
kala i makemake ai, hoolohi wale iho no."
A no ka peahi a ke Alii wahine o Paliuli, hoomoe iho la keia i ka nalu,
a pae pono aku la ma kahi a Laieikawai ma e noho mai ana. Ia manawa,
haawi mai la o Laieikawai i ka lei lehua, hoolei iho la ma ka a-i o
Hauailiki, e like me kana hana mau i ka poe akamai i ka heenalu. A
mahope iho oia manawa, he uhi ana na ka noe a me ka ohu, a i ka mao ana
ae, aole o Laieikawai ma, aia aku la lakou la i Paliuli.
O ka iho hope ana keia a Laieikawai ma i Keaau, iloko o ko Hauailiki mau
la, aia hala aku o Hauailiki ma i Kauai, alaila, hiki hou o Laieikawai i
Keaau.
Ia Laieikawai ma i hala ai i uka o Paliuli, hoi aku la o Hauailiki mai
ka heenalu aku, a halawai me ke Kuhina o Aiwohikupua, o kona alakai hoi.
I aku la, "Kainoa o kahi paa ae nei a paa, he oiaio no ka ka Aiwohikupua
e olelo nei. Nolaila, ua pau ka loaa a kuu kanaka maikai, a me kuu
akamai i ka heenalu, hookahi wale no mea i koe ia kaua, o ke koele wawae
no i Paliuli i neia po." A no keia olelo a Hauailiki, hooholo ae la kona
hoa i ka ae.
Ma ka auina la mahope o ka aina awakea, pii aku la laua iuka, komo aku
la iloko o na ululaau, i ka hihia paa o ka nahele. Ia laua i pii ai,
halawai mua laua me Mailehaiwale, oia ke kiai makamua o ke Alii wahine.
Ike mai la oia ia laua nei e kokoke aku ana io ia nei la, i mai la, "E
Hauailiki, malaila olua hoi aku, aole o olua kuleana e pii mai ai ianei;
no ka mea, ua hoonohoia mai wau maanei, he kiai makamua no ke Alii, a
na'u no e hookuke aku i na mea a pau i hiki mai maanei, me ke kuleana
ole; nolaila, e hoi olua me ke kali ole."
I aku la o Hauailiki, "E ae mai oe ia maua, e pii aku e ike i ka hale o
ke Alii."
I mai la o Mailehaiwale, "Aole wau e ae aku i ko olua manao; no ka mea,
o ko'u kuleana no ia i hoonohoia ai ma keia wahi, e kipaku aku i ka poe
hele mai iuka nei e like me olua."
Aka, no ka oi aku o ko laua nei koi ana me ka olelo ikaika imua oiala,
nolaila, ua ae aku la keia.
Ia Hauailiki ma i hala aku ai mahope iho o ko Mailehaiwale hookuu ana
aku ia laua, halawai koke aku la laua me Mailekaluhea, ka lua o ko ke
Alii wahine kiai.
I mai la o Mailekaluhea, "E! e hoi olua ano, aole he pono no olua e pii
mai ianei, pehea la i aeia mai ai e hookuu mai ia olua?"
I aku la laua, "I hele mai nei maua e ike i ke Alii wahine."
"Aole olua e pono pela," wahi a Mailekaluhea, "no ka mea, ua hoonohoia
mai makou he mau kiai e kipaku aku i na mea a pau i hele mai i keia
wahi, nolaila, e hoi olua."
Aka, ma kela olelo a Mailekaluhea, ua oi aku ka maalea o ka laua nei
olelo malimali imua oiala, nolaila, ua hookuuia'ku laua.
Ia laua i hala aku ai, halawai aku la laua me Mailelaulii, a e like no
me ka olele a laua nei imua o na mea mua, pela no laua i hana ai imua o
Mailelaulii.
A no ka maalea loa o laua i na olelo malimali, nolaila, ua hookuuia laua
mai ko Mailelaulii alo aku. A hala aku la laua, halawai aku la me
Mailepakaha, ka ha o na kiai.
Ia laua i hiki aku ai imua o Mailepakaha, aole he oluolu iki o keia kiai
i ko laua hookuuia ana mai e na kiai mua; aka, no ka pakela o ka maalea
ma ke kamailio ana, ua hookuuia aku la laua.
A hala aku laua, aia hoi, ike aku la laua ia Kahalaomapuana, ke kiai ma
ka puka o ka Halealii, e kau mai ana iluna o ka eheu o na manu, a ike
aku la no hoi i ke ano e o ka Halealii, ia manawa haule aku la o
Hauailiki i ka honua, me ka naau eehia.
Ia Kahalaomapuana i ike mai ai ia laua nei, he mea e kona huhu, alaila,
kahea mai la oia me kona mana, ma ke ano Alihikaua no ke Alii, "E
Hauailiki e! e ku oe a hele aku; no ka mea, aole o olua kuleana o keia
wahi, ina e hoopaakiki mai oe, alaila, e kauoha no wau i na manu o
Paliuli nei, e ai aku i ko olua mau io, me ka hoi uhane aku hoi i
Kauai."
A no keia olelo weliweli a Kahalaomapuana, alaila, ua hoopauia ko
Hauailiki naau eehia, ala ae la ia a holo wikiwiki aku la a hiki ma
Keaau, ma ke kahahiaka nui.
Ma keia hele ana a laua iuka o Paliali, ua nui ka luhi, a no ia luhi,
haule aku la laua a hiamoe.
Iloko nae o ko Hauailiki manawa hiamoe, halawai mai la o Laieikawai me
ka moeuhane, a halawai pu iho la laua, a i ko Hauailiki puoho ana ae mai
ka hiamoe, aia hoi, he moeuhane kana.
Moe hou iho la no o Hauailiki, loaa hou no ia ia ka moeuhane, e like me
mamua. Eha po, eha ao, o ka hoomau ana o keia mea ia Hauailiki, nolaila,
ua pono ole ko Hauailiki manao.
I ka lima o ka po o ka hoomau ana o keia moeuhane ia Hauailiki, ma ka
pili o ke ahiahi, ala ae la oia a pii aku la iuka o Paliuli, me ka ike
ole nae o kona hoa.
Ia ia i pii aku ai, aole oia i hele aku ma ke alanui mua a laua i pii
mua ai, a ma kahi e kokoke aku ana ia Mailehaiwale, hele ae la keia ma
kahi kaawale, a pakele aku la i na maka o na kiai o ke Alii.
Ia ia i hiki ai mawaho o ka Hale Alii, ua hiamoe loa o Kahalaomapuana,
alaila, nihi, malu aku la ko Hauailiki hele ana, a wehe ae la i ke pani
o ka puka o ka Hale Alii, ua uhiia mai i ka Ahuula, aiahoi, ike aku la
ia ia Laieikawai e kau mai ana iluna o ke eheu o na manu, ua hiamoe loa
no hoi.
Ia ia i komo aku ai a ku ma kahi a ke Alii e moe ana, lalau aku la oia i
ke poo o ke Alii, a hooluilui ae la. Ia manawa, puoho mai la o
Laieikawai mai ka hiamoe ana, aia hoi e ku ana o Hauailiki ma kona poo,
a he mea pono ole ia i ko ke Alii wahine manao.
Alaila, olelo malu mai la o Laieikawai, ia Hauailiki, "E hoi oe ano i
keia manawa, no ka mea, ua waihoia ka make a me ke ola i ko'u mau kiai;
a nolaila, ke minamina nei wau ia oe; e ku oe a hele, mai kali."
I aku la o Hauailiki, "E ke Alii, e honi kaua, no ke mea, ia'u i pii
mai ai iuka nei i keia mau po aku nei la, ua hiki mai wau iuka nei me ko
ike ole; aka, ma ka mana o kou mau kiai, ua kipakuia wau, a ia maua i
hiki ai i kai, a no ka maluhiluhi, haule aku la wau hiamoe. Ia'u e
hiamoe ana, halawai pu iho la kaua ma ka moeuhane, a kahaule iho la
kaua, a ua mui na la a me na po o ka hoomau ana ia'u o keia mea; nolaila
wau i pii mai nei e hooko i ka hana i ka moeuhane."
I aku la o Laieikawai, "E hoe oe, aole o'u manao i kau mea e olelo mai
nei; no ka mea, ua loaa no ia mea ia'u ma ka moeuhane, ua hana no e like
me ka hana ia oe, a heaha la ia mea ia'u; nolaila, e hoi oe."
Iloko o ko Kahalaomapuana manawa hiamoe, lohe aku la oia i ka haukamumu
o ka Halealii, a puoho ae la oia mai ka hiamoe ae, kahea aku la me ka
ninau aku, "E Laieikawai! Owai kou hoa kamailio e haukamumu mai nei?"
A lohe laua i keia leo ninau, hoomaha iho la ke Alii aole i pane aku.
A mahope, ala ae la o Kahalaomapuana, a komo aku la i ka Halealii, aia
hoi e noho mai ana o Hauailiki me Laieikawai iloko o ka Halealii.
I aku la o Kahalaomapuana, "E! e Hauailiki, e ku oe a e hele, aole i
kupono kou komo ana mai nei, ua olelo aku wau ia oe i kela po mamua,
aole ou kuleana ma keia wahi, ua like no ka'u olelo i keia po me ka po
mua, nolaila, e ku oe a hoi aku."
A no keia olelo a Kahalaomapuana, ku ae la o Hauailiki me ka naau
hilahila, a hoi aku la i kai o Keaau, a hai aku la i kona hoa no keia
pii ana i Paliuli.
A ike iho la o Hauailiki, aole he kuleana hou e loaa ai o Laieikawai,
alaila, hoomakaukau ae la na waa no ka hoi i Kauai, a ma ka wanaao,
haalele lakou ia Keaau, a hoi aku la.
Ia Hauailiki ma i hoi aku ai i Kauai, a hiki lakou ma Wailua, ike aku la
oia e akoakoa mai ana na'lii, a me na kaukaualii, a Kauakahialii, a me
Kailiokalauokekoa kekahi i kela manawa.
Ia Hauailiki ma e hookokoke aku ana ma ka nuku o ka muliwai o Wailua,
ike aku la oia ia Aiwohikupua, kahea aku la, "Ua eo wau ia oe."
A hiki aku la o Hauailiki, a hai aku la i ke ano o kana hele ana ia
Aiwohikupua, me ka hai aku nae i ka lilo ana o kona mau kaikuahine i mau
kiai no ke Alii, alaila, he mea olioli ia ia Aiwohikupua.
I aku nae oia ia Hauailiki, "Ua pau ka pili a kaua, no ka manawa ona awa
aku la no ia."
I loko nae o ko Hauailiki manawa e kamailio ana no ka lilo ana o na
kaikuahine o Aiwohikupua i mau koa kiai no Laieikawai, alaila, ua
manaolana hou ae la o Aiwohikupua e holo i Hawaii, no ke kii no ia
Laieikawai e like no me kona manao mua.
MOKUNA XV
I iho la o Aiwohikupua, "Pomaikai wau no kuu haalele ana i na kaikuahine
o'u i Hawaii, a e ko auanei ko'u makemake; no ka mea, ua lohe ae nei
wau, ua lilo ko'u mau kaikuahine i mau koa kiai no ka'u mea e manao
nei."
I kela manawa a na'lii a pau e akoakoa nei ma Wailua, alaila, ku mai la
o Aiwohikupua a hai mai la i kona manao imua o na Alii. "Auhea oukou, e
holo hou ana wau i Hawaii, aole au e nele ana i ko'u makemake, no ka
mea, aia'ku la i o'u mau kaikuahine ke kiai o ka'u mea e manao nei."
A no kela olelo a Aiwohikupua, pane mai la o Hauailiki, "Aole e loaa ia
oe, no ka mea, ua ike aku la wau i ke kapu o ke Alii wahine, a kapukapu
no hoi me ou mau kaikuahine, hookahi nae kaikuahine huhu loa, o kahi mea
uuku, nolaila ko'u manao paa aole e loaa ia oe, a he uku no kou kokoke
aku."
A no keia olelo a Hauailiki, aole he manao io o Aiwohikupua, no ka mea,
ua manaolana loa kela no ka lohe ana o kona mau kaikuahine na kiai o ke
Alii.
Mahope iho oia mau la, hoolale ae la oia i kona mau puali koa kiai, a me
kona hanohano Alii a pau. A makaukau ke Alii no na kanaka, alaila,
kauoha ae la oia i kona Kuhina e hoomakaukau na waa.
Wae ae la ke Kuhina i na waa kupono ke holo, he iwakalua kaulua, elua
kanaha kaukahi, no na kaukaualii, a me na puali o ke Alii keia mau waa,
a he kanaha peleleu, he mau waa a-ipuupuu no ke Alii ia. A o ke Alii hoi
a me kona Kuhina, maluna laua o na pukolu.
A makaukau keia mau mea a pau, e like me ka wa holo mau o ke Alii, pela
lakou i holo ai.
He nui na la i hala ma ia holo ana. A hiki lakou ma Kohala, ia manawa,
akahi no a maopopo i ko Kohala poe o Aiwohikupua keia, ke kupua kaulana
a puni na moku. A no ko ke Alii huna ana ia ia ma kela hiki ana ma
Kohala, i hakaka'i me Ihuanu, oia ka mea i ike oleia ai.
Haalele lakou ia Kohala, hiki aku la lakou i Keaau. I kela manawa a
lakou i hiki aku ai, ua hoi aku o Laieikawai, a me na kaikuahine pu o
Aiwohikupua i Paliuli.
Ia Laieikawai ma i hoi aku ai ma kela la a Aiwohikupua ma i hiki aku ai,
ua ike mua mai ko lakou kupunawahine i ko Aiwohikupua hiki ana ma
Keaau.
I mai la o Waka, "Ua hiki hou mai la o Aiwohikupua ma Keaau i keia la;
nolaila, e kiai oukou me ka makaukau, e makaala ia oukou iho, mai iho
oukou maikai, e noho oukou mauka nei a hiki i ka hoi ana o Aiwohikupua i
Kauai."
A lohe ke koa kiai Nui o ke Alii wahine i keia olelo a ko lakou
kupunawahine, ia manawa, kauoha koke ae la o Kahalaomapuana ia
Kihanuilulumoku ko lakou Akua, e hookokoke mai ma ka Halealii, e
hoomakaukau no ka hoouka kaua.
Ma ko Kahalaomapuana ano kiai nui no ke Alii, kauoha ae la oia i kona
mau kaikuaana, e kukakuka lakou ma na mea e pono ai ke Alii.
Ia lakou i akoakoa ai, kukakuka iho la lakou ma na mea kupono ia lakou.
A eia ka lakou mau olelo hooholo, ma o ka noonoo la o Kahalaomapuana, ke
koa kiai nui o ke Alii, "O oe e Mailehaiwale, ina e hiki mai o
Aiwohikupua a halawai olua, e kipakuaku oe ia ia; no ka mea, o oe no ke
kiai mua loa, a ina e hai mai i kona makemake, e hookuke aku no, a ina i
paakiki loa mai ma kona ano keikikane ana, e hookuke ikaika aku ia ia, a
ina i nui mai ka paakiki, alaila, e hoouna ae oe i kekahi manu kiai ou i
o'u la, alaila, e hele mai au e hoohui ia kakou ma kahi hookahi, a na'u
ponoi e kipaku aku ia ia. Ina he hele mai kana me ka inoino, alaila, e
kauoha no wau i ko kakou Akua ia Kihanuilulumoku, nana no e luku aku ia
ia."
A pau aeia ka lakou kuka ana no keia mau mea, hookaawale lakou ia lakou
iho e like me mamua, oiai e kiai ana lakou i ke Alii.
Ma ka wanaao oia po iho, hiki ana o Aiwohikupua me kona Kuhina. Ia laua
i ike mai ai e ku ana ka pahu kapu, ua uhiia i ka _oloa_, alaila, manao
ae la laua ua kapu ke alanui e hiki aku ai i kahi o ke Alii. Aka, aole
nae o Aiwohikupua manao ia kapu; no ka mea, ua lohe mua no ia, o kona
mau kaikuahine ka mana kiai; nolaila, hoomau aku la laua i ka hele ana,
a loaa hou he pahu kapu e like no me ka mea mua i loaa'i ia laua. Ua
like no ko Aiwohikupua manao ma keia pahu kapu me kona manao mua.
Hoomau aku la no laua i ka hele ana a loaa hou ke kolu o ka pahu kapu e
like me na mea mua; no ka mea, ua kukuluia no na pahu kapu e like me ka
nui o kona mau kaikuahine.
A loaa ia laua ka ha o na pahu kapu, alaila, kokoke laua e hiki i ka
lima o ka pahu kapu, oia no hoi ko Kahalaomapuana pahu kapu. Oia no hoi
ka pahu kapu weliweli loa, ke hoomaka aeia e malamalama loa. Aka, aole
nae laua i ike i ka weliweli oia pahu kapu, no ka mea, e molehulehu ana
no.
Haalele laua i kela pahu, aole i liuliu ko laua hele ana aku, halawai
mua no laua me ke kiai mua me Mailehaiwale, mahamaha aku la o
Aiwohikupua, no ka ike ana aku i ke kaikuahine; ia wa koke no, pane aku
la o Mailehaiwale. "E hoi olua ano, he kapu keia wahi."
Kuhi iho la o Aiwohikupua hoomaakaaka hoomaauea, hoomaka hou aku la
laua e hookokoke aku i o Mailehaiwale, kipaku hou mai la no ke kiai. "E
hoi koke olua, owai ko olua kuleana o uka nei, a o wai ko olua
makamaka?"
"Heaha keia, e kuu kaikuahine?" wahi a Aiwohikupua, "Kainoa o oukou no
ko'u makamaka, a ma o oukou la e loaa'i ko'u makemake."
Ia manawa, hoouna aku la o Mailehaiwale i kekahi manu kiai ona, a hiki i
o Kahalaomapuana la; he manawa ole, hoohui ae la keia ia lakou a eha ma
ko Mailekaluhea wahi kiai, a malaila i manao ai lakou e halawai me
Aiwohikupua.
MOKUNA XVI
A makaukau lakou, kii ia'ku la lakou a hiki mai la. Ia Aiwohikupua i ike
aku ai ia Kahalaomapuana e kau mai ana kela iluna o ke eheu o na manu,
me he Alihikaua Nui la, a he mea hou loa ia ia Aiwohikupua ma. Pane mai
la ka kiai Nui, "E hoi olua ano, mai lohi, a aole hoi e kali, no ka mea,
ua kapu ke Alii, aole no ou kuleana ma keia wahi, a aole no hoi e hiki
ia oe ke manao mai he mau kaikuahine makou nou, ua hala ia manawa." O ke
ku aku la no ia o Kahalaomapuana hoi, pau ka ike ana.
I kela manawa, ua ho-aia ka inaina wela o Aiwohikupua a mahuahua. Ma ia
manawa, manao iho la oia e hoi a kai o Keaau, alaila, hoouna mai i kona
mau puali koa e luku i na kaikuahine.
Ia laua i kaha aku e hoi a hiki i ka pahu kapu o Kahalaomapuana, aia hoi
ilaila, ua hoopiiia ka huelo o ua moo nui nei iluna o ka pahu kapu, ua
uhiia i ka _oloa_, ka ieie, a me ka palai, a he mea weliweli loa ia laua
ka nana ana aku.
A hiki o Aiwohikupua ma i kai o Keaau, ia manawa, hoolale ae la ke
Kuhina o Aiwohikupua i na puali koa o ke Alii e pii e luku i na
kaikuahine, ma ke kauoha a ke Alii.
Ia la no, ike mua mai la no o Waka i ko Aiwohikupua manao, a me kana mau
hana. A no ia mea, hele mai la o Waka a halawai me Kahalaomapuana, ko ke
Alii wahine Alihikaua, olelo mai la, "E Kahalaomapuana, ua ike wau i ka
manao o ko oukou kaikunane, a me kana mau hana, ke hoomakaukau la oia i
umi mau kanaka ikaika, nana e kii mai e luku ia oukou, no ka mea, ua
inaina ko oukou kaikunane, no ko oukou kipaku ana i kakahiaka nei;
nolaila, e noho makaukau oukou ma ka inoa o ko kakou Akua."
Ia manawa, kauoha ae la oia ia Kihanuilulumoku, ka moo nui o Paliuli, ke
akua o lakou nei. A hiki mai la ua moo nei, kauoha aku la oia, "E ko
makou Akua, e Kihanuilulumoku, nanaia ke kupu, ka eu, ke kalohe o kai,
ina e hele mai me ko lakou ikaika, pepehiia a pau, aohe ahailono, e noke
oe a holo ke i olohelohe, e ao nae oe ia Kalahumoku, i ka ilio nui
ikaika a Aiwohikupua, hemahema no oe, pau loa kakou, aole e pakele,
kulia ko ikaika, ko mana a pau iluna o Aiwohikupua, Amama, ua noa, lele
wale la." Oia ka pule kauoha a Kahalaomapuana i ko lakou Akua.
Ma ka po ana iho, pii aku la na kanaka he umi a ke Alii i wae ae e luku
i na kaikuahine o Aiwohikupua, a o ka hope Kuhina ka umikumamakahi,
mamuli o ka hookohu a ke Kuhina Nui i hope nona.
Ma ka pili o ka wanaao, hiki lakou i kahi e kokoke iki aku ana i
Paliuli. Ia manawa, lohe aku la lakou i ka hu o ka nahele i ka makani o
ke alelo o ua moo nui nei o Kihanuilulumoku, e hanu mai ana ia lakou
nei, aole nae lakou i ike i keia mea, nolaila, hoomau aku la lakou i ka
hele ana aole nae lakou i liuliu aku, he ike ana ka lakou i ka upoi ana
iho a _kea_ luna o ua moo nei maluna pono iho o lakou nei, aia nae lakou
nei iwaenakonu o ka waha o ka moo, ia manawa, e lele koke aku ana ka
Hope Kuhina, aole i kaawale aku, o ka muka koke ia aku la no ia pau loa,
aohe ahailono.
Elua la, aohe mea nana i hai aku keia pilikia ia Aiwohikupua ma. A no
ka haohao o ke Alii i ka hoi ole aku o kona mau koa alaila he mea e ka
huhu o ke Alii.
A no keia mea, wae hou ae la ke Alii he mau kanaka he iwakalua e pii e
luku i na kaikuahine, ma ka poe ikaika wale no; a hookohu aku la ke
Kuhina i Hope Kuhina nona e hele pu me na koa.
Pii hou aku la no lakou a hiki no i kahi i pau ai kela poe mua i ka
make, pau hou no i ua moo nei, aohe ahailono.
Kali hou no ke Alii aole i hoi aku. Hoouna hou aku no ke Alii hookahi
kanaha koa, pau no i ka make; pela mau aku no ka make ana a hiki i ka e
walu kanaha o na kanaka i pau i ka make.
Ia manawa, kukakuka ae la o Aiwohikupua me kona Kuhina i ke kumu o keia
hoi ole mai o na kanaka e hoouna mauia nei.
I aku o Aiwohikupua i kona Kuhina, "Heaha keia e hoi ole mai nei na
kanaka a kaua e hoouna aku nei?"
I aku la kona Kuhina, "Malia paha, ua pii no lakou a hiki iuka, a no ka
ike i ka maikai o kela wahi, noho aku la no, a i ole, ua make mai la no
i ou mau kaikuahine."
"Pehea auanei e make ai ia lakou, o na kaikamahine palupalu iho la ka
mea e make ai o kau manao ana e make ia lakou?" pela aku o Aiwohikupua.
A no ka makemake o ke Alii e ike i ke kumu e hoi ole nei o kona mau
kanaka, hooholo ae la laua me kona Kuhina e hoouna i mau elele e ike i
ke kumu o keia hana a na kanaka o laua.
Ma ke kauoha a ke Alii, lawe ae la ke Kuhina ia Ulili, a me Akikeehiale,
ko Aiwohikupua mau alele mama, a pii aku la e ike i ka pono o kona mau
kanaka.
I ua mau elele la i hala aku ai, aole i liuliu halawai mai la me laua
kekahi kanaka kia manu mai uka mai o Olaa; ninau mai la, "Mahea ka olua
hele."
Olelo aku na elele, "E pii aku ana maua e ike i ka pono o ko makou poe,
e noho la i Paliuli, awalu kanaha kanaka i hoounaia, aole hookahi o
lakou i hoi ae."
"Pau aku la," wahi a ke kia manu, "i ka moo nui ia Kihanuilulumoku, aole
e pakele mai."
A lohe laua i keia mea, hoomau aku la laua i ka pii ana, aole i upuupu,
lohe aku la laua i ka hu a ka makani, a me ke kamumu o na laau e hina
ana ma-o a ma-o, alaila hoomanao laua i ka olelo a ke kia manu, "ina e
hu ana ka makani, o ua moo la ia."
Maopopo iho la ia laua o ua moo nei keia, e lele ae ana laua ma ko laua
kino manu. Ia lele ana a kiekie laua nei, i alawa ae ka hana aia maluna
pono o laua _kea_ luna e poi iho ana ia laua nei, a no ko laua nei mama
loa o ka lele ana ma ko laua ano kino manu, ua pakele laua.
MOKUNA XVII
I kela wa, lele Kaawale loa aku la laua a hala loa i luna lilo, i nana
iho ka hana o ua o Ulili ma i _kea_ lalo o ua moo nei, e eku ana i ka
honua me he Oopalau la, alaila, he mea weliweli ia laua i ka nana aku,
maopopo iho la ia laua, ua pau ko lakou poe kanaka i ka make, hoi aku la
laua a olelo aku la ia Aiwohikupua i ka laua mea i ike ai.
Ia manawa, kiiia aku la o Kalahumoku, ka ilio nui ai kanaka a
Aiwohikupua e hele e pepehi i ka moo a make, alaila, luku aku i na
kaikuahine o Aiwohikupua.
I ka hiki ana o Kalahumoku ua ilio ai kanaka o Tahiti imua o kana
moopuna (Aiwohikupua), "E pii oe i keia la e luku aku i o'u mau
kaikuahine," wahi a Aiwohikupua, "a e lawe pu mai ia Laieikawai."
Mamua o ko ka ilio pii ana e luku i na kaikuahine o Aiwohikupua, kauoha
mua ua Ilio nei i ke Alii, a me na kaukaualii, a me na kanaka a pau, a
penei kana olelo kauoha: "Auhea oukou, ma keia pii ana a'u, e nana oukou
i keia la iuka, ina e pii ka ohu a kupololei i luna a kiekie loa, ina e
hina ka ohu ma ka lulu, alaila, ua halawai wau me Kihanuilulumoku, manao
ae oukou ua hoaikane maua. Ina hoi e hina ana ka ohu i ka makani,
alaila, ua hewa o uka, ua hakaka maua me ua moo nei. Alaila, o ka pule
ka oukou i ke Akua ia Lanipipili, nana ae oukou i ka ohu a i hina i kai
nei, ua lanakila ka moo; aka hoi, i pii ka ohu i luna a hina i luna o ke
kuahiwi, alaila, ua hee ka moo; o ko kakou lanakila no hoi ia. Nolaila,
e hoomau oukou i ka pule a hoi wale mai au."
I ka pau ana o keia mau kauoha, pii aku la ka ilio, hoouna pu aku la o
Aiwohikupua ia Ulili laua me Akikeehiale, i mau elele na laua e hai mai
ka hana a ka moo me ka Ilio.
I ka ilio i hiki aku ai iuka ma kahi kokoke i Paliuli, ua hiamoe nae o
Kihanuilulumoku ia manawa. I ua moo nei e moe ana, hikilele ae la oia
mai ka hiamoe ana, no ka mea, ua hoopuiwaia e ka hohono ilio, ia manawa
nae, ua hala hope ka moo i ka ilio, e hele aku ana e loaa ke kiai mua o
ke Alii Wahine.
Ia manawa, hanu ae la ka moo ka hookalakupua hoi o Paliuli, a ike aku la
ia Kalahumoku i ke aiwaiwa o Tahiti, ia manawa, wehe ae la ua moo nei i
kona a luna e hoouka no ke kaua me Kalahumoku.
I kela manawa koke no, hoike aku ana ka ilio i kona mau niho imua o ka
moo. O ka hoomaka koke no ia o ke kaua, ia manawa, ua lanakila ka moo
maluna o Kalahumoku, a hoi aku la ka ilio me ke ola mahunehune, ua pau
na pepeiao a me ka huelo.
I ka hoomaka ana nae o ko laua hakaka, hoi aku la na elele a hai aku la
ia Aiwohikupua ma i keia kaua weliweli.
A lohe aku la lakou ia Ulili ma i keia kaua a ka moo me ka ilio, a he
mea mau nae ia Aiwohikupua ma ka nana ia uka.
Ia lakou no enana ana, pii ae la ka ohu a kupololei i luna aole i
upuupu, hina ana ka ohu i kai, alaila, manao ae la o Aiwohikupua ua
lanakila ka moo, alaila, he mea kaumaha ia Aiwohikupua no ke pio ana o
ko lakou aoao.
Ma ke ahiahi o ua la hoouka kaua nei o na kupueu, hoi mai ana o
Kalahumoku me ka nawaliwali, ua pau ke aho, i nana aku ka hana o ke Alii
i kana ilio, ua pau na pepeiao, a me ka huelo i ka moo.
A no keia mea, manao ae la o Aiwohikupua e hoi, no ka mea, ua pio lakou.
Hoi aku la lakou a hiki i Kauai, a hai aku la i ke ano o kana hele ana,
a me ka lanakila o ka moo maluna o lakou. (O ke kolu keia, o ko
Aiwohikupua hiki ana i Paliuli no Laieikawai, aole he ko iki o kona
makemake.)
Ma keia hoi ana o Aiwohikupua i Kauai, mai ke kii hope ana ia
Laieikawai, alaila, hoopau loa o Aiwohikupua i kona manao ana no
Laieikawai. Ia manawa ka hooko ana a Aiwohikupua e hoo ko i ka olelo
Kauohu a Poliahu.
I kela wa, papaiawa ae la o Aiwohikupua me kona mau kaukaualii, a me na
haiawahine ona e hoopau i kana olelo hoohiki imua o Lanipipili kona
Akua.
A loaa kona hoomaikaiia imua o kona Akua, me ke kalaia o kona hala
hoohiki, "Aole e lawe i kekahi o na wahine o keia mau mokupuni i wahine
hoao," e like me na mea i hoikeia ma kekahi o na Mokuna mua o keia Kaao.
A pau na la o ka papaiawa ma Kauai, hoouna aku la ia i kona mau elele ia
Ulili laua me Akikeehiale, e holo aku e hai i ka olelo kauoha a ke Alii
imua o Poliahu.
Ma ko laua ano kino manu, ua lele koke laua a hiki Hinaikamalama la ma
Hana, a hiki laua, ninau aku i na ka maaina, "Auhea la ka wahine
hoopalau a ke Alii o Kauai."
"E i ae no," wahi a ma kamaaina.
Hele aku la laua a halawai me ke Alii wahine o Hana.
Olelo aku la na elele i ke Alii wahine, "I hoounaia mai nei maua, e hai
aku ia oe, ma ke kauoha a ko kane hoopalau. Ekolu malama ou e
hoomakaukau ai no ka hoao o olua, a ma ka ha o ka malama i ka po i o
Kulu e hiki mai ai oia a halawai olua e like me ka olua hoohiki ana."
A lohe ke Alii wahine i keia mau olelo, hoi aku la na elele a hiki i o
Aiwohikupua.
Ninau mai la ke Alii, "Ua halawai olua me Poliahu?"
"Ae," wahi a na elele, "hai aku nei maua e like me ke kauoha, ke
hoomakaukau la paha kela, i mai nei nae o ua Poliahu ia maua, ke
hoomanao la no nae paha ia i ke konane ana a maua?"
"Ae paha," wahi a na elele.
A lohe ke Alii i keia olelo hope a na elele, manao ae la o Aiwohikupua i
keia mau olelo, aole ia i hiki i o Poliahu la, alaila, hoomaopopo aku la
o Aiwohikupua, "Pehea ka olua lele ana aku nei?"
Hai aku laua, "Lele aku nei maua a loaa he mokuaina lele hou aku no a he
wahi mokuaina loihi, mailaila aku maua a he mokuaina nui e like me ka
moku i loaa mua ia maua, elua nae mau moku liilii iho e like me kahi
moku loihi, a he wahi mokuaina uuku loa iho, lele aku la maua ma ka aoao
hikina o ua moku la a hiki maua he hele malalo o na puu, a he malu e uhi
ana, ilaila o Poliahu i loaa'i ia maua, oia la."
I mai la o Aiwohikupua, "Aole i loaa ia olua o Poliahu, o Hinaikamalama
aku la ia."
Aka, ma keia hana a na elele lalau, ua ho-aia ka inaina o ke Alii no
kana mau elele, nolaila, ua hoopauia ko laua punahele.
Ma keia hoopauia ana o ua o Ulili ma, manao iho la laua, e hai i na mea
huna i papaia ia laua e ko laua haku, nolaila, ua hooko laua i ka laua
mea i ohumu ai, aia ma ka Mokuna XVIII, kakou e ike ai.
MOKUNA XVIII
Mahope iho o ka hoopauia ana o Ulili ma; hoouna hou aku la oia ia Koae,
kekahi o kana mau elele mama e like me ka olelo kauoha i na elele mua.
A hiki o Koae i o Poliahu la, halawai aku la laua, hai aku la o Koae i
ke kauoha a ke Alii e like me ka mea i haiia ma na pauku hope o ka
Mokuna XVII o keia Kaao; a pau na olelo a ke Alii i ka haiia, hoi aku la
ko ke Alii elele, a hai aku la ma ka pololei, alaila, he mea maikai ia i
kona Haku.
Noho iho la o Aiwohikupua, a i na la hope o ke kolu o ka malama; lawe ae
la ke Alii i kona mau kaukaualii, a me na punahele, i na haiawahine hoi,
na hoa kupono ke hele pu ma ke kahiko ana i ka hanohano Alii ke hele ma
kana huakai no ka hoao o na Alii.
I na la i o Kaloa kukahi, haalele o Aiwohikupua ia Kauai, holo aku oia
he kanaha kaulua, elua kanaha kaukahi, he iwahalua peleleu.
Mamua o ka po hoao o na Alii, i ka po i o Huna, hiki lakou i Kawaihae,
ia manawa, hoouna aku la oia ia koae, kona elele e kii ia Poliahu e iho
mai e halawai me Aiwohikupua, i ka la i kauohaia'i e hoao.
A hiki ka elele imua o Aiwohikupua mai ke kii ana ia Poliahu, a hai mai
la i kana olelo mai a Poliahu mai, "Eia ke kauoha a ko wahine, ma
Waiulaula olua e hoao ai, ina e ike aku kakou ma ke kakahiaka nui o ka
la o Kulu, e halii ana ka hau mai ka piko o Maunakea, Maunaloa, a me
Hualalai, a hiki i Waiulaula, alaila, ua hiki lakou i kahi o olua e hoao
ai, alaila, hele aku kakou, pela mai nei."
Alaila, hoomakaukau ae la o Aiwohikupua i kona hanohano Alii.
Kahiko aku la o Aiwohikupua i kona mau kaukaualii kane, a me na
kaukaualii wahine, a me na punahele, i ka Ahuula, a o na haiawahine
kekahi i kahikoia i ka Ahuoeno. A kahiko iho la o Aiwohikupua i kona
kapa hau a Poliahu i haawi aku ai, kau iho la i ka mahiole ie i hakuia i
ka hulu o na Iiwi. Kahiko aku la oia i kona mau hoewaa, a me na hookele
i na kihei paiula, e like me ke kahiko ana i na hoewaa o ke Alii, pela
no na hoewaa o kona puali alii a pau.
Ma na waa o ke Alii i kau ai a holo aku, ua kukuluia maluna o na pola o
na waa he anuu, he wahi e noho ai ke Alii; ua hakuia ka anuu o ke Alii i
na Ahuula, a maluna pono o ka anuu, he mau puloulou kapu Alii, a maloko
o ka puloulou, noho iho la o Aiwohikupua.
Ma na waa ukali o ke Alii, he umi kaulua e hoopuni ana i ko ke Alii waa,
a maluna o na waa ukali o ke Alii, he poe akamai i ke kaeke. Pela i
kahikoia ai o Aiwohikupua i ko laua la i hoao ai me Poliahu.
Ma ka la o Kulu, ma ke kakahiaka, i ka puka ana ae o ka la a kiekie iki
ae, ike aku la o Aiwohikupua ma i ka hoomaka ana o ka hau e uhi maluna o
ka piko o na mauna, a hiki i kahi o laua e hoao ai.
I kela manawa, ua hiki o Poliahu, Lilinoe, Waiaie, a me Kahoupokane, i
kahi e hoao ai na Alii.
Ia manawa, hoomaka o Aiwohikupua e hele e hui me ka wahine noho mauna o
Maunakea. E like me ka mea i oleloia maluna, pela ko ke Alii hele ana.
Ia Aiwohikupua ma e holo aku ana i ka moana mai Kawaihae aku, he mea e
ka olioli o Lilinoe i ka hanohano launa ole o ke Alii kane.
A hiki lakou i Waiulaula, ua pauhia lakou e ke anu, a nolaila, hoouna
aku la o Aiwohikupua i kona elele e hai aku ia Poliahu, "Aole e hiki aku
lakou no ke anu."
Ia manawa, haalele e Poliahu i kona kapa hau, lalau like ae la ka poe
noho mauna i ko lakua kapa la, hoi aku la ka hau a kona wahi mau.
Ia Aiwohikupua ma i hiki aku ai ma ko Poliahu ma wahi e noho ana, he mea
lealea loa i ke Alii wahine na mea kani o na waa o ke Alii kane, a he
mea mahalo loa no hoi ia lakou ka ike ana i ko ke Alii kane hanohano, a
maikai hoi.
Ia laua i hui ai, hoike ae la o Aiwohikupua, a me Poliahu, i na aahu o
laua i haawi muaia i mau hoike no ka laua olelo ae like.
Ia manawa, hoa ae la na Alii, a lilo ae la laua i hookahi io, hoi ae la
lakou a noho ma Kauai iuka o Honopuwai.
O na elele mua a Aiwohikupua, o Ulili laua me Akikeehiale, na laua i
hele aku e hai ia Hinaikamalama i ka hoao ana o Aiwohikupua me Poliahu.
Ia Hinaikamalama i lohe ai i keia mau olelo no ka hoao o Aiwohikupua ma,
ia manawa, noi aku la oia i kona mau makua e holo e makaikai ia Kauai, a
ua pono kana noi imua o kona mau makua.
Hoolale ae la kona mau makua i na kanaka e hoomakaukau i na waa no
Hinaikamalama e holo ai i Kauai, a wae ae la i mau hoahele kupono no ke
Alii e like me ke ano mua o ka huakai Alii.
A makaukau ko ke Alii mau pono no ka hele ana, kau aku la o
Hinaikamalama ma na waa, a holo aku la a hiki i Kauai.
Ia ianei i hiki aku ai, aia o Aiwohikupua me Poliahu ma Mana, e akoakoa
ana na Alii malaila no ka la hookahakaha o Hauailiki me Makaweli.
Ia po iho, he po lealea ia no na Alii, he kilu, a he kaeke, na lealea ia
po.
Ia Aiwohikupua ma e lealea ana ia manawa, ma ka waena konu o ka po, hiki
aku la o Hinaikamalama a noho iloko o ka aha lealea; a he mea malihini
nae i ka aha keia kaikamahine malihini.
Ia manawa aianei i komo aku ai iloko o ka aha lealea, aole nae o
Aiwohikupua i ike maopopo mai ia manawa, no ka mea, ua lilo i ka hula
kaeke.
Ia Hinaikamalama e noho ana iloko o ka aha lealea, aia hoi, ua komo
iloko o Hauailiki ka iini nui.
Ia manawa, hele aku la o Hauailiki a i ka mea ume i aku la, "E hele oe a
olelo aku ia Aiwohikupua e hoopau ka hula kaeke, i kilu ka lealea i koe,
aia a kilu, alaila, kii aku oe a ume mai i ka wahine malihini, o ko'u
pili ia o keia po."
Ma ke kauoha a ka mea nona ka po lealea e kilu, ua hoopauia ke kaeke.
Ia Hauailiki e kilu ana me Poliahu, a i ka umi o na hauna kilu a laua.
Ia manawa, ku mai la ka mea ume a kaapuni ae la a puni ka aha, hoi mai
la a kau aku la i ka maile ia Hauailiki me ke oli ana, a ku mai la o
Hauailiki.
Ia manawa, kaili mai la ka mea ume i ka maile a kau aku la maluna o
Hinaikamalama, a ku mai la.
Ia manawa, a Hinaikamalama i ku mai ai, nonoi aku la oia i ka mea ume e
olelo ae, a kunou mai la ka mea ume.
Ninau aku la o Hinaikamalama i ka mea nona ka aha lealea, haiia mai la
no Hauailiki me Makeweli.
Iloko o kela manawa, huli pono aku la o Hinaikamalama a olelo aku ia
Hauailiki, "E ke Alii nona keia aha lealea, ua lohe ae la wau keia aha,
ua umeia ae nei kaua e ka mea ume o ka aha lealea au, e ke Alii, no ka
hoohui ana ia kaua no ka manawa pokole, alia nae wau e hooko i ka ume a
ka mea nana i ume ia kaua e like me kona makemake. Aka, a hoakaka ae wau
i ko'u kuleana i hiki mai ai ia Kauai nei, mai kahi loihi mai. Oiala, o
Aiwohikupua ko'u kuleana i hiki ai i keia aina, no kuu lohe ana ae nei
ua hoao oiala me Poliahu, nolaila i hele mai nei wau e ike i koiala
hoopunipuni nui ia'u. No ka mea, hiki ae kela i Hana ma Maui, e heenalu
ana makou, na laua la nae ka heenalu hope loa, a pau ka laua la heenalu
ana, hoi laua la e konane ana makou, makemake no oiala i ke konane, kau
hou ka papa konane a paa, ninau aku wau i kona kumu pili, kuhikuhi kela
i na kaulua. Olelo aku wau, aole o'u makemake i kona kumu pili, alaila,
hai aku wau i ka'u kumu pili makemake, o na kino no o maua, ina e make
wau ia iala ma ke konane ana, alaila, lilo wau na iala, ma kana mau hana
a pau e olelo ai ia'u, malaila wau, ma na mea kupono nae, a pela no hoi
wau ina e make kela ia'u, alaila, e like me kana hana ia'u, pela no ka'u
ia ia; a holo like ia maua keia olelo paa. I ke konane ana nae, aole i
liuliu, paa mua ia'u na luna o ka papa konane a maua, o koiala make iho
la no ia. I aku wau ia iala, ua eo oe, pono oe ke noho me a'u e like me
ka kaua pili ana. I mai kela, 'Alia wau e hooko i kau kumu pili a hoi
mai wau mai kuu huakai kaapuni mai, alaila, hookoia ke kumu pili au e
ke Alii wahine.' A no keia olelo maikai aianei, ua holo like ia ia maua,
a no keia mea, noho puupaa wau me ka maluhia a hiki mai i keia manawa. A
no kuu lohe ana ae nei he wahine ka iala, oia ko'u hiki mai nei ia Kauai
nei, a komo mai la i ko aha lealea e ke Alii, oia la."
Ia manawa, nene aku la ka aha kanaka a puni ka papai kilu, me ka hoohewa
loa ia Aiwohikupua. Ia manawa no a Hinaikamalama a haiolelo la, alaila
ua hoopihaia o Poliahu i ka huhu wela, o kona hoi no ia i Maunakea a
hiki i keia la.
Mahope iho nae o ka haiolelo ana a Hinaikamalama, hoomaka hou ke kilu,
ia Aiwohikupua laua me Makaweli ke kilu ia manawa.
Ia manawa, ku hou mai la ka mea ume a hooili hou i ka maile maluna o
Hauailiki me Hinaikamalama, a ku ae la o Hauailiki, a ku mai la no hoi o
Hinaikamalama. Ma keia ume hope, hai mai la o Hinaikamalama i kana olelo
imua o Hauailiki, "E ke Alii e, ua hoohuiia kaua e ka mea ume ma ka mea
mau o na aha lealea. Aka, alia wau e ae aku, aia ae mai o Aiwohikupua e
hooko maua i na hoohiki a maua, a pau ko maua manawa, alaila, ma ka po
lealea hou a ke Alii, e hookoia ai ka ume o keia po no kaua." Alaila, he
mea maikai loa ia i ko Hauailiki manao.
A no keia olelo a Hinaikamalama, lawe ae la o Aiwohikupua ia
Hinaikamalama no ka hooko i ka laua hoohiki.
Ia po no, iloko o ko laua manawa hoomaha no ka hooluolu i ka hoohiki
ana, hike mai la ma o Hinaikamalama ke anu maeele loa, no ka mea, ua kuu
mai la o Poliahu i ke anu o kona kapahau maluna o kona enemi.
Ia manawa, hapai ae la o Hinaikamalama he wahi mele:
"He anu e he a--nu
He anu e wale no hoi keia,
Ke ko nei i ke ano o kuu manawa,
Ua hewa ka paha loko o ka noho hale,
Ke kau mai nei ka halia i kuu manawa,
No ka noho hale paha ka hewa--e.
E kuu hoa--e, he anu--e."
MOKUNA XIX
A pau ke oli ana i Hinaikamalama, olelo aku la oia ia Aiwohikupua,
"Auhea oe, e apo mai oe ia'u a paa i mehana iho wau, hele mai nei kuu
anu a anu, aohe wahi anu ole."
Alaila, hooko mai la o Aiwohikupua i ka ka wahine olelo, alaila, loaa
mai la ka mahana e like me mamua.
A hoomakaukau iho la laua e hooluolu no ka hooko i ka laua hoohiki ma ka
hoopalau ana, alaila, hiki hou mai la ke anu ia Hinaikamalama, o ka lua
ia o kona loaa ana i ke anu.
Ia manawa, hapai hou ae la oia he wahi mele, penei:
"E ke hoa e, he a--nu,
Me he anu hau kuahiwi la keia,
Ke anu mai nei ma na kapuai,
Ke komi nei i kuu manawa,
Kuu manawa hiamoe--hoi,
Ke hoala mai nei ke anu ia'u,
I kuu po hiamoe--hoi."
I keia manawa, olelo aku la o Hinaikamalama ia Aiwohikupua, "Aole anei
oe i ike i ke kumu o keia anu o kaua? Ina ua ike oe i ke kumu o keia
anu, alaila e hai mai; mai huna oe."
I aku o Aiwohikupua, "No ko punalua keia anu, ua huhu paha ia kaua,
nolaila, aahu ae la ia i ke kapa hau ona, nolaila na anu."
Pane aku la o Hinaikamalama, "Ua pau kaua, no ka mea, ua pili ae la no
na kino o kaua, a ua ko ae la no ka hoohiki a kaua no ka hoopalau ana."
I mai o Aiwohikupua, "Ua oki kaua i keia manawa, e hookaawale kaua,
apopo ma ke awakea, alaila, oia ka hooko ana o ka hoohiki a kaua."
"Ae," wahi a Hinaikamalama.
A kaawale aku la laua, alaila, loaa iho la ia Hinaikamalama ka moe
oluolu ana ia koena po a hiki i ke ao ana.
Ma ke awakea, lawe hou ae la o Aiwohikupua e hooko i ka laua mea i olelo
ai ia po iho mamua.
Iloko o ko laua manawa i hoomaka ai no ka hooko ana i ka hoohiki,
alaila, ua pono ole ia mea i ko Poliahu manao.
Ia manawa, lawe ae la o Poliahu i kona kapa la, a aahu iho la, ia manawa
ka hookuu ana'ku o Poliahu i ka wela maluna o Hinaikamalama. Ia manawa,
hapai ae la oia he wahi mele, penei:
"He wela--e, he wela,
Ke poi mai nei ka wela a kuu ipo ia'u,
Ke hoohahana nei i kuu kino,
Ke hoonakulu nei hoi i kuu manawa,
No kuu ipo paha keia wela--e."
I aku o Aiwohikupua, "Aole no'u na wela, malia paha no Poliahu no na
wela, ua huhu paha ia kaua."
I aku la o Hinaikamalama, "E hoomanawanui hou kaua, a ina i hiki hou mai
ka wela maluna o kaua, alaila, haalele mai oe ia'u."
Mahope iho o keia mau mea, hoao hou ae la laua i ka laua hana no ka
hooko i ka laua hoohiki.
Ia manawa, kau hou mai la no ka wela maluna o laua, alaila, hapai hou ae
la oia ma ke mele:
"He wela--e he we--la,
Ke apu mai nei ka wela a ka po ia'u,
Ke ulili anapu nei i kau manawa,
Ka wela kukapu o ka hooilo,
I haoa enaena i ke kau,
Ka la wela kulu kahi o ka Makalii,
Ke hoeu mai nei ka wela ia'u e hele,
E hele no--e."
Ia manawa, ke ku ae la no ia o Hinaikamalama hele.
I mai o Aiwohikupua, "Kainoa o ka haawi mai i ka ihu, alaila hele aku."
I mai la o Hinaikamalama, "Aole e haawiia ka ihu ia oe, o ka hao ana mai
ia o ka wela o ua wahine au, pono ole. Aloha oe."
(E waiho kakou i ke kamailio ana no Aiwohikupua maanei. E pono e
kamailio pokole no Hinaikamalama.)
Mahope iho o kona hookaawale ana ia Aiwohikupua, hele aku oia a noho ma
ka hale kamaaina.
Ia po iho, he po lealea hou ia no Hauailiki me na'lii ma Puuopapai.
Ia po, hoomanao ae la o Hinaikamalama no kana kauoha ia Hauailiki,
mahope iho o ko laua umeia ana, a mamua hoi o kona hoohui ana me
Aiwohikupua.
I kela po, oia ka lua o ka po lealea, alaila, hele aku la o
Hinaikamalama a noho pu aku la mawaho o ka aha.
Ia manawa, na Kauakahialii laua me Kailiokalauokekoa ke kilu mua. Mahope
iho, na Kailiokalauokekoa me Makaweli, ka lua o ka lealea.
Ia laua e kilu ana, komo mai la o Poliahu iloko o ka aha lealea. Ia
Hauailiki me Poliahu ke kilu hope oia po.
A no ka ike ole o ka mea ume ia Hinaikamalama i kela po, nolaila, aole e
hiki i ka mea ume ke hoomaka i kana hana. No ka mea, ua oleloia i ka po
mua, no Hauailiki a me Hinaikamalama ka lealea mua oia po, a no ka loaa
ole i ka maka o ka mea ume, ua lilo ka lealea i na mea e ae.
I ke kokoke ana e ao ua po nei, huli ae la ka mea ume iloko o ka aha ia
Hinaikamalama, a loaa iho la.
Ia manawa, ku mai la ka mea ume a waenakonu o ka aha, ia Hauailiki me
Poliahu e kilu ana, ia manawa, kani aku la ke oli a ka mea ume, e
hookolili ana i ka welau o ka maile i luna o Hauailiki, a kaili mai la
ka mea ume i ka maile, alaila, ku mai la o Hauailiki. Hele aku la ua mea
ume nei a loaa o Hinaikamalama, kau aku la i ka maile a kaili mai la. Ia
manawa, ku mai la o Hinaikamalama mawaho o ka aha imua o ke anaina.
A ike mai la o Poliahu ia Hinaikamalama, kokoe aku la na maka, i ka ike
i kona enemi.
A hala aku la o Hauailiki me Hinaikamalama ma kahi kupono ia laua e
hooluolu ai.
Ia laua e hui ana, i aku la o Hinaikamalama ia Hauailiki. "Ina he lawe
kou ia'u no ka manawa pokole a pau ae, alaila, ua pau kaua, no ka mea,
aole pela ka makemake o ko'u mau makua, alaila, e waiho puupaa ia'u
pela. Aka, ina i manao oe e lawe ia'u i wahine hoao nau, alaila, e haawi
wau ia'u nau mau loa, e like me ka makemake o ko'u mau makua."
A no kela olelo a ka wahine, hai aku o Hauailiki i kona manao, "Ua pono
kou manao, ua like no kou manao me ko'u; aka, e hoohui mua kaua ia kaua
iho e like me ka makemake o ka mea ume, a mahope loa aku, alaila hoao
loa kaua."
"Aole pela," wahi a Hinaikamalama, "e waiho puupaa ia'u pela, a hiki i
kou manawa e kii ae ai ia'u, a loaa wau i Hana."
I ke kolu o ka po lealea o Hauailiki, i na'lii e akoakoa ana, a me na
mea e ae, oia ka po i hui ai o Lilinoe, me Poliahu, o Waiau, a me
Kahoupokane, no ka mea, ua imi mai lakou ia Poliahu, me ka manao ke pono
nei ko Aiwohikupua ma noho ana me Poliahu.
Ia po, ia Aiwohikupua me Makaweli e kilu ana, a i ka waenakonu o ko laua
manawa lealea, komo ana na wahine noho mauna iloko o ka aha lealea.
Ia Poliahu ma eha e ku ana me na kapa hau o lakou, he mea e ka hulali,
ia manawa, nei aku la ka aha lealea no keia poe wahine, no ke ano e o ko
lakou kapa. Ia manawa, popoi mai la ke anu i ka aha lealea a puni ka
papai kilu, a kau mai la maluna o ka aha ka pilikia a hiki i ka wanaao,
haalele o Poliahu ma ia Kauai. O keia manawa pu no hoi ka haalele ana o
Hinaikamalama ia Kauai.
(Aia a hiki aku i ka hiki ana aku o Laieikawai i Kauai, mahope iho o ko
Kekalukaluokewa hoao ana me Laieikawai, alaila, e hoomaka hou ke
kamailio no Hinaikamalama. Ma keia wahi e kamailio no ke kauoha a
Kauakahialii i kana aikane, pela aku a hiki i ka hui ana me Laieikawai.)
Ia Kauakahialii me Kailiokalauokekoa ma Pihanakalani, mahope iho o ko
laua hoi ana mai Haawii mai. Oiai ua kokoke mai ko laua mau la hope.
Ia manawa, kauoha ae la o Kauakahialii i kana aikane ia Kekalukaluokewa,
i kana olelo hoopomaikai maluna ona, a eia no ia:
"E kuu aikane aloha nui, ke waiho aku nei wau i olelo hoopomaikai maluna
ou, no ka mea, ke kokoke mai nei ko'u mau la hope a hoi aku i ka aoao
mau o ka honua.
"Hookahi no au mea malama o ka wahine a kaua, aia a haule aku wau i kahi
hiki ole ia'u ke ike mai ia olua me ka wahine a kaua, alaila, ku oe i ka
moku, o oe no maluna, o ka wahine a kaua malalo, e like no me ka kaua
nei ana i ka moku i puni ai, pela no oe e noho aku ai me ka wahine a
kaua.
"A make wau, a manao ae paha oe i wahine nau, mai lawe oe i ka kaua
wahine, aole no hoi e manao oe ia ia o kau wahine ia, no ka mea, ua lilo
no ia ia kaua.
"Aia kau wahine e kii o kuu wahine i haalele aku nei i Hawaii, o
Laieikawai, i na o kau wahine, ia ola ke kino, a kaulana no hoi. A manao
oe e kii, hookahi au mea malama o ka ohe a kaua, aia malama pono oe i ka
ohe, alaila wahine oe, oia ke kauoha ia oe."
Ma keia kauoha a Kauakahialii, ua pono ia i ko ke aikane manao.
Ma ia hope mai, make aku la o Kauakahialii, lilo ka noho alii i kana
aikane, a o ka laua wahine no ke Kuhina.
A ma ia hope mai, i ke kokoke ana i ko Kailiokalauokekoa mau la hope,
waiho aku la oia i olelo kuoha no ka malama ana ia Kanikawi ka laua ohe
kapu me kana kane, e like me ke kauoha a Kauakahialii:
"E kuu kane, eia ka ohe, malamaia, he ohe mana, o na mea a pau au e
makemake ai, ina e kii oe i ka wahine a ko aikane i kauoha ai ia oe, o
ka mea no keia nana e hoohui ia olua. Eia nae e malama mau loa oe, ma
kau wahi e hele ai, a e noho ai, mai haalele iki i ka ohe, no ka mea, ua
ike no oe i ka hana a kau aikane i ko olua manawa i kii ae ai ia'u i kuu
wa e aneane aku ana i ka make, mamuli o kuu aloha i ko aikane. Na ua ohe
la keia ola ana e ola aku nei mai ka luakupapau mai, nolaila, e hoolohe
oe me ka malama loa e like me ka'u e olelo aku nei ia oe."
MOKUNA XX
A make aku la o Kailiokalauokekoa, lilo ae la ka noho Alii a pau loa ia
Kekalukaluokewa, a hooponopono aku la oia i ka aina, a me na kanaka a
pau malalo o kona noho Alii.
Mahope iho o ka pau ana o kana hooponopono ana i ka aina, a me kona noho
Alii ana. Ia manawa, hoomanao ae la o Kekalukaluokewa i ke kauoha a kana
aikane no Laieikawai.
Ia Kekalukaluokewa i manao ai e hooko i ke kauoha a kana aikane, kauoha
ae la oia i kona Kuhina, e hoomakaukau i na waa hookahi mano, no ka
huakai kii wahine a ke Alii i Hawaii, e like me ke aoao mau o ke Alii.
A makaukau ka ke Alii kauoha, lawe ae la ke Alii elua mau punahele, a
lawe ae la i na kaukaualii ka poe kupono ke hele pu me ke Alii, a lawe
ae la oia i kona mau ialoa a pau.
I ka malama i oleloia o ka Mahoe mua, i na malama maikai o ka moana,
haalele lakou ia Kauai, a holo aku i Hawaii. Ua nui na la i hala ia
lakou ma ia hele ana.
Ma keia holo ana a lakou, hiki aku la ma Makahanaloa i Hilo, ma ke
kakahiaka nui. Ia manawa, olelo aku kahi kanaka nana i ike mua ia
Laieikawai i ke Alii, "E nana oe i kela anuenue e pio la iuka, o Paliuli
no ia, oia no ua wahi la, malaila no kahi i loaa'i ia'u." E nee ana nae
ka ua o Hilo ia mau la a lakou i hiki aku ai ma Makahanaloa.
A no keia olelo a kahi kanaka, i aku ke Alii, "Alia wau e manaoio i kau
no Laieikawai kela hoailona, no ka mea, he mea mau iloko o ka wa ua ka
pio o ke anuenue, nolaila, i kuu manao, e hekau na waa, a e kali kakou a
malie ka ua, alaila, i pio mai ke anuenue iloko o ka wa ua ole, alaila
maopopo no Laieikawai ka hoailona." Ua like ko ke Alii manao ana ma
keia mea me ko Aiwohikupua.
A no keia mea, noho iho la lakou malaila e like me ko ke Alii makemake.
Hookahi anahulu me elua la keu, haalele ka malie o Hilo, ike maikaiia
aku la ka aina.
I ke kakahiaka nui o ka la umikumamalua, puka aku la ke Alii iwaho mai
ka hale ae. Aia hoi e hoomau ana ke anuenue e like me mamua, ma ke
kiekie iki ana'e o ka la, aia e pio ana ke anuenue i kai o Keaau, ua
hala ae la o Laieikawai i kai. (E like me ka kakou kamailio ana mamua ma
ko Aiwohikupua moolelo.)
Ma kela la, pau ko ke Alii kanalua ana no kela hoailona, a holo aku la a
hiki i Keaau. Ia lakou i hiki aku ai ma Keaau, ua hoi aku o Laieikawai
iuka o Paliuli.
Ia lakou i hiki aku ai, ua nui na kamaaina i lulumi mai e makaikai ia
Kekalukaluokewa; me ka olelo mai o na kamaaina, "Akahi no ka aina kanaka
maikai o Kauai."
I kela la a Kekalukaluokewa ma i holo aku ai a hiki i Keaau. Ua ike mua
mai o Waka o Kekalukaluokewa keia.
Olelo mai o Waka i kana moopuna, "Mai iho hou oe i kai, no ka mea, ua
hiki mai la o Kekalukaluokewa i Keaau, i kii mai la ia oe i wahine oe.
Make aku la o Kauakahialii, kauoha ae la i ke aikane e kii mai ia oe i
wahine, nolaila o kau kane ia. A ae oe o kau kane ia, ku oe i ka moku,
ola no hoi na iwi. Nolaila, e noho oe iuka nei, a hala na la eha, alaila
iho aku oe, a ina ua makemake oe, alaila, hoi mai oe a hai mai i kou
makemake ia'u."
Noho iho la o Laieikawai a hala na la eha e like me ke kauoha a kona
kupunawahine.
Ma ke kakahiaka nui o ka ha o ko Laieikawai mau la hoomalu, ala ae la
oia, a me kona kahu kuapuu, a iho aku la i Keaau.
La laua i hiki aku ai, ma kahi kokoke iki e nana aku ai i kauhale; aia
hoi, ua hiki mua aku o Kekalukaluokewa ma kulana heenalu mamua o ko laua
hiki ana aku, ekolu nae mau keiki e ku ana ma kulana heenalu o ke Alii a
me na punahele elua.
Ia Laieikawai ma e noho ana ma kahi a laua e hoohalua ana no
Kekalukaluokewa, aole nae laua i like i ke kane a ke kupunawahine i
makemake ai.
I aku o Laieikawai i kona wahi kahu, "Pehea la kaua e ike ai i ke kane
a'u a kuu kupunawahine i olelo mai nei?"
Olelo aku kona kahu, "Pono kaua ke kali a pau ka lakou heenalu ana, a o
ka mea e hele wale mai ana, aole he paa i ka papa heenalu, alaila, o ke
Alii no ia, o ko kane no ka hoi ia."
Ma ka olelo a ko Laieikawai kahu, noho iho la laua malaila, e kali ana.
Ia manawa, hoopau ae la na heenalu i ko lakou manawa heenalu, a hoi mai
la a pae iuka.
Ia wa, ike aku la laua i ke kiiia ana mai o na papa o na punahele e na
kanaka, a laweia aku la. O ka papa heenalu hoi o ke Alii, na na punahele
i auamo aku, a hele wale mai la o Kekalukaluokewa, pela i ike ai o
Laieikawai i kana kane.
A maopopo iho la ia laua ka laua mea i iho mai ai, alaila, hoi aku la
laua a hiki i Paliuli, a hai aku la i ke kupunawahine i ka laua mea i
ike ai.
Ninau mai la ke kupunawahine, "Ua makemake oe i ko kane?"
"Ae," wahi a Laieikawai.
I mai o Waka, "Apopo, ma ka puka ana o ka la, oia ka wa e a-u ai o
Kekalukaluokewa i ka heenalu oia wale, ia manawa, e hoouhi aku ai wau i
ka noe maluna o ka aina a puni o Puna nei, a maloko oia noe, e hoouna
aku no wau ia oe maluna o na manu a hui olua me Kekalukaluokewa me ka
ike oleia, aia a pau ka uhi ana o ka noe maluna o ka aina, ia manawa e
ike aku ai na mea a pau, o oe kekahi me Kekalukaluokewa e hee mai ana i
ka nalu hookahi, oia ka manawa e loaa'i ko ihu i ke keiki Kauai.
Nolaila, i kou puka ana mailoko aku nei o kou hale, aole oe e kamailio
iki aku i kekahi mea e ae, aole i kekahi kane, aole hoi i kekahi wahine,
aia a laa ko ihu ia, Kekalukaluokewa, oia kou manawa e kamailio ai me na
mea e ae. Aia a pau ka olua heenalu ana, alaila, e hoouna aku wau i na
manu, a me ka noe maluna o ka aina, o kou manawa ia e hoi mai ai me ko
kane a loko o ko olua hale, alaila, e hoolaaia ko kino e like me ko'u
makemake."
A pau keia mau mea i ka haiia ia Laieikawai, hoi aku la oia ma kona
Halealii, oia a me kona kahu.