Ende hi tcasteel rumen soude,
Doe seide hi mi, dat hi u woude 3330
Een paer lettren, coninc vri,
Senden; ende doe bat hi mi,
Dat icse droeghe dor uwe lieve.
Ic seide, meer dan VII brieve
Soudic dor uwen wille draghen. 3335
Doe ne conste Reinaert niet bejaghen
Daer ic die brieve in draghen mochte:
Dese scerpe hi mi brochte
Ende die lettren daer in ghesteken.
Coninc, ghine horet noint spreken 3340
Van betren dichtre dan ic bem:
Dese lettren dichte ic hem,
Gaet mi te goede, oft te quade;
Dese lettren sijn bi minen rade
Aldus ghemaect ende ghescreven." 3345
Doe hiet hem dien coninc gheven
Den brief Botsaerde, sinen clerc:
Dat was hi, die hantwerc
Bet conste dan iemen die daer was.
Botsaert plach emmer dat hi las 3350
Die lettren, die te hove quamen.
Bruneel ende hi si namen
Die scerpe vanden halse Beline,
Die bi der dompheit sine
Hier toe hadde gheseit so verre, 3355
Des hi snieme sal worden erre.
Die scerpe ontfinc Botsaert, die clerc.
Doe moeste bliken Reinaerts werc.
Alse hi dat hovet vort trac,
Botsaert, ontsach dat, ende sprac: 3360
»Helpe, wat lettren sijn dit!
Here coninc, bi miere wit,
Dit es dat hovet van Cuwaerde!
Owach, dat ghi noint Reinaerde,
Coninc, ghetrouwedet so verre!" 3365
Doe mochtemen droeve sien ende erre
Dien coninc entie coninghinne.
Die coninc stont in droeven sinne,
Ende sloech sijn hovet neder.
Over lanc verhief hijt weder 3370
Ende begonste werpen uut
Een dat vreselijcste gheluut,
Dat noint van diere ghehort waert.
Ghene diere waren vervaert.
Doe spranc vort Firapeel, 3375
Die lupaert: hi was een deel
Des coninx maech, hi mocht wel doen;
Hi sprac: »Here, coninc lioen
Twi drijfdi dus groot onghevoech?
Ghi mesliet u ghenoech 3380
Al ware die coninghinne doot.
Doet wel ende wijsheit groot,
Ende slaect uwen rouwe een deel."
Die coninc sprac: »Her Firapeel,
Mi hevet een quaet wicht so verre 3385
Bedroghen, dat ics bem erre,
Ende int strec gheleet bi barate,
Dat ic recht mi selven hate,
Ende ic mine ere hebbe verloren.
Die mine vriende waren te voren, 3390
Die stoute Brune, ende Isengrijn,
Die rovet mi een valse pelgrijn:
Dat gaet miere herten na so sere,
Dat het gaen sal an mine ere,
Ende an mijn leven: het es recht!" 3395
Doe sprac Firapeel echt:
»Es daer mesdaen, men salt soenen.
Men sal den wulf ende Bruun den coenen,
Ende vrouwe Hersinde also wel,
Betren hare mesdaet snel; 3400
Ende haren toren, ende hare pine
Versoenen met den ram Beline,
Na dat hi selve heeft gheliet,
Dat hi Cuwaerde verriet;
Hi heeft mesdaen, hi moet becopen. 3405
Ende daer na sullen wi alle lopen
Na Reinaerde, ende sulne vanghen,
Ende bi siere kelen hanghen,
Sonder vonnesse, hets recht."
Doe andworde die coninc echt: 3410
»Owi, here Firapeel,
Mochte dit ghescien, so ware een deel
Ghesocht die rouwe, die mi slaet!"
Firapeel sprac: »Here, jaet,
Ic wille maken gaen die soene." 3415
Doe ghinc Firapeel, die coene,
Daer hi die ghevane vant:
Ic wane dat hise eerst ontbant,
Ende daer na sprac: »Ghi heren beide,
Ic bringhe u vrede ende vast gheleide: 3420
Mijn here die coninc groet u,
Ende hem berouwet sere nu,
Dat hi jeghen u heeft mesdaen.
Hi biet u, wildijt ontfaen,
(Wie so blide si ofte gram,) 3425
Hi wille u gheven Belijn den ram,
Ende alle ser Belijns maghe,
Van nu toten doemsdaghe:
Eist int velt, eist int wout,
Hebse alle in u ghewout, 3430
Ende ghise gheweldelike verbit:
Die coninc ombiet u vor al dit,
Dat ghi moghet sonder mesdaet,
Reinaerde toren ende quaet
Doen, ende allen sinen maghen, 3435
Waer so ghise moghet belaghen.
Dese grote vriheden
Wille u die coninc gheven heden
Te vrien lene, ewelike;
Ende hier binnen wilt die coninc rike, 3440
Dat ghi hem sweret vaste hulde.
Hine wille ooc bi sinen sculden
Nemmer jeghen u mesdoen.
Dit biet u die coninc lioen.
Dit nemt, ende leeft mit ghenade: 3445
Bi Gode, ic dart u wel raden!"
Isengrijn sprac toten bere:
»Wat sechdire toe, Brune here?"
--»Ic hebbe liever in die risere,
Dan hier te ligghene int isere: 3450
Laet ons toten coninc gaen,
Ende sinen pais daer ontfaen."
Met Firapeel dat si ghinghen,
Ende maecten pais van allen dinghen.
__________
VERSNOTEN
Vs. 1-9: Zie de Inleiding, § II.
Vs. 2: _Dicken_, en zoo gewoonlijk, b.v. 70, 344, 1130, 1392, 1475,
1518, 1730, 1746, 1781, 2337, 3288.
Vs. 10: _hulpen jonnen_
Vs. 11: _keert_
Vs. 14: _Ofte_
Vs. 24: _Daden si wel si soudens b._ Mijne verandering rust op Mnl.
Versbouw, bl. 120 en 138.
Vs. 25: _Dat en s._
Vs. 28: _hovescheden_
Vs. 29: _keert_
Vs. 35: _eren_
Vs. 36: L. _Ende haer daer toe keren?_ Opdat even als het voorgaande vs.
ook dit slechts drie verheffingen hebbe?
Vs. 39: C. _sinnen_
Vs. 41: C. _tsinxen_, Gr. _pinxen_
Vs. 47: _ten wel gr. l._ Moet men dit en het volgende vers ook met drie
arses lezen? aldus: _Houden te groten love. Doe quam tes coninx
hove?_
Vs. 52: _ne_ invoegsel van mij
Vs. 60: C. _metten grisen b._; doch zie 3176, en verg. 940, 3745, 3771.
_Grijs_ daarentegen heet de wolf, 2266.
Vs. 66: _Dor u ed. ende dor u ere_
Vs. 67: _Ende dor r. e. d. ghenaden_
Vs. 68: _miere_, dus CGr.; W. verandert: _der groter_; maar verg. 318.
Vs. 74: W. _minen kindren_.
Vs. 76: _meer_, invoegsel van WILLEMS.
Vs. 78: _hoondi_
Vs. 79: CGr. _sint_, dat W. blootelijk wegwerpt.
Vs. 80: _enen_
Vs. 85: _ontvoer ons in_. Maar het Fr. heeft 9691: _Il se retraist mout
tost arière, Si se féri en sa taisnière._
Vs. 93: _Inne_, dus C. bij GrW. _Ine_. Zoo ook 492, 560, 1609.
Vs. 97: _Onghebetert no onghewroken_. CGrW. _No onverswegen, no
ongewr._, hetgeen met den voorgaanden regel geen zin oplevert. De
omwerking gaf de verbetering aan de hand. Bij het lezen moet _no
ongewr._ samenvloeyen. Zoo vs. 404 _no onse_; doch zie mijne
verbetering aldaar.
Vs. 100: Moet men lezen: _Ende claghede_ in Fr.?
Vs. 101: _arem_
Vs. 107: _die wart gram_
Vs. 119: W. _enen_.
Vs. 124: _omberet_ C. Gr. _omberecht_; maar zie 127.
Vs. 126: _Pancer de bever sprac_; mijne uitlating, door den versbouw
gevorderd, steunt op de omwerking. Men leest intusschen vs. 107:
_Tibert die cater_; 138: _Cuwaerde den hase_, en 177: _Grimbert
die das_ in het rijm; evenzoo vs. 247, 479, enz.
Vs. 133: CGr. _mochtire_. CGrW. _an_.
Vs. 135: _Wat sechdi van omberen claghe_; ik meen aldus den onzin van
het hs. te moeten herstellen, waar men leest: _Wat sechdi van eere
lage_. Tibert had immers van geene _lage_ gesproken; wel van eene
_claghe_, en bepaaldelijk van het _omberen_ (achterlaten) der clage
van Cortois. De verbetering van den omwerker (_van eenre sagen_) was
niet gelukkig.
Vs. 136: _in_ W. _aen_.
Vs. 138: _An Cuwaerde den hase d. h. st._; doch zie op vs. 126.
Vs. 139-140: Moet men ook lezen: _ghederde_: _verde_? Dan zou _die_
slaan op _overdaet_ en niet op _Cuwaerde_. Ook vs. 166 leest men
_verde_ voor _vrede_; maar wederom 266 _vrede_ in 't rijm.
Vs. 140: _hi hem_
Vs. 141: _des coninx_
Vs. 145-6: _sine beene_: _over eene_; doch _been_ in 't meervoud is naar
den regel.
Vs. 146: _begonsten si_
Vs. 149: _te dien_
Vs. 153-4: _vaerde_: _Reinaerde_
Vs. 155: _lessen_
Vs. 158: _kele_
Vs. 159: _thooft af hebben genomen_, in strijd met rhythmus en oud
spraakgebruik.
Vs. 160: _te hulpen_
Vs. 161: _aventuren_
Vs. 163: _here_
Vs. 166: _dus es_; GrW. _vrede_
Vs. 167: _als uwe mannen_
Vs. 168: _noch_ invoegsel van mij.
Vs. 172: _Here, waer R. doot_; de vocativus is hier echter geheel
ongepast, daar niemand in 't bijzonder wordt toegesproken; hij
bederft slechts het vers.
Vs. 175: _binnen eere_. De zin zoowel als de versmaat eischt de
verbetering; _binnen de_, _binnen deze maand_ is krachtiger en
gepaster.
Vs. 183: _talen_
Vs. 185: _als_
Vs. 187: _angaen_. Moet men naar de hedendaagsche vlaamsche uitspraak
lezen: _wilde anegaen_?
Vs. 191-4: Men konstruere aldus: Entie, van minen oom ende van u, meest
andren heeft mesdaen, sal den andren in bate staen.
Vs. 192: _baten_
Vs. 194: _ne_ invoegsel van mij.
Vs. 198: _En soude den coninc niet d. g._
Vs. 199: _bleves heden onb._ Blijkbaar een inlapsel, dat zelfs de
omwerker niet heeft. Gr. en W. veranderen _blevets_, maar hoewel
duidelijker, is de invoeging der _t_ onnoodig.
Vs. 201: Moet _Dicwile_ niet worden veranderd in _Dicke_, wegens den
valschen klemtoon? Verg. 207.
Vs. 207: _wisen_
Vs. 210: _volghedet_, C. _volghet_; bij Gr. en W. _volchdet_--_van
verren_.
Vs. 211: _die beste pladise_; maar vs. 213 leert dat hij niet alleen _de
beste_, maar alle visschen opslokte.
Vs. 212: _Daer ghi u ane h. vers._
Vs. 214: _een_ l. _eens_?
Vs. 215: _Dat ghi_, doch 216 leest men _dat ghine_, bij Gr W. verandert
in _ghijt_. In de taal van 't dagelijksch leven is in Holland _grat_
(_graat_) echter nog onzijdig.
Vs. 225: L. _soe's so_
Vs. 228: _sorghe_
Vs. 229: _warpene_
Vs. 231: _dor Isengrijm_
Vs. 232: _meer dan ic u rijm_. De omwerking wees de verbetering aan.
Vs. 233: _genoegh_; maar ook 1625 leest CGr. _ghenoech_ voor _ghevoech_,
gelijk GRÄTER ontelbare malen de _n_ en de _v_ verwart.
Vs. 234: C. _Nochtan om meer_; GrW. _Nochtan om meer_.
Vs. 236: _Reinaerde_
Vs. 238: _makedent_
Vs. 244: _Reinaert_
Vs. 246: _talen_; bij W. _tale_, maar achter _wat_ volgt meestal een
genit. plur. Zie _Walewein_ II D., bl. 239, en voeg er bij _Ferg._
2036 _wat saken_; en hier 2884 _wat claghen_, 3129 _wat ghiften_.
Vs. 247: _maket here Cuwaert_
Vs. 249: C. _Credo_
Vs. 252: W. _in trouwen_
Vs. 256: CGr. _Ende hoordi_
Vs. 258: _qualike_. C. heeft _Onrecht_: de verbetering is van Gr., die
haar verklaart »jure, mit recht". Reineke heeft ook 262 _mit
rechte_.
Vs. 260: _verjonnen_; ik kies hier de ouder vorm.
Vs. 269: _een hare_.
Vs. 272: _danen_; CGr. _seidi_
Vs. 274: _Sinen_
Vs. 279: _Bleec es hi ende mager van pinen_
Vs. 280: _carinen_
Vs. 281: _sine_
Vs. 283: _dese_
Vs. 286: _ene_
Vs. 287: C. _ende hiet Coppe_
Vs. 288: _Dier_: W. leest met C. _Die_; en Gr. _Der_
Vs. 291: _voor die bare_; maar dat dit eene interpolatie is leert de
versmaat en de omwerking.
Vs. 293: Gr. _ieweder siden_; C. _baren_.
Vs. 295: _Die een hane hiet Cr._; doch verg. 298.
Vs. 296: _na_ ontbr. in C.; reeds door Gr. ingevoegd.
Vs. 297: _goeden_
Vs. 300: _Die scoonste hane diemen v._
Vs. 301: _Tusschen Portaengen ende Polanen_. WILLEMS vertaalde:
»tusschen Britanje en Polen." De omwerker heeft: _Tusschen Hollant
ende Ordanen_. Vs. 3023 _Tusschen Pollanen ende Scouden_; 599
_Tusschen hier ende Portugale_.
Vs. 303: C. _berrende_ De verandering is van Gr.
Vs. 307: _sustre_
Vs. 311: _Van haerre suster_
Vs. 318: C. _scaden_
Vs. 320: C. _mine sustren_
Vs. 321: _Ende sere hebben haren onwille_.
Vs. 324: CGr. _men siet_
Vs. 332: _te dien broede_
Vs. 334: _scone_
Vs. 335: W. _eenen_, CGr. _ene_
Vs. 337: _honden_
Vs. 338: CGr. _dierfel_ l. _dier-vel_?
Vs. 342: _ne_ ontbreekt.
Vs. 344: _om de mure_ l. _ombe mure_? verg. VELTH, bl. 55, en zie hier
vs. 393, 1710
Vs. 345: _om ons_
Vs. 347: _Riepen si_ maar uit 349 blijkt dat er _liepen_ moet staan.
Herhaaldelijk is uit C. de kapitale _L_ kwalijk als _R_ gelezen:
b.v. 721 ook _Riept_ voor _Liept_, en verder 165, 424, 791, 793,
796, 815, 838, 863, 1299, 1367, 1387. Zie GRIMMS Kollatie.--_si_ l.
_siere_ (_Liepsiere_)?
Vs. 349: _avonturen_
Vs. 353: _baraten_
Vs. 354: _Dattene God moete verwaten_. De omwerking gaf de verbetering
aan de hand.
Vs. 357: _Reinaert die m. d._ Blijkbaar is de eigennaam een glosseem van
een afschrijver, die terugdeinsde voor de betooning: Dié mordádège
diéf, waarover zie Mnl. Vsb. bl. 76-78 en 69.
Vs. 361-2: _began lesen, Dochte mi daer an ghescreven wesen_; doch
_wesen_ ontbr. in C. door Gr. aangevuld.
Vs. 364: _alle_
Vs. 365: C. _Alle_
Vs. 367: _hi mi ander_. Men zou ook kunnen lezen: _mi and'r niemáre_,
maar ook vs. 1577, 1603 is de betooning _niémáre_.
Vs. 370: _Ende hi hadde ghedaen vele sware_, hetgeen met het volgende
vers geen zin oplevert. De stoplap _te waren_ vindt men ook 603.
Vs. 371: _sine_
Vs. 376: _moogdi_
Vs. 381: _sielen_
Vs. 385: C. _priemen_ GrW. _primen_
Vs. 387: _te dien_
Vs. 392: _Dat ic al met m. br._
Vs. 393: _Sonder s. ginc b._
Vs. 397: _hadde ons die p._
Vs. 398: W. _kindren_
Vs. 401: _Mesval mi doe nakede_. Het eerste woord is aan de omwerking
ontleend, CGrW. _Quade avonture mi d. n._, hetgeen vijf voeten aan
het vers geeft, dat er, om het volgende, maar drie duldt.
Vs. 404: _no onse hont_; maar het voorgaande _ons_ is de acc.;
buitendien waren er meer honden, zie 346.
Vs. 406: _dat laet_, doch zie vs. 318, 420.
Vs. 413: _vieren_
Vs. 417: _hinne_ ontbreekt bij CGrW.
Vs. 418: _dese_
Vs. 421-2: _Die c. spr. Grimbert die das_ (:_was_), hetgeen in voc.
onmogelijk is. Dat dit echter de oude lezing is, leert de omwerking.
Evenzoo heeft het Fr. 10445: »_Où estes-vos, Tyber li chaz?_"
Vs. 425: _hier_, W. _heer_
Vs. 428: _sielen_
Vs. 430: _moeter al gh._
Vs. 432: _wise_, beter _wine_? Dit slaat dan niet op _dochter_ (427),
maar op _lichame_.
Vs. 437: _dese_
Vs. 439: C. _jonghe_
Vs. 445: C. _horen_.
Vs. 447: _Neware_, met C. en Gr., bij W. _Ne mare_; doch zie vs. 95,
174, 1749.
Vs. 448 en 9: _sielen_
Vs. 451: _Coppen_, dus C., maar Gr. en W. veranderen _Coppe_.
Vs. 455: CGr. _daer an sach_; W. _daer sach_
Vs. 456: CGr. _Die saerc_; W. _An den s._
Vs. 457: _Dede an_
Vs. 463: _Reinaert die vos_
Vs. 465: _mouden_.
Vs. 466: _te sinen_ dus GrW., C. heeft _tsinen_.
Vs. 470: _waren si_
Vs. 471: _si daar den_
Vs. 472: _hine dan soude_
Vs. 474-5: _No dor scade ... ne liete._ Zie over de elliptische
spreekwijs DE VRIES, _Brief over Karel den Gr._, bl. 17. Voor
_liete_ heeft C. _lette_. GRIMM gaf de aanvankelijke verbetering aan
de hand, lezende _lete_, waarschijnlijk naar Reineke 454.
Vs. 474: _vromen_
Vs. 476: _Brunen_, CGrW. lezen _Brune_, maar zijn in het gebruik van
dezen eigennaam zeer onregelmatig. Ik vind: N. Bruun, vs. 510,
525, 776, 850. G. Bruuns, vs. 2444. D. Brune, vs. 476, 645, 2257.
A. Bruun, vs. 544, 911. Maar ook volgens GRIMMS paradigma, Gram. I,
772-773: N. Brune, vs. 497, 518, 574, 608, 809, 818, 839, 843, 863,
952, 961, 988, 3391. G. Brunen, vs. 2413. D. Brunen, vs. 657, 773,
807, 2439, 2450, 2820; Bruun, 479, 931. A. Brune, vs. 978, 983,
2256, 2309, 2816. Ik heb de zwakke vorm voorgetrokken.
Vs. 478: _was die coninc sc. b._
Vs. 480: _vor dit here_. Ook het Fr. heeft 10450 _En la presence de ma
gent_.
Vs. 483: Gr. _waecht_
Vs. 495: _ende hi sal naken_
Vs. 501: _Ende dat hem_
Vs. 503: _in_ CGrW. _dor_
Vs. 514: _van_ ontbr.
Vs. 516: _sorghen_
Vs. 520: CGr. _Daer hi_
Vs. 526: _bi sinen goden_, CGrW. _gode_
Vs. 528: _vor mi bringhe_. Bij den eersten opslag zou men twijfelen of
er ook moet gelezen worden: _vor hem_, n.l. den koning. De omwerking
heeft: _myt mi_. De lezing schijnt echter echt, en te beteekenen:
_voor mij uit_;
Vs. 529: _te nemen_
Vs. 530: _vreden_
Vs. 546: _eren_
Vs. 550: _qualic_
Vs. 556: _den buuc so gh._
Vs. 557: _Ende in so ut. w._
Vs. 561: L. _Ic bem so ute sat?_
Vs. 565: C. _mooghdi_, GrW. _moogdi_.
Vs. 566: _wie moeten_
Vs. 567: CGr. _wie node_
Vs. 568: _Goeder_ levert geen gezonden zin, daar uit het voorgaande
blijkt, dat Reinaert met die versche honichraten niet veel ophad.
Zie over den oorsprong dezer onoverdachte lezing de inleiding, §
III.
Vs. 569: Gr. en W. beiden lezen hier: _Hebbic commer harde groot_, dat
W. trachtte te verklaren door: »Ik heb grooten kommer wegens goede
versche honigraten"; hetgeen evenwel niet veel opheldert, daar R.
blijkbaar geen _kommer_ had, maar overvloed. Trouwens, _commer_,
staat ook niet in C. Men leest daar, volgens de kollatie van GRIMM,
_coiiiier_, dat blijkbaar slecht gelezen is voor _couuer_. Nu drukt
het hs. overal den tweeklank _oe_ uit door _ou_. Zoo b.v. 233
_ghenouch_, 234 _onghevouch_, 324 _bloumen_, 459 _bouc_, 614
_louch_, 658 _ghevouch_, 662 _prouft_, 848 _ouuer_ (oever), 1429
_drouve_. Blijkbaar is dus _couuer_ het bekende _coever_, dat
voorraad, overvloed, copia beteekent, en Flor. 1843, Limb. I, 2674
voorkomt. Verg. DE VRIES, _Woordenlijst_, op den Lsp. i. v.
_vercoeveren_. Zoo wordt de zin zeer verstaanbaar.
Vs. 574: De nieuwe alinea begint bij CGrW. eerst een vers later.
Vs. 578: _voor alle_
Vs. 579: _Ende icse voor alle g. m._
Vs. 585: W. _Gewinne_
Vs. 587: _spot met u, neen_
Vs. 590: _trouwen_
Vs. 592: _u so vele_
Vs. 593, 5: _tienen_
Vs. 594: _daer met_ l. _daer an_?
Vs. 601: _R. sp._: _Bruun wat sechdi_
Vs. 605: _soudic u g._
Vs. 615: _helt_
Vs. 618: _Also_; Zoo ook later dikwerf.
Vs. 622: _nemmee_, dus C. bij GrW. _nemmeer_
Vs. 624: _es mine avonture g._
Vs. 626: _sult lachen_
Vs. 627: _ghinc Reinaert_; doch zie Mnl. Versbouw, bl. 153.
Vs. 632: CGrW. _voeren gaen_
Vs. 636: _Gi sult noch heden hebben, s. w._
Vs. 637: _als ghi_
Vs. 640: _Die keitijf Bruun n. w. n._; maar zie alweder Mnl. Vsb., bl.
152
Vs. 641: _Waer hem Reinaert die tale keerde_
Vs. 645: _Brune_
Vs. 646: _Tote_, W. _Tot_
Vs. 648: C. _Dat waer was eist so_. De omzetting is van GRIMM.
Vs. 654: _Also_, l. _Alse_?--_temmermans_, het gewone meervoud.
Vs. 655: _ontdaen_
Vs. 659: _nemet_
Vs. 667: _niet verdervet_
Vs. 670: _Brune sprac: R. ne. s. niet_
Vs. 672: _spele_
Vs. 675: _crupet daer in_
Vs. 678: _Dat hi th._
Vs. 679: _die twee voordere v._; maar verg. 695, en zie het Fransch
10293.
Vs. 682-3: _Die daer te voren ginc so smeken, Bruun bleef_ enz. Maar
niet Bruun, wel Reinaert had den ander gesmeekt, d. i. gefleemd.
_Bruun_ heb ik wegens de maat in _Hi_ veranderd; zie Mnl. Vsb., bl.
153.
Vs. 685: _brocht_ (GrW.), C. _bracht_
Vs. 685: _In boosheden brocht met sulker achte_. De omwerking heeft:
_Gebrocht myt loosheit in sulker achten_
Vs. 693: _dulen_, door SNELLAERT in de tweede uitgave bl. 353 ten
onrechte veranderd in _hulen_; het komt evenzoo voor Wal. 9714, waar
ik verkeerdelijk schreef _huulde_. Zoo ook Lanc. 3, 3805.
Vs. 694: _ghegrepen bi sier mulen_
Vs. 699-700: _Ende sach comen Lamfreide, Die up sinen hals brochte
beide._ Maar _Lamfreide_ in acc. is niet te dulden, verg. 860; ook
_beide_ kan de ware lezing niet zijn, want in 701: _Een scarpe haex
ende ene baerde_ (CGrW.) is _ende_ blijkbaar geïnterpoleerd, daar
het woord _baerde_ alleen de verklaring is van _haex_, waarvoor vs.
716 gelezen wordt _bile_. De timmerman droeg geen twee aexen, zoo
als ook blijkt uit vs. 735.--Het _onzochte_, dat ik in den tekst
bracht, vindt men ook 990 en 3320.
Vs. 702: _moogdi_
Vs. 703: _sinen oom_
Vs. 705: Dit herinnert aan het Lodewijkslied, waar het heet: _Her
skancta ce hanton Sinan fianton Bitteres lides_.
Vs. 707: _talen_
Vs. 713: _Hi liep_, maar verg. 1333.
Vs. 725: _quamen_, lees _quam_, zie op vs. 48.
Vs. 726: _kerke_
Vs. 734: _Voor_
Vs. 738: _al jeghen al_, W. _alle jegen al_.
Vs. 740: De nieuwe alinea heb ik een regel lager geplaatst.
Vs. 741: _al_ werpt W. uit
Vs. 744: _hi daer van den_
Vs. 750: _alle_
Vs. 751: _Ende sine twee h. b._
Vs. 755: _niet conste_
Vs. 757: _ne_ is door mij ingevoegd.
Vs. 758: _no vlien_.
Vs. 765: _lieden_
Vs. 766: _Daer na quam_
Vs. 767: _ouden_
Vs. 768: _enen_
Vs. 773: _arem_
Vs. 777: _riviere_
Vs. 784: _al te scarp_, CGrW. _alre scarpst_. Het rijm eischt de
verandering. _Al te_ in de beteekenis van _zeer_, _bijzonder_, is
bekend. Zoo b.v. Wal. 10711.
Vs. 788: _scerpe loghe_, niet in één woord zoo als in de vorige
uitgaven. KAUSLER heeft het eerst die plaats terecht gebracht in
zijne _Altniederl. Denkm._ II, bl. XXII.
Vs. 789: _Ghinkene_
Vs. 790: _ende mijn vrouwe Bave_; maar _mijn vrouwe_ is een jonger vorm:
_mijn_ ontbreekt ook in de omwerking.
Vs. 791: _onder die voete_; wij kiezen de meest gebruikelijke vorm, zie
GRIMMS _D. Gramm._, IV, 427 en 413.
Vs. 792: _ene cloete_
Vs. 795: _ghinc met_
Vs. 797: _hem alles te voren_
Vs. 800: _Huge_ CGrW. _Hugelin_; maar ook de omwerking heeft
_Huge_.--_beene_
Vs. 801: _dat weet men wale_
Vs. 803: W. _vrouwen_
Vs. 804: _Eens houtmakigge_; maar blijkbaar is het teeken voor _er_ over
het hoofd gezien. Zoo leest men ook Ferg. 74 _scepsterigge_; Rose
6319 _tavernierigghe_.
Vs. 808: _sijn bloet_
Vs. 811-12: _liet.... ghedichte gaen_, C. _l. ghestichte slaen_; maar
_ghestichte_ heeft Gr. reeds verbeterd.
Vs. 815: _wilen_
Vs. 819: _verspranc_ Gr. wil ten onrechte lezen _ver spranc_
Vs. 820: _riviere_
Vs. 822: _viven_
Vs. 823: W. _rivier_
Vs. 842: _Die wile dat si... uuttraken_; maar achter _die wile_ kan
_dat_ ontbreken. Zie b.v. Gloss. Lsp. op _Wile_; Kar. Gr. I, 1055.
Vs. 847: _niet mochten_
Vs. 850: _in die riviere_
Vs. 852: _bat hi dat_
Vs. 853: _verdoemen_ (Gr.), _verdrouven_ (C.)
Vs. 860: _vander_
Vs. 861: _Dat_, CGrW. _Dar_ (?)
Vs. 864: _een_
Vs. 873: _Gheen dier_
Vs. 874: _jamerlik_
Vs. 880: _danen_, C. _dannen_
Vs. 887: (_rumen_ GZ?)
Vs. 890: _nederwaert_, CGrW. _neder_; maar verg. 910.
Vs. 894: _dat sweet_
Vs. 895: _Neder liep_
Vs. 896: _riviere_
Vs. 899: _sijn herte_
Vs. 905: _Die hebbic_
Vs. 909: _in dese_
Vs. 912: CGr. _Enten eersten_; W. _Ende ten eersten_
Vs. 915: _Daer lach in (men?) toren_
Vs. 917: _dijn_
Vs. 920: _eren_
Vs. 930: _straten_
Vs. 932: _al een bloet_, niet met den klemtoon op _een_, als thans.
Vs. 934: _bere_, dus C. waarvoor GrW. _beren_.
Vs. 939: _so siettene_
Vs. 944: _roden_
Vs. 945: _So weder sidi abd_
Vs. 946: _ore_
Vs. 947: _dese crune_
Vs. 953: _hem_, C. _const doe_; GrW. _conste doe_. Moet men lezen: _Dat
hine conste niet ghespreken?_ Verg. de var. bij WILLEMS, en het
Fransch, 10416: _L'ors estoit si asolez qu'il ne li pot respondre
mot_.
Vs. 954: _hem so d. sijn herte_
Vs. 957: _nemmeer horen die tale_
Vs. 958: _neder daer te d._
Vs. 963: _sine voete_
Vs. 971: _sine_
Vs. 972: _scamen_
Vs. 978: _daer_ door mij ingevoegd.
Vs. 982: _die_, W. _dat_
Vs. 983: L. _hadde bekent?_
Vs. 984: _Ende seide dit es_
Vs. 988: _Binnen desen_
Vs. 992: _u selves._
Vs. 997: _als_
Vs. 1001: _hoechste_. Moet men ook lezen _hoochste baroene_? verg. 1005,
1333.
Vs. 1004: _Doe rieden si hoe d. d._ schrijffout ontstaan uit verzien van
vs. 1006.
Vs. 1006: _daer_, invoegsel van mij; _meesten_.
Vs. 1007: _Dat menne_ (C. _niene_; W. _men_) _twee werven_
Vs. 1011: _Dat Tibert die cater van desen_
Vs. 1012: _Tote R. bode soude wesen_
Vs. 1016: _Gaet wech eer_; maar blijkbaar moet _wech_ hier worden
verworpen, (verg. 1025, 1037) even als vs. 1360, waar het tegen de
maat strijdt, en ook niet in de omwerking gevonden wordt.
Vs. 1021: _uwen_
Vs. 1023: _Men salne drie werven dagen_. Blijkbaar valsche lezing; want
vooreerst kon het zijnen magen niet tot schande strekken (vs. 1024)
als hij naar de wet driemaal werd ingedaagd. Bovendien had de Koning
gezegd (1022): komt hij op deze tweede indaging niet, het zal niet
goed met hem afloopen. De gemaakte verandering is nu ook in
overeenstemming met 1070, en met het Fransch 10452.
Vs. 1024: _alle_
Vs. 1033: _groot nochtan_. De omwerking, die _wats dan_ heeft, gaf de
verbetering aan de hand. _Wattan_ leest men ook vs. 245, 1296.
Vs. 1038: _helpe mi God;_
Vs. 1039: _het nu moete_
Vs. 1042: CGr. _nu af_
Vs. 1047: _ende quam_, dus C., bij GrW. _die quam_
Vs. 1048: _wart Tibert vro_
Vs. 1049: GrW. _Ende riep al heil! wil God edel vogel._ Deze en de
volgende regel worden in C. vervangen door dezen eenen: _Ende riep
an sinte Martins voghel._ GRIMM herstelde den tekst naar den
prozadruk. Ik heb niet geaarzeld de woorden _wil God_ weg te werpen,
die ook _Reineke_ 943 niet heeft.
Vs. 1051: C. _Nu vliech_, de verand. is van Gr.
Vs. 1058: _ter rechter_
Vs. 1059: C. _waende hi_
Vs. 1062: _als_
Vs. 1066: _Reinaerde_
Vs. 1069: W. _moet_
Vs. 1071: _niet te hove_
Vs. 1075: Ik mistrouw dezen geheelen regel; maar in allen gevalle kan
men niet lezen met CGrW.: _Bi Gode dat jan ic u wale_. Het ww.
_onnen_ regeert den GZ.
Vs. 1077: _coste_
Vs. 1079: _die es_
Vs. 1082: _Ten ende_
Vs. 1085: _willen wi_
Vs. 1088: _ooc onder alle mine mage_
Vs. 1097: C. _Maerghin_, zoo ook 1377, 1396.
Vs. 1098: _beteren raet_.
Vs. 1099: _beter ghedaen_
Vs. 1104: _noint_ door mij ingevoegd.
Vs. 1105: _beter_
Vs. 1107: _bi daghe_, verbetering van WILLEMS; CGr. _daer_
Vs. 1109: CGr. _nemmermee_; W. _nemmermeer_
Vs. 1111: _Gi moet herbergen tavont met mi_, dat mij voor geene scansie
vatbaar schijnt. _Távont_ in _taméer_ te veranderen scheen de
klemtoon te eischen: het woord is goed vlaamsch, en komt b.v. in den
_Ferguut_ voor vs. 744 en 751, waar de uitgaaf leest _te meer_. Zie
overigens mijn artikel in den _K. en L.bode_, 1845, no. 36.
Vs. 1113: _of ic hier bleve_
Vs. 1115: _Hier es d. sp. quaden t._
Vs. 1116: _mocht_
Vs. 1118: _utermaten_, maar _te mate_ is beter in de maat, en meer
overeenkomstig met vs. 1115.
Vs. 1119: _moochdi_