[1] Par exemple la lacune de la page 273, où on lit: «In ista pagina
nichil est scriptum.» Cette lacune indique le moment où les
commissaires du pape apprenant que cinquante-quatre Templiers
viennent d'être brûlés, suspendent les interrogatoires.
[2] On trouve dans ces fautes mêmes de précieuses données sur la
prononciation du temps: «De capite sibi _h_ostenso. Ad_h_orare,
etc.»
[3] Je partage les travaux de cette publication avec les jeunes et
savants employés des Archives du royaume. MM. de Stadler, Castelnau
et Laget ont fait la transcription, d'autant plus difficile en
certains passages, que le notaire italien défigure assez fréquemment
des mots français qu'il latinise sans les comprendre. M. Dessalles a
restitué quelques-uns de ces mots dans le passage en langue romane
(141-144). M. de Stadler m'a spécialement aidé et dans la révision
des épreuves et dans le travail minutieux des tables. La table
analytique et la table alphabétique des matières se trouveront à la
fin du dernier volume. Je donne seulement ici celle des noms
d'hommes et de lieux.
PROCÈS
DES
TEMPLIERS.
IN NOMINE DOMINI NOSTRI JHESU CHRISTI. AMEN. Anno a nativitate [p. 1]
ejusdem millesimo trecentessimo nono, indictione septima, pontificatus
sanctissimi patris in Christo, domini Clementis, divina providencia Pape
quinti, anno quarto, Noverint universi ac singuli hoc presens publicum
instrumentum inspecturi, quod, cum venerabiles in Christo patres domini
Dei gracia Narbonensis archiepiscopus, Bajocensis, Mimatensis et
Lemovicensis episcopi, nec non venerabiles viri magistri Matheus de
Neapoli sedis apostolice notarius, majoris Caleti Rothomagensis,
Johannes de Mantua Tridentine, et Johannes de Monte Lauro Magalonensis
ecclesiarum archidiaconi, fuissent per litteras apostolicas ad
inquirendum contra Templariorum ordinem in regno Francie, una cum
venerabili viro magistro Guillelmo Agarni Aquensi preposito, legittime,
ut dicebatur, excusato, sub certa forma deputati, vellent et
intenderent, ut dicebant, mandatum apostolicum exequi reverenter:
fecerunt, ad cautellam et memoriam futurorum, in presencia mei notarii
publici et aliorum notariorum ac testium infrascriptorum, dictas
litteras apostolicas vera bulla plumbea dicti domini Pape bullatas et in
nulla sui parte suspectas, nec non ac patentes litteras excusatorias
dicti prepositi Aquensis sigillo suo.... sigillatas, in publicum
recitari ac legi, et eas preceperunt per me et alios infrascriptos
notarios redigi [in proc]essum. Tenor autem dictarum litterarum
apostolicarum talis est:
Clemens episcopus servus servorum Dei venerabilibus [fratribus] [p. 2]
archiepiscopo Narbonensi, ac Bajocensi, Mimatensi et Lemovicensi
episcopis et dilectis filiis, magistris Matheo de Neapoli majoris Caleti
Rothomagensis notario nostro, Johanni de Mantua Tridentine, Johanni de
Monte Lauro Magalonensis archidiaconis ac Guillelmo Agarni preposito
Aquensis ecclesiarum, salutem et apostolicam benedictionem.
Faciens misericordiam cum servo suo Dei filius, dominus Jhesus Christus,
ad hec nos voluit in specula eminenti apostolatus assummi, ut gerentes,
licet immeriti, vices ejus in terris, in cunctis nostris actibus et
processibus, ipsius vestigia, quantum patitur humana fragilitas,
imitemur. Sane dudum circa promocionis nostre ad apicem summi
apostolatus inicium, eciam antequam Lugdunum, ubi recepimus nostre
coronacionis insignia, veniremus, et post eciam tam ibi quam alibi,
secreto quorumdam nobis insinuacio intimavit, quod Magister, preceptores
et alii fratres ordinis milicie Templi Jerosolimitani, et eciam ipse
ordo, qui ad defensionem patrimonii ejusdem domini nostri Jhesu Christi
fuerant in Transmarinis partibus deputati, contra ipsum Dominum in
scelus apostasie nephandum, detestabile ydolatrie, vicium execrabile
Sodomorum et hereses varios, erant lapsi. Quia vero non erat verisimile
nec credibile videbatur, quod viri tam religiosi, qui precipue pro
Christi nomine suum sepe sanguinem effundere ac personas suas mortis
periculis frequencius exponere credebantur, quique multa et magna tam in
divinis officiis quam in jejuniis et aliis observanciis devocionis signa
frequencius pretendebant, sue sic essent salutis immemores, quod talia
perpetrarent, hujusmodi insinuacioni ac delacioni ipsorum, ejusdem
Domini nostri exemplis et canonice scripture doctrinis edocti, aurem
noluimus inclinare. Deinde vero karissimus in Christo filius noster
Philippus rex Francorum illustris, cui fuerant eadem facinora nunciata
(non tipo avaricie, cum de bonis Templariorum nichil sibi vindicare vel
appropriare intendat, immo ea nobis et ecclesie per deputandos a nobis
administranda, gubernanda, conservanda, et custodienda liberaliter ac
devote in regno suo dimisit, manum suam exinde totaliter [p. 3]
amovendo, sed fidei orthodoxe fervore, suorum progenitorum vestigia
clara sequens), accensus de premissis, quantum licite potuit, se
informans ad instituendum et informandum nos super hiis, multa et magnas
[sic] nobis informacionem per suos nuncios et litteras destinavit.
Infamia vero contra Templarios ipsos increbrescente validius super
sceleribus antedictis, et quia eciam quidam miles ejusdem ordinis magne
nobilitatis, et qui non leve opinionis in dicto ordine habebatur, coram
nobis secreto juratus, deposuit quod in recepcione fratrum prefati
ordinis hec consuetudo vel verius corruptela servatur, quod ad
recipientis vel ab eo deputati sugestionem, qui recipitur Christum
Jhesum negat, et super crucem sibi obstensam spuit, in vituperium
crucifixi, et quedam alia faciunt recipiens et receptus, que licita non
sunt nec humane conveniunt honestati, prout ipse tunc confessus extitit
coram nobis, vitare nequivimus, urgente nos ad id officii nostri debito,
quin tot et tantis clamoribus accomodaremus auditum. Sed cum demum fama
publica deferente, et clamosa insinuacione dicti regis, nec non et
ducum, comitum et baronum ac aliorum nobilium, cleri quoque et populi
dicti regni Francie, ad nostram propter hec, tam per se quam per
procuratores et sindicos, presenciam veniencium, quod dolentes
referimus, ad nostram audienciam pervenisset, quod Magister, preceptores
et alii fratres dicti ordinis et ipse ordo prefatis et pluribus aliis
erant criminibus irretiti, et premissa per multas confessiones,
attestaciones et deposiciones prefati Magistri et plurium preceptorum et
fratrum ordinis prelibati, coram multis prelatis et heretice pravitatis
inquisitore in regno Francie factas, habitas et receptas et in publicam
scripturam redactas, nobisque et fratribus nostris ostensas probata
quodam modo viderentur, ac nichilominus fama et clamores predicti in
tantum invaluissent et eciam ascendissent tam contra ipsum ordinem quam
contra singulas personas ejusdem, quod sine gravi scandalo preteriri non
poterant nec absque imminente periculo tolerari; nos, Illius cujus vices
licet immeriti in terris gerimus vestigiis inherentes, ad inquirendum
de predictis racione previa duximus procedendum, multosque de [p. 4]
pre[cedenti]bus presbiteris et militibus et aliis fratribus dicti
ordinis, reputacionis non modice, in nostra presencia constitutis,
prestito ab eis juramento, quod super premissis meram et plenam nobis
dicerent veritatem, super premissis interrogavimus et examinavimus usque
ad numerum septuaginta duorum, multis ex fratribus nostris nobis
assistentibus diligenter, eorumque confessiones per publicas manus in
autenticam scripturam redactas illico in nostra et dictorum fratrum
nostrorum presencia, ac deinde interposito aliquorum dierum spacio, in
consistorio publico legi fecimus coram ipsis, et eas in suo vulgari
cuilibet eorum exponi. Qui perseverantes in illis eas expresse et
sponte, prout recitate fuerunt, approbarunt, postque cum Magistro et
precipuis preceptoribus prefati ordinis intendentes super premissis
inquirere per nos ipsos, ipsum Magistrum, et Francie, terre Ultramarine,
Normanie, Aquitanie ac Pictavie preceptores majores nobis Pictavis
existentibus mandavimus presentari. Sed quoniam quidam ex ipsis sic
infirmabantur tunc temporis, quod equitare non poterant nec ad nostram
presenciam quoquomodo adduci, nos cum eis scire volentes de premissis
omnibus veritatem et an vera essent que continebantur in eorum
confessionibus et deposicionibus, quas coram inquisitore pravitatis
heretice in regno Francie, presentibus quibusdam notariis publicis et
multis aliis bonis viris, dicebantur fecisse, nobis et fratribus nostris
per ipsum inquisitorem sub manibus publicis exhibitis et ostensis,
dilectis filiis nostris Berengario tituli sanctorum Nerei et Archilei,
et Stephano tituli sancti Ciriaci in Termis presbiteris, et Landulpho
sancti Angeli diacono cardinalibus, de quorum prudencia et fidelitate
indubitata[m] fiducia[m] obtinemus, commisimus et mandavimus, ut ipsi
cum prefato Magistro et preceptoribus inquirerent tam contra ipsos et
alias singulares personas dicti ordinis generaliter, quam contra ipsum
ordinem, super premissis cum diligencia veritatem, et quicquid super
premissis hiis invenirent, nobis referre ac eorum confessiones ac
deposiciones per manum publicam in scriptis redactas nostro apostolatui
deferre et presentare curarent, eisdem Magistro et preceptoribus [p. 5]
absolucionis beneficium a sentencia excommunicacionis, quam pro
premissis, si vera erant, incurrerent, si absolucionem humiliter ac
devote peterent, ut debebant, juxta formam ecclesie, impensuri. Qui
cardinales ad ipsos Magistrum et preceptores personaliter accedentes eis
sui adventus causam exposuerunt, et quoniam tam persone quam res ipsorum
et aliorum Templariorum in regno Francie consistencium in manibus
nostris erant, quod libere, absque metu cujusquam, plene ac pure super
premissis omnibus ipsis cardinalibus dicerent veritatem, eis auctoritate
apostolica injunxerunt. Qui Magister et preceptores Francie, terre
Ultramarine, Normandie, Aquitanie et Pictavie, coram ipsis tribus
cardinalibus, presentibus quatuor tabellionibus publicis, et multis
aliis bonis viris, ad sancta Dei Evangelia ab eis corporaliter tacta
prestito juramento, quod super premissis omnibus meram et plenam
dicerent veritatem, coram ipsis singulariter libere ac sponte, absque
coactione qualibet et terrore, deposuerunt et confessi fuerunt inter
cetera, Christi abnegacionem et spuicionem super crucem, cum in ordine
Templi recepti fuerunt, et quidam ex eis, se sub eadem forma, scilicet
cum abnegacione Christi et spuicione super crucem, fratres multos
recepisse. Sunt eciam quidam ex eis quedam alia horribilia et inhonesta
confessi, que, ut eorum ad presens parcamus verecundie, subticemus.
Dixerunt preterea et confessi fuerunt esse vera que in eorum
confessionibus et deposicionibus continentur, quas dudum fecerunt coram
inquisitore heretice pravitatis. Que confessiones et deposiciones
dictorum Magistri et preceptorum, in scripturam publicam per quatuor
tabelliones publicos redacte, in ipsorum Magistri et preceptorum, et
quorumdam aliorum bonorum virorum presencia, ac deinde interposito
aliquorum dierum spacio, coram ipsis eisdem lecte fuerunt, de mandato et
in presencia cardinalium predictorum, et in suo vulgari exposite
cuilibet eorumdem. Qui perseverantes in illis, eas expresse ac sponte,
prout recitate fuerunt, approbarunt, et post confessiones et
deposiciones hujusmodi ab ipsis cardinalibus ab excommunicacione, [p. 6]
quam pro premissis incurrerant, absolucionem, flexis genibus manibusque
complosis, humiliter ac devote et cum lacrimarum effusione non modica,
pecierunt. Ipsi vero cardinales, quia ecclesia non claudit gremium
redeunti, ab eisdem Magistro et preceptoribus heresi abjurata expresse,
ipsis secundum formam ecclesie, auctoritate nostra, absolucionis
beneficium impenderunt. Ac deinde ad nostram presenciam redeuntes,
confessiones et deposiciones prelibatorum Magistri et preceptorum, in
scripturam publicam per manus publicas, ut est dictum, redactas, nobis
presentaverunt, et que cum dictis Magistro et preceptoribus fecerant
retulerunt. Ex quibus confessionibus et deposicionibus ac relacione
invenimus sepefatos Magistrum et fratres in premissis, et circa
premissa, licet quosdam ex eis in pluribus, et alios in paucioribus,
graviter deliquisse. Verum quia in universis mundi partibus, per quas
idem ordo diffunditur ac fratres degunt ipsius, super hiis non possumus
inquirere per nos ipsos, discrecioni vestre, de quorum circumspectione
specialem fiduciam gerimus, de fratrum nostrorum consilio, per
apostolica scripta mandamus, quatenus ad Senonenses civitatem, diocesim
et provinciam personaliter accedatis, et per publicum citacionis edictum
per vos faciendum in locis de quibus vobis visum fuerit expedire,
vocatis qui fuerunt evocandi, super articulis quos vobis sub bulla
nostra inclusos transmittimus, et super aliis de quibus prudencie vestre
videbitur expedire, inquiratis, hac auctoritate nostra, contra dictum
ordinem cum diligencia, veritatem [eorum]que super premissis
inveneritis, fideliter in scriptis publica manu redacta [sic], sub
vestris sigillis ad nostram presenciam delaturi seu eciam transmissuri.
Testes autem si qui, a vobis requisiti seu amoniti vel citati ut super
dictis articulis ferant veritatis testimonium coram vobis, se prece vel
precio, gracia, timore, odio vel amore a ferendo testimonio
subtraxerint, nec non fautores, receptores et defensores predictorum
fratrum, qui a vobis citati vel vocati, ut premittitur, coram vobis non
comparuerint; eos insuper qui predictam vestram inquisicionem directe
vel indirecte, publice vel occulte, per se vel alium seu alios, vel alio
quoquo modo, presumpserint impedire, per censuram ecclesiasticam, [p. 7]
appellacione postposita, compescatis, invocato ad hec, si opus fuerit,
auxilio brachii secularis. Quod si non omnes hiis exequendis potueritis
interesse, septem, sex, quinque, quatuor vel tres, duo videlicet de
prelatis predictis cum altero saltem de aliis ea nichilominus
exequantur. Datum Pictavis II Idus Augusti, pontificatus nostri anno
tercio.
Item fuerunt exhibite per dictos dominos commissarios octo alie littere
apostolice consimilis tenoris in effectu cum precedenti. In quarum una
de Remensi, in alia de Rothomagensi, in alia de Turonensi, in alia de
Lugdunensi, in alia de Burdegalensi, in alia de Bituricensi, in alia de
Narbonensi, et in alia de Auxitanensi civitatibus, diocesibus et
provinciis mencio habebatur.
Item aliarum duarum litterarum exhibitarum tenores tales sunt:
Clemens episcopus servus servorum Dei venerabilibus fratribus universis,
archiepiscopis et episcopis, et omnibus aliis per nos ad infrascripta
per regnum Francie deputatis, salutem et apostolicam benedictionem. Ut
in negocio fratrum ordinis Templariorum comodius procedere valeatis,
vobis et singulis vestrum in provincia Senonensi, vel in quibusvis aliis
locis regni Francie in quibus ipsi Templarii detinentur, eciam si
aliunde illuc adducti fuerint, ac vobis et commissariis in eodem negocio
deputatis magis expediens fore videbitur, inquirendi ac recipiendi
probaciones quaslibet in eisdem provincia et locis, non obstantibus
quibuscumque litteris apostolicis, cujuscumque tenoris existant, vobis
concessis vel directis, per quas hujusmodi nostre concessionis
explicacio posset quomodolibet impediri, juxta priorum nostrarum
continenciam litterarum, plenam concedimus, auctoritate presencium,
facultatem.--Datum Avinione XI Kalendas Junii, pontificatus nostri anno
quarto.
Clemens episcopus servus servorum Dei venerabilibus fratribus [p. 8]
universis, archiepiscopis et episcopis, et omnibus aliis per nos ad
infrascripta per regnum Francie deputatis, salutem et apostolicam
benedictionem. Volentes ut negocium fratrum ordinis Templariorum debitum
celeriter sorciatur effectum, vobis et singulis vestrum inquirendi et
procedendi in eodem negocio, juxta priorum apostolicarum vobis
directarum continenciam litterarum, eciam extra provincias et dioceses
vestras, non obstante quod in predictis litteris dicitur contineri, quod
ad certas vos conferatis provincias, et ibi super hujusmodi negocio
diligencius inquiratis ubi magis predicto negocio videritis expedire,
plenam concedimus, auctoritate presencium, facultatem. Volumus tamen,
quod alios articulos in dictis nostris prioribus litteris annotatos
diligencius observetis. Datum Avinione XI Kalendas Junii, pontificatus
nostri anno quarto.
Item in quadam alia littera apostolica, directa domino regi Francie
illustri, continebantur clausule infrascripte, quas clausulas dicti
domini commissarii preceperunt de verbo ad verbum in presenti processu
inseri. Principium autem dicte littere apostolice tale est:
Clemens episcopus servus servorum Dei carissimo in Christo filio
Philippo regi Francorum illustri salutem et apostolicam benedictionem.
Prodierunt ex affluencia, etc. Item tenor dictarum clausularum talis
est:
Ad illud autem quod petebatur a prelatis eisdem, quod, cum major pars
Templariorum regni tui Parisius aut in Senonensi vel Turonensi
provinciis tenerentur, eis videbatur expediens quod processus
inquisicionis hujusmodi deberet in dicta provincia Senonensi inchoari;
tibi duximus respondendum, quod de nostra voluntate procedit quod iidem
prelati circa hoc agant quod melius in eodem negocio viderint expedire.
Petebatur eciam a prelatis eisdem, quod in eadem provincia Senonensi vel
alibi ubi dicti Templarii detinentur, et ubi prelatis et commissariis
sepedictis videretur, inquirere et probaciones recipere possent ab
omnibus quos invenirent ibidem, quamvis per litteras apostolicas eis
missas oporteret ipsos ad alias transferre provincias, quod [p. 9]
necesse ipsis minime videbatur, non obstante quod in eisdem litteris
apostolicis super hoc directis aliud continetur. Ad quod respondemus
quod id fieri volumus, prout a prelatis petitur supradictis. Super eo
eciam quod petebatur si inquisiciones et processus hujusmodi ab eisdem
prelatis extra suas provincias et dioceses, juxta continenciam
litterarum apostolicarum per nuncios tuos exhibitarum, eisdem fieri
poterant et haberi, Excellencie tue duximus respondendum, ut, non
obstante quod in litteris commissariorum ipsorum dinoscitur contineri,
quod ad certas vadant provincias, et ibi diligenter inquirant ubi magis
dicto negocio viderint expedire, inquirere possint, servatis tamen aliis
articulis in dictis litteris comprehensis, non obstante clausula illa
videlicet quod se transferant ad provincias memoratas. Volumus igitur
quod prelati regni tui in premisso negocio procedant juxta responsiones
supradictas, nullo allio mandato nostro super hoc expectato, ut negocium
hujusmodi facilius et celerius ad finem debitum deducatur.--Item data
dicte littere directe dicto domino Regi talis est: Datum Avinione II
Nonas Maii, pontificatus nostri anno quarto.
Item tenor dictarum litterarum excusatoriarum predicti prepositi
Aquensis (in quibus a tergo erat ejus sigillum impressum cum figura seu
ymagine beate Marie et ejus Filii, ac figura seu ymagine cujusdam
hominis subtus ymaginem beate Marie, flexis genibus complosisque manibus
existentis, cum quodam scuto leonis figuram continente, retro dictum
hominem situato, et talibus litteris videlicet: S. GUILLELMI AQUENSIS ET
APTENSIS PREPOSITI AC........ residuum vero ipsarum litterarum legi non
poterat) talis est:
Venerabilibus et discretis viris, dominis et amicis suis carissimis,
dominis Matheo Caragoli domini Pape notario et auditori reverendi in
Christo patris domini P. de Columpna Dei gracia sancte Romane ecclesie
diaconi cardinalis, Guillelmus Agarni Aquensis et Aptensis prepositus,
salutem in Eo qui est omnium vera salus. Cum sanctissimus in Christo
pater dominus Clemens, sancte Romane ac universalis ecclesie [p. 10]
divina providencia Papa quintus, vobis et michi specialiter commiserit
quasdam inquisiciones per vos et me debere fieri contra Templarios, et
super certis articulis eosdem Templarios et domos eorum contingentibus,
et super quibusdam aliis, prout hec in litteris dicte commissionis et
capitulis plenius continentur, que, ut credo, jam ad vestram noticiam
pervenerunt; verum, cum prefatus dominus Papa michi ante commissionem
predictam commisserit specialiter et districte preceperit, in virtute a
me prestiti juramenti et sancte obediencie, quod ego intendam diligenter
et fideliter ad decimam colligendam, exigendam et recipiendam in
provinciis Arelatensi, Aquensi, Ebredunensi, Viennensi ac eciam
Lugdunensi ab omnibus personis et locis ecclesiasticis, quibusdam tamen
terris et personis exceptis, concessam per eum ad biennium illustri viro
domino Philippo principi Tharantino, ob causas racionabiles atque
justas, propter que sum multipliciter occupatus, sic quod ad commissa
negocia vobis et michi per eundem dominum Papam in premissis nullo modo
possum intendere in presenti; idcirco me vobis circa hec excusans, et
confidens de legalitate et discrecione vestra, super predictis, si opus
est, et in quantum de jure possum, commicto specialiter vices meas,
supplicans et requirens quod in hujusmodi negociis vobis et michi
commissis procedatis, mei absencia non obstante. Datum Aquis V die
mensis Maii, anno Domini Mº CCCº nono. In cujus rei testimonium
presentibus litteris sigillum meum apponendum duxi. Datum ut supra.
Item sciendum est, quod supradicti domini Matheus sedis apostolice
notarius, Johannes Tridentinus et Johannes Magalonensis archidiaconi
asseruerunt, in presencia aliorum dominorum collegarum suorum et mei ac
ceterorum notariorum et aliorum testium infrascriptorum, se pro certo et
pro constanti audivisse a reverendis in Christo patribus dominis
Stephano Dei gracia tituli sancti Ciriaci in Termis presbitero et P. de
Columpna sancte Romane ecclesie diaconis cardinalibus, quod eis
constabat ipsum esse ex causis legitimis excusatum. Item ad [p. 11]
ostendendum quod dictus prepositus Aquensis sit legittime excusatus,
preceperunt dicti domini commissarii inseri in presenti processu quamdam
litteram reverendi patris domini Berengarii Dei gracia tituli sanctorum
Nerei et Archilei presbiteri cardinalis, cujus tenor talis est:
Venerabilibus in Christo patribus, amicis suis carissimis, Dei gracia
dominis E. Narbonensi archiepiscopo, G. Bajocensi, R. Lemovicensi et G.
Mimatensi episcopis, ac honorabili viro Johanni de Monte Lauro
archidiacono Magalonensi, Berengarius miseracione divina tituli
sanctorum Nerei et Archilei presbiter cardinalis, salutem et
benivolencie specialis affectum. Litteras vestras grata manu recepimus
et inspeximus diligenter, et litteras quidem vestras, quas per nos
presentari domino nostro summo Pontifici petivistis, ei adhuc propter
ipsius familiarium negociorum occupacionem, quibus idem dominus noster
occupatus extitit, presentare nequivimus. Verum tamen scire vos volumus
quod commissarii vestri in negocio Templariorum, jam XII diebus elapsis,
de Romana curia recesserunt, excepto preposito Aquensi, qui se per suas
litteras, quas deffert magister Matheus Caragolus domini Pape notarius,
excusavit, ita quod jam in dicto negocio procedere poteritis ipsius
prepositi absencia non obstante. Datum Avinione die VI Julii. Cras erit
consistorium, et presentabimus litteras vestras predictas domino nostro.
Si vero aliquid aliud vobis mandare voluerit, nos vobis significabimus
per nostrum nuncium specialem.
Item prefati domini Matheus sedis apostolice notarius et Johannes
archidiaconus Tridentinus, quibus antedictus prepositus Aquensis
videbatur commississe in dictis suis litteris vices suas, dixerunt et
fuerunt protestati expresse et preceperunt inseri in presenti processu,
quod non recipiebant commissionem seu subdelegacionem dicti prepositi
Aquensis, nec ut ejus commissarii vel ab eo subdelegati procedere
intendebant. Et prefati eciam alii domini college eorum fuerunt
protestati et preceperunt inseri in presenti processu, quod non
intendebant recipere dictos dominum Matheum sedis apostolice [p. 12]
notarium et Johannem archidiaconum Tridentinum tanquam commissarios
antedicti prepositi Aquensis seu subdelegatos ab eo, neque sicut
concommissarios seu subdelegatos ejusdem prepositi Aquensis procedere
cum eisdem.
Post que supradicti domini commissarii et college, diligenti
deliberacione inter se habita, decreverunt predictum ordinem Templi,
fratres ejusdem ordinis et omnes alios evocandos, fore citandos per
totum regnum Francie, per eorum publicum citacionis edictum, cujus
edicti tenor sequitur in hunc modum:
Venerabilibus in Christo patribus, dominis Dei gracia......
archiepiscopo Senonensi, et ejus suffraganeis, vicariis et officialibus
eorumdem, miseracione ejusdem archiepiscopus Narbonensis, Bajocensis,
Lemovicensis et Mimatensis episcopi, nec non Matheus de Neapoli majoris
Caleti Rothomagensis sedis apostolice notarius, et Johannes de Mantua
Tridentine, et Johannes de Monte Lauro Magalonensis ecclesiarum
archidiaconi, una cum venerabili viro magistro Guillelmo Agarni Aquensi
preposito, legittime excusato, cum illa clausula, Quod si non omnes,
etc. ad infrascripta per sedem apostolicam specialiter deputati, salutem
in Domino, et mandatis apostolicis humiliter, reverenter et firmiter
obedire. Ad vestram et pene omnium noticiam credimus pervenisse qualiter
sanctissimus in Christo pater et dominus noster, dominus Clemens, divina
providencia Papa quintus, apostasie, heresis, ydolatrie et alia gravia,
ac enormia et nephanda facinora, contra Templariorum fratres et ordinem
suo apostolatui clamore valido et publica ac creb[r]a infamia nunciata,
occulis nequiens conniventibus pertransire, sed descendens exemplo
Domini et videre ac experiri volens si clamorem qui ad eum pervenerat
opere perpetrassent, vocata et ascita coram ipso et ejus sacro collegio
de majoribus mediocribus et minoribus dicti ordinis multitudine copiosa,
incepit per se ipsum ac quosdam fratres suos cardinales inquirere contra
eos. Et quia in universis mundi partibus, per quas idem ordo diffunditur
ac fratres degunt ipsius, super hiis non poterat inquirere per [p. 13]
se ipsum, ut sua juxta doctrinam apostolicam aliis onera partiretur,
personas providas et discretas in jure ac in facto expertas, ad
inquirendum de predictis contra prefatum ordinem, ad diversas decrevit
mundi provincias destinare; obtansque, tamquam zelator fidei orthodoxe,
ut dicta inquisicio ad Dei honorem et fidei catholice firmitatem debitum
sortiretur effectum, citavit peremptorie prefatum ordinem, et omnes et
singulos fratres dicti ordinis qui pro ipso vellent respondere, quod in
dicto termino (quem prefati inquisitores, ad hec, ut premittitur, per
ipsum specialiter destinati, per eorum publicum citacionis edictum
ducerent statuendum), ad dicendum coram eis de predictis omnibus
veritatem, ac deinde ipse ordo per ydoneos syndicos vel defensores coram
ipso in generali concilio, quod congregari mandavit, comparere curarent,
justam dante Domino sentenciam vel ordinacionem apostolicam recepturi,
et ut hujusmodi ad communem omnium personarum dicti ordinis deduceretur
noticiam, eam in palacio apostolico Pictavensi publico, presente
fidelium multitudine copiossa, in audiencia publica legi et publigari,
nec non cartas membran[e]as citacionem continentes eamdem, in majoris
ecclesie Pictavensis appendi et affigi fecit hostiis, ne hii quos ipsa
citacio contingebat aliquam possent excusacionem pretendere, quod ad eos
talis citacio non pervenerat, vel quod ignorassent eandem, prout
predicta omnia in dicti domini Pape litteris plenius continentur. Cum
igitur mandatum (secundum formam litterarum apostolicarum, quarum
tenores vobis, sub sigillis reverendi in Christo patris domini......
episcopi Parisiensis et ejus curie destinamus, originalia penes nos,
propter pericula et viarum discrimina retinentes, cum opus fuerit,
exhibenda) reverenter exequi intendamus, vocamus et citamus peremptorie,
auctoritate nobis tradite potestatis, per hoc publicum citacionis
edictum, predictum ordinem Templariorum, fratres dicti ordinis et omnes
evocandos, ut, prima die non feriata post festum beati Martini hyemalis,
compareant coram nobis sufficienter Parisius in episcopali aula, hora
prime, in premissis et ea contingentibus, prout justum fuerit,
processuri. Alioquin extunc ad contenta in dictis litteris [p. 14]
apostolicis racione previa procedemus, eorum absencia non obstante,
dictum terminum pro tribus edictis et uno peremptorie, quia negocium
periculosum est toti fidei orthoxe et celeritatem desiderat, et ex aliis
causis justis et legittimis, prefigentes. Porro ut hoc publicum nostre
citacionis edictum ad predictorum ordinis fratrum ac omnium evocandorum
et quorumcumque noticiam publicam deferatur, circumspectionis vestre
prudenciam auctoritate apostolica requirimus, et in virtute sancte
obediencie districte injungimus et mandamus, quatenus quam prius commode
potueritis, faciatis dicte citacionis nostre edictum, cum ad vos
pervenerit, publice ac solenniter fieri legi, recitari ac publicari
clero et populo in cathedralibus, et magnis collegiatis ecclesiis, ac
scolis ubi est studium generale, et curiis officialium vestrorum,
civitatum et diocesium vestrarum, et in principalibus domibus ejusdem
ordinis in dictis vestris civitatibus et diocesibus constitutis, et in
locis in quibus fratres ipsius ordinis capti tenentur, de premissis
omnibus et singulis facientes ad cautelam fieri publica munimenta
[instrumenta?], que manu publica consignata vel sigillis autenticis
communita, in dicto termino vel ante, per aliquem vestrum ydoneum certum
et tutum nuncium, Parisius nobis vel nostrum alteri transmitatis, ita
solerter super hiis vos habentes, quod de diligencia commendari, et de
negligencia redargui minime valeatis. Sane easdem litteras ipsarum reddi
precipimus portitori, in omnes et singulos qui execucionem presencium
litterarum directe vel indirecte, publice vel oculte, per se vel alium
seu alios, turbare vel impedire quomodolibet, vel litteras nostras et
dicti domini Parisiensis episcopi, quas idem lator secum defert, contra
ejus voluntatem auferre vel detinere presumpserint, in hiis scriptis
excommunicacionis sentenciam proferentes. In quarum testimonium sigilla
nostra presentibus litteris duximus apponenda. Actum et datum Parisius
die Veneris ante festum beati Laurencii, anno Domini Mº CCCº nono,
indictione septima, pontificatus predicti domini nostri summi Pontificis
anno quarto. Acta fuerunt hec anno predicto, die VIIIª intrante mense
Augusti, Parisius in domibus monasterii sancte Genovefe, [p. 15]
presentibus discretis viris magistris Guillelmo de Chenaco canonico
Parisiensi, Amisio de Aureliano archidiacono Aurelianensi, Chatardo de
Pennavaria sancti Juliani Lemovicensis, Falcone Balati Claromontensis,
Petro de Chadaleu Enesiati Claromontensis, Raymondo Moreti sancti
Honorati Parisiensis diocesis ecclesiarum canonicis, et Petro Raynaldi
rectore ecclesie sancti Privati de Chadeneto Mimatensis diocesis, et me
Floriamonte Dondedei de Mantua notario publico infrascripto, ac Hugo[ne]
Nicolai de Eugubio, Bernardo Filioli ecclesie Rausoliensis canonico
Lemovicensi, Nicolao Constanciensi Bajocensis diocesis, ac Bernardo
Humbaldi Barchinonensis diocesis, clerico Guillelmo Radulphi de sancto
Floro Claromontensis diocesis, clericis, notariis publicis, quibus
preceptum fuit per dictos dominos commissarios, quod redigeremus
supradicta omnia et singula in processum, et quod de hiis conficeremus
publica instrumenta.
Post hec in crastinum prefati domini commissarii, in eodem loco
congregati, deputaverunt infrascriptos nuncios, videlicet Johannem de
Bosco ad provinciam Senonensem, Jacomardum de Insula ad provinciam
Remensem, Robertum Bernardi ad provinciam Rothomagensem, Colinum de
Atrebato ad provinciam Turonensem, Petrum Cochardi ad provinciam
Lugdunensem, Laurencium de Nanterre ad provinciam Bituricensem et ad
Aniciensem et Vivariensem episcopos, Jacobum de Parvocayo ad provinciam
Burdegalensem, Johannem Pilavena ad provinciam Narbonensem, Theobaldum
de Andegavis ad provinciam Auxitanam, qui a fidedignis de fidelitate
commendati fuerunt eisdem, eorum certos et speciales nuncios, ad
presentandum litteras supradictas, et ad exequendum alia ad presens
negocium pertinentia, que a dictis dominis commissariis fuerint injuncta
eisdem. Qui dicti nuncii, tactis sacrosanctis Evangeliis, presentibus
dominis commissariis supradictis, juraverunt litteras eorumdem dominorum
commissariorum diligenter, fideliter et quam prius comode poterunt,
illis, quibus per eos dicte littere destinantur, presentare, et [p. 16]
omnia fideliter, juxta posse eorum, exequi, que a dictis dominis
commissariis fuerint injuncta eisdem. Et immediate dicti domini
commissarii preceperunt tradi supradictis nunciis eorum juratis patentes
ipsorum licteras per dictas provincias defferendas, predictum edictum
continentes sub forma suprascripta, directa[s] domino archiepiscopo
Senonensi et ejus suffraganeo, mutatis duntaxat nominibus provinciarum
et prelatorum eorumdem. Acta fuerunt hec anno predicto, die nona
intrantis mensis Augusti, Parisius in predictis domibus prefati
monasterii, presentibus venerabilibus viris dominis G. de Flavacuria
archidiacono Rothomagensi, Johanne de Luperiis canonico sancti Pauli de
sancto Dionisio, Aymone Choqueio rectore ecclesie sancti Quintini de
Varenna Cenomanensis diocesis, P. de Chadeleu canonico Ensiati
Claromontensis diocesis, et me Floriamonte Dondedei, Guillelmo Radulphi,
Bernardo Filholi, Nicolao Constanciensi, Bernardo Umbaldi de Barchinona
et Hugone Nicolai de Eugubio notariis publicis, quibus preceptum fuit
per dictos dominos commissarios, quod redigeremus supradicta omnia et
singula in processu, et quod de hiis conficeremus publica instrumenta.
In ista pagina nichil scriptum est.
In Dei nomine amen. Notum sit universis ac singulis, quod cum reverendi
in Christo patres domini Dei gracia Narbonensis archiepiscopus,
Bajocensis, Mimatensis et Lemovicensis episcopi, nec non et venerabiles
viri domini Matheus de Neapoli majoris Caleti Rothomagensis sedis
apostolice notarius, Johannes de Mantua Tridentinus, et Johannes de
Monte Lauro Magalonensis archidiaconi, ad inquirendum contra
Templariorum ordinem, in regno Francie, per sedem apostolicam, una cum
venerabili viro magistro Guillelmo Agarni preposito Aquensi, legittime
excusato, cum illa clausula, Quod si non omnes, etc. deputati, ad
execucionem mandati apostolici facti eisdem procedere intendentes,
vocassent et citassent peremptorie, auctoritate eis tradite potestatis,
per publicum citacionis edictum, anno Domini Mº CCCº nono, die [p. 17]
Veneris ante festum beati Laurencii, predictum ordinem Templariorum,
fratres dicti ordinis et omnes evocandos, ut prima die non feriata post
festum beati Martini hyemalis tunc instans, comparerent sufficienter
coram eis Parisius in episcopali aula, hora prime, super contentis in
commissione facta eisdem, prout justum esset, processuri, alioquin ex
tunc ad contenta in litteris commissionis eis facte procederent previa
racione, eorum absencia non obstante; requisivissent insuper dicti
domini commissarii volentes, ut publicum dicte citacionis eorum edictum
ad predictorum ordinis fratrum et omnium evocandorum et quorumcumque
noticiam publicam deferretur, per patentes litteras eorumdem universis
archiepiscopis et episcopis regni Francie, vicariis et officialibus
eorumdem, et in virtute sancte obediencie districte auctoritate
apostolica injunxissent et mandassent eisdem, quatenus, quam prius
comode possent, facerent predicte citacionis edictum, (quod edictum per
certos et juratos nuncios per patentes litteras sub sigillis eorum, et
transcriptum seu copiam commissionis eis facte sub sigillis venerabilis
patris domini Parisiensis episcopi ac ejus curie Parisiensis sigillatas
misserunt eisdem) cum ad eos perveniret, publice ac sollempniter fieri
legi, recitari et publicari clero ac populo in cathedralibus, et magnis
collegiatis ecclesiis, et scolis ubi est studium generale, ac curiis
officialium suorum, civitatum et diocesium eorumdem, et in principalibus
domibus ejusdem ordinis in dictis suis civitatibus et diocesibus
constituitis, ac in locis in quibus fratres ipsius ordinis capti
tenebantur, mandassent eciam dicti domini commissarii predictis
archiepiscopis et episcopis, vicariis et officialibus eorumdem, quod de
premissis omnibus et singulis facerent fieri ad cautelam publica
instrumenta, que, manu publica consignata vel sigillis autenticis
communita, transmitterent in dicto termino vel ante per aliquem ydoneum
ac certum nuncium Parisius dictis dominis commissariis vel alteri
eorumdem, prout de predictis omnibus et singulis plenius constat per
litteras eorumdem dominorum commissariorum, in processu hujus negocii
prius habito de verbo ad verbum registratas.
Adveniente termino supradicto, videlicet in crastinum predicti [p. 18]
festi beati Martini, quod crastinum fuit die Mercurii XIIª die intrante
mense Novembris, supradicti domini archiepiscopus Narbonensis,
Bajocensis, Mimatensis et Lemovicensis episcopi, ac dominus Johannes de
Mantua archidiaconus Tridentinus, convenerunt Parisius in dicta aula
episcopali. Et cum supradictus dominus Matheus de Neapoli et dictus
dominus Johannes de Monte Lauro Magalonensis archidiaconus tunc
abessent, eidem domini commissarii, causam absencie eorumdem scire
vollentes, miserunt me notarium infrascriptum et alios notarios
infrascriptos ad domum, quam dictus dominus Matheus Parisius
inhabitabat, ad inquirendum si esset ibidem. Qui non fuit in ea
inventus, nam erat, (sicut quidam ejus domicellus, nomine Franciscus
Chicus, in predicta domo existens, retulit) cum venerabili viro domino
Gaufredo de Plexeio sedis apostolice notario, apud Valles Parisiensis
diocesis, tamen quoad predictum diem non venit, idem dominus Matheus se
per ejus patentes litteras, quarum tenor infra subicitur, excusavit.
Eisdem autem dominis commissariis in predicta aula existentibus fuerunt
presentate littere supradicti domini Johannis archidiaconi Magalonensis,
quarum excusacionis tenor infra subicitur. In quibus quidem litteris
dictus dominus archidiaconus Magalonensis notificabat eisdem, quod
procederent in negocio supradicto, ejus absencia non obstante, cum,
impediente infirmitate, que ipsum venientem de terra sua ad dictum
terminum in itinere arripuerat, dicto termino interesse non posset.
Cum autem dicti domini Narbonensis archiepiscopus, Bajocensis,
Mimatensis et Lemovicensis episcopi, ac Johannes de Mantua archidiaconus
Tridentinus, expectassent in dicta aula episcopali diu, post horam
tercie, et major missa, que post terciam cantatur, esset in ecclesia
beate Marie celebrata, nullusque pro dicto ordine vel fratribus ejusdem
ordinis seu aliis evocatis compareret, nec comparuisset dicta die ibidem
coram eis, fecerunt vocari coram se Johannem, dictum Alladent,
apparitorem juratum curie officialis Parisiensis, et fecerunt [p. 19]
jurare eumdem, quod eorum mandata fideliter exequeretur. Cui
preceperunt, quod alta voce proclamaret in dicta aula et ecclesia, in
janua majori dicte aule, versus curiam dicti officialis Parisiensis, et
intus in curia ipsius officialis, quod si aliquis erat, qui pro dicto
ordine Templi, vel fratribus ipsius ordinis, aut aliis per ipsos dominos
commissarios per dictum publicum eorum citacionis edictum vocatis et
citatis, vellet comparere, vel aliquid dicere coram eis, accederet ad
eos, quia parati erant benigne audire eosdem et facere quod erat
faciendum. Quod preceptum idem apparitor extitit executus, et de dicta
execucione fecit relacionem eisdem. Qua relacione audita, cum nullus
compareret coram eis, idem domini commissarii deliberaverunt inter se,
et decreverunt per eos esse de benignitate adhuc expectandum,
continuantes et prorogantes assignacionem hujus termini ad id ad quod
fuerat assignatus usque in crastinum hora prime. Quam continuacionem,
expectacionem et prorogacionem preceperunt, et fecerunt alta voce
proclamari et publicari per dictum apparitorem in dicta aula episcopali,
et in ejus porta majori, et curia officialis predicti. De quibus
voluerunt et preceperunt dicti domini commissarii per me Floriamontem
Dondedei et alios notarios infrascriptos fieri publicum instrumentum.
Sane tenor predicte littere domini Mathei de Neapoli talis est:
Venerabilibus in Christo patribus, dominis Dei gracia Narbonensi
archiepiscopo, Bajocensi, Mimatensi et Lemovicensi episcopis, ac
venerabilibus viris dominis Johanni de Mantua Tridentine, et Johanni de
Monte Lauro Magalonensis ecclesiarum archidiaconis, dominis et amicis
carissimis, in facto Templariorum, a sanctissimo in Christo patre et
domino Clemente divina providencia papa V, una nobiscum inquisitoribus
deputatis, Matheus Caragoli de Neapoli domini Pape notarius in salutis
auctore hominis ut usque salutem. Cum die Mercurii post festum beati
Martini, XII mensis Novembris, propter necessarias et legitimas causas
personam nostram specialiter contingentes, ad execucionem inquisicionis
contra Templariorum ordinem interesse absque nostro magno [p. 20]
dispendio nequeamus, nos vobis primitus excusantes, potestatem
concedimus, ut in dicto negocio ea die procedere valeatis nostra
absencia non obstante. In testimonium nostrum et vestrum presentes
litteras munientes nostri appensione sigilli. Datum apud Valles prope
Parisius, anno Domini Mº CCCº nono. In festivitate beati Martini
hyemalis.
Item tenor littere excusatorie predicti archidiaconi Magalonensis talis
est:
Reverendis in Christo patribus, dominis Dei gracia Narbonensi
archiepiscopo, Bajocensi et Mimatensi episcopis, ac venerabilibus viris
dominis Matheo de Neapoli majoris Caleti Rothomagensis domini Pape
notario, Johanni de Mantua Tridentine ecclesiarum archidiaconis,
Johannes de Monte Lauro Magalonensis archidiaconus, in negocio
inquisicionis super statu ordinis Templariorum una cum eis a sede
apostolica deputatus, salutem prosperam et felicem, cum omni reverencia
et honore. Paternitati et veneracioni vestre sit presentibus manifestum,
quod propter debilitatem persone mee ex infirmitate ac discrasia
corporis procedentem, iter arreptum tempore competenti veniendi Parisius
continuare non potui, ut vobiscum essem loco et die concorditer
assignatis ad procedendum in negocio prelibato, et idcirco habeat me
vestra paternitas et dominacio excusatum, et in ipso negocio procedatis,
mei absencia non obstante, scientes quod, resumtis viribus, Deo
propicio, ad vos veniam, continuatis dictis et gressibus, Christo duce,
una vobiscum, juxta mandatum apostolicum vobis et mihi injunctum,
quantum divina clemencia condonabit, in ipso negocio processurus. In
quorum omnium testimonium sigillum meum duxi presentibus apponendum.
Datum Beniassi super Ligerim decima die mensis Novembris, anno Domini Mº
CCCº nono.
Acta fuerunt hec supradicta per dictos dominos commissarios in
supradicta aula episcopali, anno et die predictis, presentibus
venerabilibus et discretis viris magistris Amisio de Aurelianis [p. 21]
archidiacono Aurelianensi, Guaufredo dicto Chalox canonico ecclesie
Perronensis, dominis P. de Chadeleu Enesiati, Fulcone Balati, ac
Guillelmo Urdrini Claramontensium ecclesiarum canonicis, Johanne Grandis
de Romergueria Ruthenensis, et Petro Raynaldi de Chadeneto Mimatensis
diocesium, ecclesiarum rectoribus, et pluribus aliis in dicta aula
existentibus, ac me Floriamonte Dondedei de Mantua clerico, notario
publico et discretis viris magistris Bernardo Filioli Lemovicensi,
Hugone Nicolai de Eugubio, Nicolao Constanciensi, Guillelmo Radulphi
Claramontensi, et Bernardo Humbaldi notariis publicis, ad hoc
specialiter vocatis et rogatis.
Item alie littere excusatorie predicti domini prepositi Aquensis, qui se
iterato aliis dominis, ejus concommissariis memoratis, excusavit. Tenor
sequitur in hec verba:
Reverendis in Christo patribus, et dominis suis carissimis, dominis Dei
gracia Narbonensi archiepiscopo, Bajocensi, Lemovicensi et Mimatensi
episcopis, nec non venerabilibus et discretis viris dominis et magistris
Matheo de Neapoli sedis apostolice notario majoris Caleti Rothomagensis,
Johanni de Mantua Tridentine, et Johanni de Monte Lauro Magalonensis
ecclesiarum archidiaconis, una nobiscum a domino nostro summo Pontifice
in negocio inquisicionis faciende contra ordinem milicie Templi in regno
Francie deputatis, G. Agarni Aquensis et Aptensis prepositus, salutem,
cum sincera in Domino caritate et reverencia quanta potest. Noscat
vestra discrecio, quod [cum] nos, pluribus arduis et inevitabilibus
negociis maxime per prefatum dominum nostrum summum Pontificem nobis
impositis impediti, nequeamus intendere ad negocium supradictum, nos
vobis in ipso negocio totaliter excusamus, precipue quia jam predictus
dominus noster summus Pontifex nos habuit totaliter excusatos. In cujus
rei testimonium presentes litteras sigilli nostri pendentis munimine
fecimus communiri. Datum Aquis nona die mensis Septembris, anno Domini
Mº CCCº nono.
Post hec, in crastinum, videlicet die Jovis post predictum [p. 22]
festum beati Martini, supradicti domini archiepiscopus Narbonensis,
Bajocensis, Mimatensis et Lemovicensis episcopi, et domini Mathei de
Neapoli domini Pape notarius, et Johannes archidiaconus Tridentinus,
convenerunt in dicta episcopali aula, et cum in ea diu post horam tercie
expectassent, ac major missa in ecclesia beate Marie celebrata esset,
nullusque pro dicto ordine, vel fratribus ejusdem ordinis seu aliis
evocatis, compareret nec illa die comparuisset coram eis, preceperunt
eidem apparitori, quod alta voce proclamaret, sicut fecerat in die
precedenti. Qui quidem apparitor alta voce proclamavit in dicta aula, et
ejus majori janua, ac eciam in curia officialis predicti, quod si
aliquis erat, qui pro dicto ordine Templi, vel fratribus ejusdem ordinis
aut aliis per ipsos dominos commissarios per dictum publicum eorum
citacionis edictum vocatis et citatis, vellet comparere, vel aliquid
dicere coram eis, accederet ad eos, quia parati erant benigne audire
eundem et facere quod esset faciendum. Quod preceptum idem apparitor
extitit executus, et de dicta execucione fecit relacionem eisdem. Qua
relacione audita, cum nullus compareret coram eis, idem domini
commissarii deliberaverunt inter se, et decreverunt per eos esse de
benignitate amplius expectandum, continuantes ac prorogantes
assignacionem hujus termini ad id ad quod fuerat assignatus usque in
crastinum hora prime. Quam continuacionem, expectacionem et
prorogacionem preceperunt, et fecerunt alta voce proclamari per dictum
apparitorem in dicta aula episcopali, et in ejus porta majori et curia
officialis predicti. De quibus omnibus voluerunt et preceperunt dicti
domini commissarii per me Floriamontem et alios notarios infrascriptos
fieri publicum instrumentum.
Post hec, in crastinum, videlicet die Veneris, etc. (_Même ajournement
que dessus._)
Post hec, in crastinum, videlicet die Sabati, etc.--Post hec, die
Lune, etc.--Post hec, in crastinum, videlicet die Martis [p. 23]
proxima, in octabis festi beati Martini, etc. (_Mêmes ajournements que
dessus._)
Item sciendum est, quod, cum in predicta die Martis et in precedentibus
diebus, prefati domini commissarii et inquisitores vidissent et
examinassent multas litteras plurium archiepiscoporum et episcoporum, in
quibus rescribebant dicti prelati, vel vicarii aut officiales eorumdem,
se publicasse prefatum edictum citacionis et vocacionis memorati ordinis
Templi, fratrum ejusdem et aliorum evocandorum, et invenissent dicti
domini inquisitores aliquos ex predictis archiepiscopis et episcopis,
vicariis et officialibus eorumdem, satis sufficienter executos fuisse
mandatum eis factum de publicacione predicti edicti, et satis
sufficienter eis super hec rescripsisse; alios vero reperiissent minus
sufficienter et minus plene fuisse executos, et minus plene et confusse
rescripsisse eisdem; a pluribus autem archiepiscopis, episcopis,
vicariis et officialibus eorumdem nullam recepissent dicti domini
commissarii et inquisitores certitudinem nec responsionem, si et
qualiter edictum publicaverant supradictum; cum eciam ex parte
venerabilis patris domini episcopi Parisiensis adhuc sufficientem
rescriptionem non recepissent, miserunt dicti domini commissarii et
inquisitores, dicta die Martis, ante continuacionem, prorogacionem et
expectacionem predictas, factas usque ad diem Sabati subsequentem,
litteras sub sigillis suis, continencie infrascripte, quas voluerunt
inseri in processu. Dictarum litterarum tenor talis est:
E. miseracione divina Narbonensis archiepiscopus, G. Bajocensis, R.
Lemovicensis et G. Mimatensis episcopi, nec non Matheus de Neapoli
majoris Caleti Rothomagensis sedis apostolice notarius, Johannes de
Mantua Tridentine, et Johannes de Monte Lauro Magalonensis ecclesiarum
archidiaconi, una cum venerabili viro magistro Guillelmo Agarni Aquensi
preposito, legittime excusato, cum illa clausula, Quod si non omnes,
etc. ad infrascripta per sedem apostolicam specialiter deputati,
venerabili patri domino G. Dei gracia Parisiensi episcopo [p. 24]
salutem, et mandatis apostolicis reverenter et firmiter obedire. Dudum
omnibus archiepiscopis et episcopis regni Francie, vicariis et
officialibus eorumdem scripsisse meminimus, et mandasse, quod, cum nos,
ad inquirendum contra totum Templariorum ordinem in regno Francie
deputati, vocavissemus et citavissemus peremptorie, auctoritate nobis
tradite potestatis, per publicum citacionis edictum, predictum ordinem
Templariorum, fratres dicti ordinis et omnes evocandos, ut prima die non
feriata post festum beati Martini hyemalis tunc instantem comparerent
sufficienter coram nobis Parisius, in episcopali aula, hora prime, in
premissis et ea tangentibus, prout justum esset, processuri; et quod
dicti archiepiscopi, episcopi, vicarii seu officiales eorumdem predictum
publicum nostre citacionis edictum facerent publice ac solempniter fieri
legi, recitari et publicari clero et populo, in cathedralibus, et magnis
collegiatis ecclesiis, et scolis ubi est studium generale, ac curia
officialium suorum, civitatum et diocesium eorumdem, et in principalibus
domibus ejusdem ordinis in dictis suis civitatibus et diocesibus
constitutis, ac in locis in quibus fratres ipsius ordinis capti
tenentur, et quod de premissis facerent fieri publica instrumenta, que
nobis ante dictum terminum, vel saltim in ipso termino destinarent,
prout hec et alia in dictis nostris litteris plenius continentur. Porro
cum vos de execucione dicti mandati nostri nos nondum certificaveritis,
et nos de benignitate post dictum terminum expectaverimus, et adhuc
expectemus, et expectare intendimus quantum nobis videbitur, vos
requirimus, vobisque in virtute sancte obediencie auctoritate apostolica
districte injungimus et mandamus, quatenus si qua facienda restant, quod
perficiatis celeriter, et expectacionem nostram predictam insinuare et
publicare, nosque, quam prius comode potueritis, de hiis que feceritis
certificare curetis, et si aliqui ex dictis fratribus dicant se velle
aliquid dicere pro ordine supradicto, requiratis seu requiri faciatis
gentes regias et custodes eorumdem, ut quandocumque ad nos venire
voluerint pro premissis, sub fide certa et tuta custodia ad nos in dicta
vestra aula episcopali Parisius personaliter adducant eosdem, ut [p. 25]
in negocio nobis commisso procedatur, prout fuerit racionis. Nec volumus
vos latere, quod contra fratres singulares dicti ordinis, et de hiis que
ipsos tanquam singulares personas tangunt, non intendimus inquirere
contra eos, sed duntaxat contra ordinem supradictum, juxta traditam
nobis formam. Nec fuit nostre intencionis, nec est, quod aliqui ex eis
venire cogantur seu teneantur, sed solum si qui voluntarie venire
voluerint, venire valeant pro premissis. In quorum testimonium sigilla
nostra presentibus litteris duximus apponenda. Actum et datum Parisius,
in dicta aula episcopali, XVIIIª die Novembris, anno Domini Mº CCCº
nono, indictione octava, pontificatus sanctissimi patris, domini nostri,
domini Clementis divina providencia Pape quinti, anno quinto.
Post hec, dicta die Sabati, que fuit vicessima secunda die[s] mensis
Novembris predicti, domini commissarii et inquisitores convenerunt ad
aulam predicti domini Parisiensis episcopi. Qui quidem dominus
Parisiensis episcopus, inibi veniens personaliter, ad eosdem asseruit,
prout dicti domini commissarii postea dixerunt, se personaliter ivisse
ad loca in quibus Magister major dicti ordinis Templariorum, et frater
Hugo de Payraudo visitator dicti ordinis in Francia, et quidam alii ex
fratribus dicti ordinis, tenebantur capti, et quod eis fecerat legi in
Latino, et exponi cum diligencia in vulgari, litteras originales
apostolicas bullatas, quibus mandabatur dictis dominis commissariis,
quod inquirerent contra dictum ordinem Templi, et eciam litteras
dictorum dominorum commissariorum, in quibus per predictum citacionis
edictum citaverant predictum ordinem Templi, fratres ejusdem et omnes
alios evocandos ad primam diem juridicam post festum beati Martini nuper
lapsum, et in quibus mandaverat archiepiscopis et episcopis regni
Francie, vicariis et officialibus eorumdem, quod publicarent citacionis
eorum edictum in locis in quibus fratres ipsius ordinis capti
tenebantur, et in aliis certis locis, et eciam alias litteras eorumdem
dominorum commissariorum supra registratas, eidem domino [p. 26]
episcopo Parisiensi directas. Retulit eciam dictus dominus Parisiensis
episcopus eisdem dominis commissariis, quod supradicti Magister ordinis
Templi, et visitator, ac quidam alii ex fratribus dicti ordini Templi,
lectis et expositis eis litteris supradictis, responderunt se velle
venire ad presenciam predictorum dominorum commissariorum, et aliqui ex
ipsis fratribus expresse dixerunt, quod volebant defendere ordinem
supradictum. Dixit eciam prefatus dominus episcopus Parisiensis, quod
quasdam personas ydoneas ex suis miserat ad diversa loca in quibus multi
ex fratribus predicti ordinis in civitate et diocesi Parisiensibus capti
tenebantur, ad publicacionem commissionis facte eisdem dominis
inquisitoribus et edicti citatorii ipsorum dominorum commissariorum
faciendam fratribus supradictis, et faceret eisdem dominis commissariis
fidem per publica documenta qualiter ipse et sui, et in quibus locis,
edictum publicaverunt supradictum, et si quid et quid responsum fuerit
per fratres ipsius ordinis ad quorum noticiam publicacio devenerat
supradicta. Quibus intellectis, supradicti domini commissarii
preceperunt venerabili viro domino Philippo de Voheto preposito ecclesie
Pictavensis, et provido viro Johanni de Jamvilla hostiario domini regis
Francorum illustris, deputatis ad custodiam predictorum Templariorum,
coram se vocatis, quod supradictos Magistrum, et visitatorem, et omnes
alios qui responderant et adhuc dicebant se velle deffendere ordinem
supradictum, vel pro predictis venire ad presenciam eorumdem, adducerent
ad dictos dominos commissarios, sub tuta et fida custodia, quandocumque
et quocienscumque propter premissa dicti Magister et visitator et alii
supradicti venire vellent ad presenciam eorumdem dominorum
commissariorum. Quod responderunt antedicti prepositus Pictavensis et
Johannes de Jamvilla prompte et integraliter se facturos.
Eadem die Sabati, supradictis dominis commissariis existentibus in
camera episcopali et pro tribunali sedentibus, venit quidam in habitu
seculari ad presenciam eorumdem, qui dicebatur venire pro facto [p. 27]
dictorum Templariorum. Interrogatus ab eis de nomine, condicione et
causa adventus ejusdem, respondit quod vocabatur Johannes de Melot, et
quod erat diocesis Bisuntinensis, et exhibuit quoddam sigillum in quo
predictum nomen videbatur esse scultum, quod sigillum asserebat esse
suum. Dixit eciam se fuisse de ordine Templi, et habitum ejusdem ordinis
decem annis portasse, et se exivisse de eodem ordine, et quod nunquam,
in anima et fide sua jurans, viderat nec audiverat, nec sciverat aliquod
malum de ordine supradicto. Dixit eciam, quod venerat ad dictos dominos
commissarios, paratus facere et sigillare quicquid vellent. Interrogatus
a dictis dominis commissariis si venerat ad defendendum dictum ordinem
Templi, et si volebat eum defendere quod diceret eis, quia parati erant
benigne audire eumdem, respondit quod non venerat nisi ad illa que
supradixit, et quod volebat scire quod fieret de ordine supradicto, et
quod nolebat defendere ordinem supradictum, instans penes ipsos dominos
commissarios, quod ordinarent de eo illud quod vellent, et quod facerent
sibi ministrari vitam, cum pauper esset. Et quia fuit visum eisdem
dominis commissariis, ex aspectu et consideracione persone sue, actuum,
gestuum et loquele, quod erat valde simplex, vel fatuus et non bene
compos mentis sue, non processerunt ulterius cum eodem, sed suaserunt
quod iret ad predictum dominum episcopum Parisiensem, ad quem pertinebat
recipere tales fratres fugitivos in sua diocesi Parisiensi, et quod sibi
exponeret factum suum, et ipse benigne audiret eumdem, et de eo
disponeret et ordinaret, ut ex[is]timabant, quoad victum et alia, quod
servatur in aliis fratribus dicti ordinis fugitivis, et sic recessit ad
presenciam eorumdem.
Eadem die supradicti prepositus Pictavensis et Johannes de Jamvilla,
custodes predictorum Templariorum, adduxerunt ad presenciam eorumdem
dominorum commissariorum sex Templarios infrascriptos, videlicet:
fratrem Geraldum de Caus militem Ruthenensis diocesis, fratrem Raynerium
de Larchant, fratrem Reginardum de Trambeyo presbiterum, fratrem [p. 28]
Theobaldum de Basimont, fratrem Radulphum de Salicibus, et fratrem
Nicolaum Cretis, qui dixerant, publicato eis citatorio edicto, se velle
venire ad presenciam dictorum dominorum commissariorum. Qui interrogati
a dictis dominis commissariis sigillatim, ac singulariter, ac divisim,
de causa adventus eorum, et si volebant ordinem defendere supradictum,
responderunt ut sequitur.
Frater Geraldus, miles predictus, respondit, interrogatus de causa
adventus sui, se venisse quia credebat, propter verba quedam, [que]
fuerant dicta per dictum dominum Parisiensem et alios in publicacione
dicti edicti, quod supradicti domini commissarii vellent quod ipse
veniret ad presenciam eorumdem, et quod vellent informari ab eo de
factis dicti ordinis, vel inquirere ab eodem unde venerat, paratus eis
respondere prout sibi videretur, si de aliquo vellent interrogare eum
vel certificari ab eo. Cui dictum fuit per dictos dominos commissarios,
quod ipsi nullum vocabant vocacione necessaria per predictum suum
edictum, nec erat intencio eorum quod aliquis cogeretur venire coram eis
ad presens, et quod non inquirebant contra singulares personas, nec de
facto singularium personarum, sed contra ordinem, et quod per dictum
edictum non vocaverant adhuc aliquos ad testimonium, sed ut venirent, si
volebant defendere ordinem antedictum, quia parati erant eos audire,
prout racio suaderet. Interrogatus autem utrum ipse volebat dictum
ordinem defendere, respondit finaliter, post multa verba, quod simplex
miles, sine equis, armis et terra, erat, et non posset nec sciret ipsum
ordinem defendere. Reliqui autem quinque de causa adventus eorum
interrogati, responderunt in effectu idem sicut predictus frater
Geraldus, et dixerunt quod nolebant defendere ordinem supradictum, quia
simplices erant, et quia non possent nec scirent ipsum ordinem
defendere.
Eadem die frater Hugo de Payraudo miles, visitator dicti ordinis [p. 29]
in Francia, adductus ad presenciam dictorum dominorum commissariorum per
supradictos prepositum Pictavensem et Johannem de Jamvilla, interrogatus
de causa adventus ejusdem, et si volebat defendere ordinem supradictum,
respondit quod ipse venerat ad presenciam eorumdem ad videndum eos, quia
dictus dominus Parisiensis episcopus dixerat sibi, quod placebat eisdem
dominis commissariis quod venirent ad eos quicumque vellent pro facto
dicti ordinis, et venerat eciam ad rogandum eos, ut insisterent penes
dominos Papam et Regem quod bona dicti ordinis non dissiparentur nec
consumarentur, sed conservarentur et aplicarentur in subsidium Terre
sancte, ad quod ab inicio fuerant deputata. Dixit eciam se fuisse
locutum plura de statu dicti ordinis personaliter predicto domino Pape
et tribus cardinalibus missis ad inquirendum cum eo et cum aliis, et
adhuc erat paratus dicere quando esset in presencia dicti domini Pape;
unde nolebat alia dicere coram dominis commissariis supradictis tunc. Et
ipsi obtulerunt quod parati erant eum audire, prout racio suaderet, si
volebat defendere ordinem supradictum. Et cum diceret tunc se alia non
dicturum, fuit ei data licencia redeundi ad locum unde venerat.
Eadem die Sabati pervenit ex quorumdam secreto relatu ad noticiam
quorumdam ex dictis dominis commissariis quosdam homines esse detentos
Parisius, qui dicebantur venisse Parisius pro facto dictorum
Templariorum, et ut defenderent ordinem memoratum. Unde cum hoc fuisset
per illos qui secrete predicta audiverant aliis dominis collegis eorum
reseratum, deliberacione habita inter eos, fecerunt venire ad presenciam
eorumdem magistrum Johannem de Plublaveh prepositum Castelleti
Parisiensis; et cum diligenter interrogatus fuisset per eos si in
prisione sua habebat vel tenebat aliquos qui dicerentur venisse ad
defensionem ordinis vel pro facto ipsius ordinis Templariorum, respondit
se habere septem homines in prisione sua, quos ceperat in habitu
laicali, de mandato aliquorum curialium domini Regis, quibus curialibus
fuerat relatum quod predicti homines erant Templarii fugitivi, [p. 30]
et quod venerant Parisius, mutato habitu, cum pecunia ad querendum
advocatos et consiliarios et ad investigandum quid fiebat de facto
ordinis antedicti, et quod idem prepositus inquisiverat cum duobus ex
ipsis, quos eciam subposuerat questionibus, et non invenerat ita esse
sicut fuerat relatum. Cui fuit preceptum per dominos commissarios
memoratos, quod immediate eos adduceret ad presenciam eorumdem. Et cum
adducti fuissent coram eis in habitu seculari, fuerunt omnes et singuli
diligenter et singulariter interrogati de nominibus, condicione et causa
adventus eorum, et si volebant defendere ordinem supradictum, per quos
fuit responsum ut sequitur.
Primus ex dictis septem, de nomine suo interrogatus, respondit quod
vocabatur Petrus de Sornayo, et quod erat diocesis Ambianensis.
Requisitus de condicione sua, respondit quod fuerat de ordine dictorum
Templariorum per tres menses ante capcionem eorumdem, et quod exiverat
et aufugerat a dicto ordine per quindecim dies ante capcionem fratrum;
sed in fide sua et periculo anime, nihil perversum et malum sciverat nec
audiverat pro vero de ordine antedicto. Requisitus de causa adventus
sui, respondit se venisse Parisius ad lucrandum unde viveret et
querendum servicium, quia pauper, inobs et ignobilis erat. Item
interrogatus si venerat ad defendendum dictum ordinem, et si volebat eum
defendere, respondit quod non.
Secundus, requisitus de nomine suo, dixit se vocari Robertum Anglicum
diocesis Ambianensis, et tercius, qui dixit se vocari Nicolaum de Sartis
Cameracensis diocesis, et quartus, qui dixit se vocari Escalinum de
Tornaco, et quintus, qui dixit se vocari Henricum Clerici, et sextus,
qui dixit se vocari Johennetum de Cameraco, et septimus, qui dixit se
vocari Henquinum Villane de Pretano, diligenter requisiti quare venerant
Parisius et si volebant dictum ordinem defendere, responderunt precisse
quod non venerant Parisius ad defendendum ipsum ordinem, et quod [p. 31]
ipsum nolebant defendere, nec fuerant ad hoc missi, nec mandatum a
quoquam receperant de dicta defensione facienda. Verumtamen Henquinus et
Nicolaus predicti dixerunt, quod fuerant olim in servicio quorumdam
Templariorum de commitatu Hanonie, et missi ab eis, ut investigarent
quod fieret Parisius de facto ipsorum Templariorum et quod refferrent
postmodum eis.
Cum autem supradicti septem constanter assererent, quod nolebant ordinem
defendere supradictum, licet predicti domini commissarii offerrent eis
quod parati erant benigne audire eosdem, et quod secure, si volebant
dictum ordinem defendere, ipsum defenderent, et quicquid vellent
dicerent pro ordine supradicto, et essent persone de quibus non erat
verisimile quod pro defensione dicti ordinis venissent, licenciaverunt
eos a presencia eorumdem, dicentes predicto preposito Castelleti, quod
ipsos vel quoscunque alios volentes accedere ad presenciam dictorum
dominorum commissariorum et pro defensione dicti ordinis vel aliis
aliquod proponere coram eis, nullatenus impediret, nec ab aliis
permitteret quomodolibet impediri. Et predictus prepositus Castelleti
dixit se pariturum in hoc mandatis eorum, et de voluntate et assensu
domini Guillelmi de Marsili militis Regis, qui a dictis dominis
commissariis propter premissa vocatus et in presencia eorum constitutus
dixit, quod ipse mandaverat quod dictus prepositus Castelleti caperet
quosdam Templarios fugitivos, qui dicebantur incedere in habitu seculari
per Parisius, sed non nominatim predictos captos, ut dicti domini
commissarii vel ordinarii de eis, cum capti essent, ordinarent quicquid
vellent, non ut ipse eorum officium impediret vel aliquis a defensione
ipsius ordinis retraheret. Liberari preceperunt supradictos, dixerunt
tamen dicti domini commissarii, quod supradictus Petrus de Sornayo, qui
dixerat se fuisse de ordine Templariorum, duceretur ad dominum episcopum
Parisiensem, ut ipse de eo ordinaret ut esset faciendum.
Quibus peractis, fecerunt per dictum aparitorem publice proclamari,
sicut fecerat diebus precedentibus, quod erant parati audire si [p. 32]
essent aliqui, qui vellent coram eis comparere pro dictis ordine Templi
vel fratribus ipsius ordinis aut aliis evocatis. Et cum nullus
compareret, de benignitate continuaverunt et prorogaverunt dictum
terminum usque ad diem Lune sequentem, hora prime; de quibus omnibus,
etc. ut supra.
Post hec, dicta die Lune, que fuit XXIIIIª dies mensis Novembris,
convenerunt predicti domini commissarii ad prefatam aulam episcopalem,
et cum ibi expectassent quasi usque ad horam meridiei, et major missa in
ecclesia beate Marie celebrata esset, et nullus coram eis compareret,
licet per dictum aparitorem fuisset, prout in diebus precedentibus,
proclamatum quod comparerent si qui essent, qui vellent pro dicto ordine
fratribus et aliis evocandis aliquid dicere, quia parati erant eos
audire et facere quod esset faciendum, continuaverunt et prorogaverunt
istum terminum ad id ad quod supra assignatus fuerat usque ad diem
Mercurii proximo subsequentem, hora prime, et usque ad dictam diem et
horam decreverunt esse expectandum; de quibus omnibus, etc. ut supra.
Post hec, die Mercurii supradicta, que fuit XXVIª mensis Novembris,
congregatis dictis dominis commissariis in camera existente post dictam
aulam episcopalem, fuit per supradictos prepositum Pictavensem et
Johannem de Jamvilla adductus ad presenciam eorumdem dominorum
commissariorum frater Jacobus de Molayo, Magister major predicti ordinis
Templariorum. Qui, ut supradictum est in processu, lecto sibi citacionis
edicto per dictum Parisiensem episcopum, responderat se velle venire ad
presenciam dictorum dominorum commissariorum. Requisitus per eosdem
dominos commissarios si volebat ordinem defendere supradictum vel pro eo
aliquid dicere, respondit quod ordo erat per sedem apostolicam
confirmatus et previlegiatus, et quod valde mirum videbatur eidem si
ecclesia Romana subito volebat procedere ad destrusionem ordinis
supradicti, cum sentencia deposicionis contra Fredericum [p. 33]
imperatorem dilata fuerit XXXII annis. Dixit eciam, quod ipse non erat
ita sapiens sicut expediret sibi, nec tanti consilii quod posset
defendere dictum ordinem per se ipsum; tamen paratus erat juxta sui
possibilitatem dictum ordinem defendere; nam aliter se villem et miserum
reputare[t], et posset ab aliis reputari, nisi ipsum ordinem defenderet,
a quo receperat tot comoda et honores, licet difficile sibi videretur,
quod congrue deffensio posset fieri per eum, cum esset in captivitate
dominorum Pape et Regis, nec haberet aliquid, eciam IIIIor denarios,
quos expendere posset pro predicta defensione vel aliis, nisi secundum
quod ministrabatur eidem. Propter quod petebat ad predicta perficienda
auxilium et consilium dari eidem, dicens quod intencio sua erat, quod
veritas eorum que erant imposita dicto ordini, sciretur non solum per
illos de dicto ordine, verum eciam in universis partibus mundi per
reges, principes, prelatos, duces, comites et barones, licet cum
pluribus ex eisdem prelatis illi de ordine suo fuissent nimis rigidi in
defensione jurium eorumdem. Et paratus erat dictus Magister stare
deposicionibus et testimonio regum, principum, prelatorum, comitum,
ducum, baronum et aliorum proborum virorum. Quia vero negocium arduum
est, et predictus Magister non habebat secum, nisi unum fratrem
servientem, cum quo consilium habere posset, predicti domini commissarii
dixerunt predicto Magistro, quod bene et plene deliberaret super dicta
defensione ad quam se offerebat, et quod adverteret ad illa que jam
confessus fuerat contra se et contra ordinem supradictum. Ipsi tamen
offerebant eidem, quod parati erant eum ad dictam defensionem recipere
si et prout racio suaderet, si persistebat in dicta defensione facienda,
et dilacionem eciam concedere, si amplius deliberare volebat. Volebant
tamen ipsum scire quod in causa heresis et fidei, procedendum erat
simpliciter, de plano, et absque advocatorum et judiciorum strepitu et
figura.
Cui quidem Magistro supradicti domini commissarii, ut plene deliberare
posset, fecerunt cum diligencia legi et vulgariter exponi [p. 34]
litteras apostolicas de commissione inquisicionis contra predictum
ordinem Templi faciende a sede apostolica facte eisdem, et IIIIor alias
litteras apostolicas ad negocium facientes, et eciam litteram in qua
magister Guillelmus Agarni Aquensis prepositus se legittime excusavit,
et eciam publicum citacionis edictum per quod iidem domini commissarii
citaverant ordinem Templi, fratres ejusdem ordinis et alios evocandos.
Quarum quidem litterarum apostolicarum et predicti edicti tenores supra
inserti sunt in processu. In quarum eciam litterarum apostolicarum
lectura, potissime cum recitarentur illa que dictus Magister dicebatur
fuisse confessus coram reverendis patribus dominis Dei gracia Berengario
nunc episcopo Tusculano, tunc vero sanctorum Nerei et Archilei, Stephano
sancti Ciriaci in Termis titulorum presbiteris, et Landulpho sancti
Angeli diacono, cardinalibus ad hoc per dictum dominum nostrum summum
Pontificem deputatis et destinatis, producendo bis signum crucis coram
facie sua et in aliis signis pretendere videbatur se esse valde
stupefactum de hiis que continebantur super predicta confessione sua et
aliis in litteris apostolicis supradictis, dicens inter alia, quod si
dicti domini commissarii fuissent alii quibus liceret hoc audire, ipse
diceret aliud. Et cum fuisset responsum eidem per dictos dominos
commissarios, quod ipsi non erant ad recipiendum vadium duelli,
subjunxit dictus Magister quod non intendebat dicere de hoc, sed
placeret Deo quod illud quod observatur a Saracenis et Tartaris
observaretur contra tales perversos in hoc casu, nam dicti Saraceni et
Tartari abscindunt caput perversis inventis vel scindunt eos per medium.
Et tunc fuit subjunctum per dictos dominos commissarios, quod ecclesia
illos qui inveniebantur heretici, judicabat hereticos, et obstinatos
relinquebat curie seculari.
Et cum idem Magister rogasset nobilem virum dominum Guillelmum de
Plasiano militem regium, qui ibidem venerat, sed non de mandato dictorum
dominorum commissariorum, secundum quod dixerunt, ut loqueretur cum
eodem Magistro, et dictus dominus Guillelmus fuisset ad partem locutus
cum eodem Magistro, quem, sicut asserebat, diligebat et [p. 35]
dilexerat, quia uterque miles erat, et quia, ut dixit idem dominus
Guillelmus, habebat providere ne se vituperaret vel perderet sine causa.
Et tunc idem Magister dixit, quod bene videbat quod, nisi bene
deliberaret, cito posset cadere in capistrum suum, et ideo volebat
deliberare, supplicans eisdem dominis commissariis, quod concederent
sibi dilacionem usque ad diem Veneris proximam ad deliberandum super
predictis, quam dillacionem concesserunt eidem, majorem eciam se daturos
offerentes, si sibi placeret et volebat.
Quibus peractis, facta per supradictum apparitorem proclamacione, sicut
in diebus precedentibus, mandato eorum, ut comparerent coram eis si
erant, qui dictum ordinem defendere vellent, cum nullus compareret, de
benignitate continuaverunt et prorogaverunt presentem terminum ad id ad
quod supra, et dixerunt se expectaturos usque ad diem Jovis proximo
subsequentem, hora prime, non intendentes per hoc revocare dilacionem
datam dicto Magistro, sed procedere in aliis pertinentibus ad negocium
supradictum, prout existeret racionis. De quibus omnibus, etc. ut supra.
Post hec, predicta die Jovis, que fuit vicessima septima dies dicti
mensis Novembris, congregatis predictis dominis commissariis in capella
adherente aule episcopali predicte, fuerunt adducti ad presenciam
dictorum dominorum commissariorum per supradictos prepositum Pictavensem
et Johannem de Jamvilla, deputatos ad custodiam ipsorum Templariorum,
infrascripti... qui publicato eis ex parte domini Parisiensis episcopi
citatorio edicto dixerant, ut fuerat relatum eisdem dominis
commissariis, se velle venire ad presenciam eorumdem; cum quibus fuit
processum ut sequitur.
Et primo, cum fratre Radulpho de Gisiaco preceptore de Belvicinis et de
Latigniaco Sico, et receptore peccunie regie in Campagnia; qui
interrogatus primo per dictos dominos commissarios de causa adventus
sui, et si volebat ordinem defendere supradictum, respondit quod [p. 36]
nichil volebat dicere pro dicto ordine, nec eum defendere, nec aliud
dicere nisi ea que alias dixerat in confessione sua; sed venerat pro eo
quod dominus episcopus Parisiensis dixit eis quod illi, qui vellent
venire ad dominos commissarios, poterant venire, et pro eo quod volebat
dictos dominos commissarios videre.
Post hec, eisdem loco et die, frater Ponzardus de Gysiaco preceptor de
Paians, adductus ad presenciam eorumdem dominorum commissariorum, et
requisitus per eosdem si volebat defendere ordinem memoratum, respondit
quod articuli qui sunt impositi dicto ordini, videlicet ipsum ordinem
abnegare Jhesum Christum et spuere super crucem, et quod licencia data
sit quod unus fratrum se commisceret carnaliter cum alio, et quedam alia
enormia similia dependencia ex eisdem, sunt falsa, et quecumque ipse vel
alii fratres dicti ordinis fuerunt confessi de premissis coram episcopo
Parisiensi vel alibi, erant falsa, et quod predicta dixerunt per vim et
propter periculum et timorem, quia torquebantur a Floyrano de Biteris
priore Montis Falconi, Guillelmo Roberti monacho, inimicis eorum, et
propter quamdam convencionem et informacionem quam fecerant ante illi
qui in carceribus tenebant, et propter metum mortis, et pro eo quia
triginta sex de dictis fratribus fuerant mortui Parisius per jainnam et
tormenta et multi alii in aliis locis; dicens eciam, quod paratus erat
defendere prefatum ordinem pro se et sibi adherentibus, si
ministrarentur eis expense de bonis Templi, petens sibi fratres
Reginaldum de Aurelianis et Petrum de Bononia presbiteros, fratres dicti
ordinis, dari in auxilium et consilium sibi. Reddidit eciam quamdam
cedulam manu sua, ut dicebat, scriptam, in qua erant scripta nomina
quorumdam, quos dicebat esse inimicos ordinis antedicti. Cujus cedule
tenor talis est:
Ces sont le treytour, li quel ont proposé fauseté et delauté contra este
[?] de la religion deu Temple: Guillalmes Roberts moynes, qui les
mitoyet à geine, Esquius de Floyrac de Biterris cumprior de [p. 37]
Montfaucon, Bernardus Peleti prieus de Maso de Genois, et Geraues de
Boyzol cehalier, veneus à Gisors.
Interrogatus si umquam fuit positus in tormentis, respondit quod fuit
positus, tres menses erant elapsi ante confessionem factam per eum coram
domino Parisiensi episcopo, manibus ligatis retro, ita stricte quod
sanguis sibi cucurit usque ad ungues, in quadam fovea, in qua stetit per
spacium unius leuge, protestans et dicens quod, si poneretur adhuc in
tormentis, quod ipse negaret omnia que dicit modo, et diceret quecumque
homo vellet. Tantum pro modico tempore, paratus erat vel capitis
obtruncacionem, vel ignem, vel bullicionem pati pro honore dicti
ordinis, tantum ita longa tormenta substinere non poterat, in quibus jam
fuerat, duobus annis elapsis et plus carcerem substinendo. Item
requisitus et interrogatus si volebat aliquid aliud dicere quare non
deberent dicti domini commissarii ad inquirendum procedere bene et
fideliter, respondit quod non, et quod volebat quod inquirerent per
bonas gentes.
Item cum dictus prepositus Pictavensis tradidisset dictis dominis
commissariis quamdam cedulam in presencia dicti fratris Ponzardi, et
fuisset lecta coram eo, dictus frater Ponzardus dixit, quia veritas non
querit angulos, quod ipse scripserat quamdam cedulam ejusdem tenoris,
quam tradidit eidem preposito, ad hoc ut adduceretur ad presenciam
domini Pape et dominorum commissariorum, ut audiretur. Dixit eciam, quod
ipse scripserat eam tanquam turbatus contra ordinem, pro eo quod
thesaurarius Templi dixerat sibi verba contumeliosa. Cujus cedule tenor
sequitur in hec verba:
Ce sont les articles que vous ferés demander aus freres deu Temple,
desquelles articles li dit frere n'ont point esté examiné:
Primers articles, defendus des maistres que li frere n'allassent à main
de preste à offerende.
Item, que li dit frere ne tenissent enfans à fons, pour batesme avoir.
Item, frere ne couchast sus toit où fame jeust; et des articles [p. 38]
dessus dites, li maistres vousisent metre un poure frere en prison et i
l'en ometoient[?].
Item, li maistres qui fesoient freres et suers du Temple, aus dites
suers fesoient promestre obediencie, chastee, vivre sans propre, et li
dit maistre leur prometoient foi et loiauté, come à leurs suers.
Item, quant les dites suers estoient entrees, li dit maistre les
despouceloient; et autres suers qui estoient de bon age, qui pensoient
estre venues en la religion pour leur ames sauver, il convenoit par
force que li maistre en feissent leurs volentez, et en avoient enfans
les dites suers; et li dit maistre de leur enfans fesoient freres de la
religion.
Item, li estas de la religion estoit tex, que nus freres ne devoit
recevoir autre frere en la religion, se il n'estoit sains de toutes ses
membres, et non bastars, et se il n'estoit hons de bonne vie et de bone
conversacion.
Item, comunement estoient larron gent qui autre gent avoient mis à mort,
se il avoient un pou d'argent, sil estoient freres.
Item, que li dit maistres des baillies qui demandoient congié aus
commandaurs provinciaus du faire freres, tout ainsi comme hons vent un
cheval en ma[r]chié, ainsi estoit marchié fais de celui qui i voloit
venir en la religion; et vous savés que tuit cil et celes qui entrent en
religion par symonie, cis qui le reçoit et cis qui i entre, est
escomeniez, et cist qui est escomeniez en tel cas ne puest estre absols
que de par nostre pere le Pape.
Item, que lu dit maistre fesoient jurer sus sains le frere que il n'i
venoit par don ne par promesse, et li dis maistres savoit vrai que il le
fesoit parjurer, et estoit li dit frere parjurs et escominiez, en [?] ni
povoit freres sauver sa vie.
Item, li dit commandaurs de baillies, se nus petit freres li dist
aucunes choses qui li annuient, pourchasast par dons au commandaur
provincial que li pouvres freres alast outre mer, pour morir, ou en
estrange terre o il ne se conoissoit, et par duel et por paureté [p. 39]
le convenoit morir; et si il lessoit la religion et il povoit estre
pris, il estoit mis en prison.
Item, au derrerain chapistre qui fo tenus par lu visitaur, et fu à lau
chadelor feste Nostre Dame, pourposa frere Ranaus de la Folie contre
frere Gerot de Villers et par un autre frere estoit perdue l'ille de
Tourtose, et par lui forent mort li freres et prins, et encor sont, et
le voloit prover par bone gant, et fo por ce que li dit frere Geraut se
parti un jur devant, et amena avec lui ses amis, et pour le deffaut des
bons chevaliers qu'il enmena furent perdu.
Et quia idem frater Ponzardus dicebat se dubitare, quod agravaretur sibi
carcer pro eo quod obtulerat se ad defensionem dicti ordinis,
supplicabat quod providerent ne gravaretur propter premissa, et dicti
domini commissarii dixerunt dictis preposito Pictavensi et Johanni de
Jamvilla, quod nullo modo gravarent eum, pro eo quod obtulerat se ad
defensionem ordinis supradicti. Qui responderunt quod plus propter hoc
non gravarent eundem.
Post hec frater Johannes de Sarancuria, alias de Cella, serviens,
adductus ad presenciam eorumdem dominorum commissariorum, ac requisitus
per eosdem si volebat dictum ordinem defendere, respondit quod nolebat
eum defendere, quia nec sciret nec posset, nec aliquid volebat dicere,
quin ipsi domini commissarii procederent ad inquisicionem predictam.
Post hec frater Jacobus Verjus, adductus ad presenciam eorumdem
dominorum commissariorum, et requisitus per eosdem dominos commissarios
si volebat dictum ordinem defendere, respondit quod erat agricola et
quod nesciret litigare, et quod, si sciret et posset, libenter
defenderet dictum ordinem, sed postea dixit quod nolebat eum defendere,
quia nesciret nec posset. Requisitus autem si persistebat in confessione
quam fecit coram episcopo Parisiensi, respondit quod sic.
Post hec frater Johannes de Villa Serva, adductus ad presenciam [p. 40]
eorumdem dominorum commissariorum, et requisitus per eosdem si volebat
dictum ordinem defendere, respondit quod erat pauper homo et non posset,
et quod libenter defenderet eum in bono suo et honore suo, si posset;
sed quia nesciret nec posset, non vult eum defendere; et requisitus ex
habundanti si vult perseverare in confessione per eum factam coram
domino episcopo Parisiensi, respondit quod sic.
Post hec frater Gaubertus de Malle, adductus ad presenciam dictorum
dominorum commissariorum, et requisitus per eosdem si volebat dictum
ordinem defendere, respondit quod nolebat eum defendere, et persistebat
in confessione quam fecit coram episcopo Laudunensi.
Post hec frater Aymo de Barbona, adductus ad presenciam eorumdem
dominorum commissariorum, et requisitus per eosdem si volebat dictum
ordinem defendere, respondit quod fuit ter in tormentis positus, et
apponebatur sibi aqua cum cucufa in ore, et fuit ad panem et aquam per
novem septimanas, et quod pauper homo erat, et quod non poterat
defendere ipsum ordinem, et quod libenter eum defenderet si posset, sed
non poterat quia captus erat, et quod tribus annis tenuerat seu
custodierat cameram Magistri ultra mare, et quod nil mali sciebat in
Magistro nec in ordine, et nesciebat quid esset facturus, quia sibi
corpus dolebat et anima flebat, et quod multa mala passus est pro
ordine. Item interrogatus si vellet dicere aliquid quare dicti domini
commissarii non deberent procedere ad inquisicionem per eosdem
faciendam, respondit quod nolebat aliquid dicere nec pro ordine nec
contra ordinem, quamdiu esset captus. Item interrogatus si volebat
persistere in confessione sua, respondit quod non diceret aliud quam
dixit, quamdiu esset captus.
Post hec frater Stephanus de Pruino, adductus ad presenciam [p. 41]
eorumdem dominorum commissariorum, et requisitus per eosdem si volebat
dictum ordinem defendere, dixit quod nolebat defendere eum, et si
magistri volebant defendere eum quod defendant, quia non fuit in ordine
ante capcionem eorum nisi per novem menses, et vult perseverare in
confessione quam fecit coram episcopo Parisiensi.
Post hec frater Guillelmus Boscelli, adductus ad presenciam eorumdem
dominorum commissariorum, et requisitus per eos si volebat dictum
ordinem defendere, dixit quod erat pauper homo et captus, et quod non
est clericus, et quod non posset eum defendere, et quod si esset extra
prisionem, libenter diceret veritatem, si peteretur ab eo, et quoad nunc
non vult aliquid dicere, et quod stat in confessione quam fecit coram
episcopo Parisiensi, quamdiu erit in prisione.
Post hec frater Nicolaus de Cella, adductus ad presenciam eorumdem
dominorum commissariorum, et requisitus per eos si volebat dictum
ordinem defendere, respondit quod erat pauper et captus, et quod
nesciret nec posset eum defendere, et quod si sciret et posset, libenter
eum defenderet, sed nolebat eum defendere, quia non posset. Item
interrogatus si volebat perseverare in confessione sua per eum facta
coram domino Parisiensi episcopo, dixit quod sic, quamdiu placebit Deo
et beate Marie Virgini.
Post hec adductus frater Johannes de Furno, alias de Tortavilla, ad
presenciam eorumdem dominorum commissariorum, et requisitus per eos si
volebat defendere dictum ordinem, respondit quod _nolebat letigare cum
dominis Papa et Rege Francorum_. Et dicti domini commissarii dixerunt
ei, quod non erat litigare cum Papa et Rege, quia non faciebant in hoc
partem, sed solum volebant quod veritas sciretur, et erant commissarii
domini Pape et non domini Regis, qui dominus Papa ex officio suo mandat
sciri veritatem de objectis ordini supradicto. Item interrogatus utrum
vellet defendere dictum ordinem, dixit tunc quod non, quia [p. 42]
captus erat et nesciret defendere eum. Item interrogatus utrum
perseveraret in confessione quam fecerat in presencia domini Parisiensis
episcopi, dixit quod sic, excepto peccato sodomie, quam confessionem de
dicto peccato si fecerat, revocaverat alias, ut credebat, et adhuc
revocabat eamdem. Item interrogatus quare ergo fecerat dictam
confessionem, dixit quod fuerat questionatus tres menses erant elapsi
ante, et dubitabat poni iterum ad tormenta, quia fuerat infirmus racione
illorum tormentorum per annum.
Post hec frater Poncius de Bono Opere adductus ad presenciam dictorum
dominorum commissariorum, requisitus si volebat defendere dictum
ordinem, dixit quod libenter vellet defendere, si posset, sed pauper
homo erat, et erat captus, propter quod non poterat. Requisitus si
volebat aliquid dicere quod non procederetur ad inquisicionem faciendam,
dixit quod nil pro ordine nec contra ordinem, quamdiu esset in prisione.
Post hec, die Veneris ante festum beati Andree, congregatis predictis
dominis commissariis in camera post aulam predictam in qua congregari
consueverant, frater Jacobus de Molayo Magister major dicti ordinis
Templi, qui in die Mercurii proxime precedenti pecierat a dictis dominis
commissariis, quod posset deliberare usque ad hanc diem Veneris super
responsione per ipsum dicta die Mercurii facta coram eis quod ordinem
defendere volebat, fuit adductus ad presenciam eorumdem dominorum
commissariorum per supradictos prepositum Pictavensem et Johannem de
Jamvilla, et fuit regraciatus eisdem dominis commissariis de dicta
dilacione ad deliberandum concessa eidem, et quia majorem se daturos
eidem obtulerant, si dicto Magistro eam accipere placuisset, et in hoc,
sicut dixit, posuerant frenum super collum ejus. Interrogatus autem a
dictis dominis commissariis si volebat defendere ordinem supradictum,
respondit quod ipse erat miles illitteratus et pauper, et quod audiverat
in quadam littera apostolica que sibi lecta fuerat, contineri [p. 43]
quod dominus Papa ipsum et quosdam alios magnos ordinis Templariorum
reservaverat sibi, et ideo ad presens in statu in quo erat, nolebat
aliud facere super predictis. Requisitus expresse an vellet ad presens
aliter defendere ordinem supradictum, dixit quod non, sed ad domini Pape
presenciam iret, quando dicto domino Pape placeret, supplicans eisdem
dominis commissariis et requirens eosdem, quod cum ipse, sicut et alii
homines, esset mortalis, nec haberet de tempore nisi nunc, placeret
eisdem dominis commissariis significare predicto domino Pape, quod ipsum
Magistrum quam cicius posset ad ejus presenciam evocaret, quia tunc
tantum diceret ipsi domino Pape, quod esset honor Christi et ecclesie
pro posse suo.
Item, requisitus si vellet aliud dicere quare dicti domini commissarii,
qui non intromitebant se de facto singularium personarum, sed de facto
ordinis supradicti, non deberent bene et fideliter procedere in negocio
inquisicionis contra ordinem predictum per dominum Papam commisse,
eisdem respondit quod non, requirens eos ut bene et fideliter
procederent in negocio supradicto. Quibus peractis, predictus Magister
ordinis Templariorum dixit, quod ad exoneracionem consciencie sue
volebat predictis dominis commissariis exponere tria de ordine
prelibato, et ea exponebat eisdem. Quorum primum erat, quod ipse
Magister nesciebat aliquam aliam religionem in qua capelle et ecclesie
religionis haberent meliora et pulcriora ornamenta et reliquias ad
cultum divinum pertinencia, et in quibus per presbiteros et clericos
melius deservirent in divinis, exceptis ecclesiis cathedralibus.
Secundum erat, quod nesciebat aliquam religionem in qua fierent plures
elemosine quam in religione eorum; nam, in omnibus domibus ordinis, ex
generali ordinacione ipsius ordinis, dabant ter in septimana elemosinam
omnibus accipere volentibus eam. Tercium erat, quia nesciebat aliquam
religionem nec aliquas gentes que pro defensione fidei Christiane contra
inimicos ipsius fidei prompcius personas suas exposuerint morti, nec
tantum de sanguine effudissent, et que magis dubitarentur a catholice
fidei inimicis; et quod ex hoc comes Atrabatensis, quando fuit [p. 44]
mortuus in partibus ultramarinis, in prelio, voluit quod dicti Templarii
essent in acie sua in ante-garda, et si credidisset dictus comes
Magistro dicti ordinis qui tunc erat, predicti comes, Magister et alii
non periissent, et quod dictus Magister qui tunc erat, dixit quod non
crederet quod ipse hoc diceret nisi propter bonum, quia sequendo
consilium dicti comes [comitis?] ipse moreretur in prelio et predictus
comes una cum aliis.
Cum autem replicatum fuisset, quod predicta ad salvacionem animarum non
proderant, ubi catholice fidei deerat fundamentum, respondit ipse
Magister hoc verum esse, et quod ipse bene credebat in unum Deum, et in
trinitate personarum, et in aliis pertinenciis ad catholicam fidem, et
quod unus Deus erat, et una fides, et unum baptisma, et una ecclesia, et
quando anima separaretur a corpore, tunc appareret quis bonus et quis
malus esset, et quilibet nostrum sciret veritatem eorum de quibus agitur
in presenti.
Verum, cum per nobilem virum dominum Guillelmum de Nogareto cancellarium
regium, qui supervenerat post responsionem factam per dictum Magistrum
quod nolebat aliter defendere quam suprascriptum fuerit ordinem
supradictum, fuisset dictum eidem Magistro, quod in cronicis, que erant
apud sanctum Dionisium, continebatur quod tempore Saladini, soldani
Babilonie, Magister ordinis Templi qui tunc erat, et alii majores ipsius
ordinis, fecerant homagium ipsi Saladino, et quod idem Saladinus, audita
adversitate magna quam dicti Templarii tunc passi fuerant, dixerat in
publico predictos Templarios fuisse dictam adversitatem perpessos, quia
vicio Sodomitico laborabant, et quia fidem suam et legem prevaricati
fuerant;--dictus Magister fuit ex predictis verbis plurimum stupefactus,
dicens quod nunquam usque tunc dici audiverat supradicta, sed tamen bene
sciebat, quod, eo existente ultra mare, tempore quo erat Magister dicti
ordinis frater Guillelmus de Bello Joco, ipse Jacobus et multi fratres
alii de conventu predictorum Templariorum, juvenes, gueram appetentes,
sicut moris est militum juvenum qui volunt videre de factis armorum, et
eciam alii qui non erant de conventu eorum, murmurabant contra [p. 45]
dictum Magistrum, quia, durante treuga quam rex Anglie premortuus
posuerat inter Christianos et Saracenos, dictus Magister serviebat
soldano et eum sibi retinebat placatum; sed finaliter ipse frater
Jacobus et alii de conventu predicto Templariorum fuerunt de hoc
contenti, videntes quod dictus Magister non poterat aliud facere, quia
ordo eorum habebat illis temporibus et tenebat ad manum suam et sub ejus
custodia multas civitates et multa fortalicia in confinibus terre dicti
soldani, nominando dicta loca que non potuisset aliter custodiisse, et
eciam tunc perdita extitissent, nisi dictus rex Anglie victualia
transmisisset.
Postremo predictus frater Jacobus Magister ordinis Templi predicti
rogavit humiliter predictos dominos commissarios et dictum cancellarium
regium, quod placeret eis ordinare et procurare quod ipse Magister
posset audire missam et alia officia divina, et habere capellam suam et
capellanos. Et dicti domini commissarii et cancellarius, laudantes
devocionem quam pretendebat, dixerunt se procuraturos predicta.
Eisdem die et loco frater Petrus de Safet, ordinis predictorum
Templariorum, coqus seu serviens dicti Magistri, adductus ad presenciam
eorumdem dominorum commissariorum, presente dicto Magistro ordinis
Templi et dicto cancellario regio, requisitus si volebat dictum ordinem
defendere, vel aliquid dicere quare dicti domini commissarii non
deberent procedere in negocio inquisicionis predicte, respondit quod
dictus ordo habebat bonos defensores, scilicet dominos Papam et Regem,
et ipse dimitebat conscienciam suam propter consciencias eorumdem, quos
reputabat bonas et legales et sanctas personas, et erat de earum
defensione contentus. Finaliter autem dixit, quod nolebat dictum ordinem
defendere, et placeret eidem quod inquesta per ipsos dominos
commissarios facienda bene et fideliter fieret et procederent in eadem.
Eisdem die et loco supradicti domini commissarii, pluribus tractatibus
et deliberacionibus prehabitis inter eos, et examinatis cum [p. 46]
diligencia rescriptivis litteris quas major pars archiepiscoporum et
episcoporum regni Francie, vicariorum vel officialium eorumdem, miserant
eis super publicacione edicti citatorii, facti dicta die Veneris ante
festum beati Laurencii per eosdem dominos commissarios, et mandati in
singulis civitatibus et diocesibus in locis contentis in ipso edicto
supraposito publicari, inventoque per examinacionem scripturarum
litterarum predictarum, quod publicacio predicti edicti non fuerat
facta, sicut debuerat et [a?] multis ex predictis archiepiscopis et
episcopis, vicariis seu officialibus eorumdem, et specialiter in locis
in quibus dicti Templarii capti detinebantur; circumspecto eciam quod
multi ex predictis minus plene et aliqui confusse rescripserant, licet
nonnulli satis bene rescripsissent, et edictum publicassent predictum,
invento eciam in dictis rescriptivis quod multi ex fratribus ordinis
dictorum Templariorum in diocesibus Vassatensi, Tholosano,
Claramontensi, Parisiensi et aliis detenti, publicato eis predicto
citatorio edicto, precisse dixerant, quod dictum ordinem Templariorum
defendere volebant, alii vero volebant venire ad presenciam dictorum
dominorum commissariorum, aliqui alii quod parati erant obedire eisdem,
et aliqua alia verba ambigua, aliqui quod ipsum ordinem defendere
nolebant; attendentes dicti domini commissarii, quod, dictis fratribus
et aliis vocandis evocatis juxta formam commissionis eis facte,
procedere habebant, et quod incongruum videri posset, si sine presencia
illorum qui vocati erant et dixerant se velle predictum ordinem
defendere, procederent; videntes eciam, quod multi ex archiepiscopis et
episcopis supradictis, vicariis et officialibus eorumdem nichil eis
adhuc rescripserant de publicacione predicti edicti; advertentes
insuper, quod per eos erat inquirendum contra dictum ordinem Templi, non
solum cum fratribus dicti ordinis, verum eciam cum aliis qui non erant
de dicto ordine, si qui essent qui scirent eorum de quibus habent contra
ipsum ordinem inquirere veritatem; nolentes iidem domini commissarii de
aliqua precipitacione, in tam arduo potissime negocio, posse notari,
supradictis et aliis pluribus perpensatis, deliberaverunt et [p. 47]
decreverunt aliud publicum edictum per eos esse denuo transmitendum ad
omnes archiepiscopos et episcopos dicti regni, vicarios et officiales
eorumdem, super citatione evocandorum ad defensionem dicti ordinis, et
eciam ad testimonium perhibendum, prefatum edictum mittentes per
litteras patentes, sigillis eorum in pendenti sigillatas, tenorem qui
sequitur continentes: